શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.14

ઋષય ઊચુઃ ॥।
જ્યોતિષાં ચૈવ લિંગાનાં માહાત્મ્યં કથયાધુના ॥
ઉત્પત્તિં ચ તથા તેષાં બ્રૂહિ સર્વં યથાશ્રુતમ્

સૂત ઉવાચ ॥
શૃણ્વન્તુ વિપ્રા વક્ષ્યામિ તન્માહાત્મ્યં જનિં તથા ॥
સંક્ષેપતો યથાબુદ્ધિ સદ્ગુરોશ્ચ મયા શ્રુતમ્

એતેષાં ચૈવ માહાત્મ્યં વક્તું વર્ષશતૈરપિ ॥
શક્યતે ન મુનિશ્રેષ્ઠાસ્તથાપિ કથયામિ વઃ

સોમનાથશ્ચ તેષાં વૈ પ્રથમઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
તન્માહાત્મ્યં શૃણુ મુને પ્રથમં સાવધાનતઃ

સપ્તવિંશન્મિતાઃ કન્યા દક્ષેણ ચ મહાત્મના ॥
તેન ચન્દ્રમસે દત્તા અશ્વિન્યાદ્યા મુનીશ્વરાઃ

ચન્દ્રં ચ સ્વામિનં પ્રાપ્ય શોભમાના વિશેષતઃ ॥
ચન્દ્રોઽપિ ચૈવ તાઃ પ્રાપ્ય શોભતે સ્મ નિરન્તરમ્

હેમ્ના ચૈવ મણિર્ભાતિ મણિના હેમ ચૈવ હિ ॥
એવં ચ સમયે તસ્ય યજ્જાતં શ્રૂયતામિતિ

સર્વાસ્વપિ ચ પત્નીષુ રોહિણીનામ યા સ્મૃતા ॥
યથૈકા સા પ્રિયા ચાસીત્તથાન્યા ન કદાચન

અન્યાશ્ચ દુઃખમાપન્નાઃ પિતરં શરણં યયુઃ ॥
ગત્વા તસ્મૈ ચ યદ્દુઃખં તથા તાભિર્નિવેદિતમ્

દક્ષસ્સ ચ તથા શ્રુત્વા દુઃખં ચ પ્રાપ્તાવાંસ્તદા ॥
સમાગત્ય દ્વિજાશ્ચન્દ્રં શાન્ત્યાવોચદ્વચસ્તદા

દક્ષ ઉવાચ ॥
વિમલે ચ કુલે ત્વં હિ સમુત્પન્નઃ કલાનિધે ॥
આશ્રિતેષુ ચ સર્વેષુ ન્યૂનાધિક્યં કથં તવ

કૃતં ચેત્તકૃતં તચ્ચ ન કર્તવ્યં ત્વયા પુનઃ ॥
વર્તનં વિષમત્વેન નરકપ્રદમીરિતમ્

સૂત ઉવાચ ॥
દક્ષશ્ચૈવ ચ સંપ્રાર્થ્ય ચન્દ્રં જામાતરં સ્વયમ્॥
જગામ મન્દિરં સ્વં વૈ નિશ્ચયં પરમં ગતઃ

ચંદ્રોઽપિ વચનં તસ્ય ન ચકાર વિમોહિતઃ ॥
શિવમાયાપ્રભાવેણ યયા સંમોહિતં જગત્

શુભં ભાવિ યદા યસ્ય શુભં ભવતિ તસ્ય વૈ ॥
અશુભં ચ યદા ભાવિ કથં તસ્ય શુભં ભવેત્

ચન્દ્રોઽપિ બલવદ્ભાવિવશાન્મેને ન તદ્વચઃ ॥
રોહિણ્યાં ચ સમાસક્તો નાન્યાં મેને કદાચન

તચ્છ્રુત્વા પુનરાગત્ય સ્વયં દુઃખસમન્વિતઃ ॥
પ્રાર્થયામાસ ચન્દ્રં સ દક્ષો દક્ષસ્સુનીતિતઃ

દક્ષ ઉવાચ ॥
શ્રૂયતાં ચન્દ્ર યત્પૂર્વં પ્રાર્થિતો બહુધા મયા ॥
ન માનિતં ત્વયા યસ્માત્તસ્માત્ત્વં ચ ક્ષયી ભવ

સૂત ઉવાચ॥
ઇત્યુક્તે તેન ચન્દ્રો વૈ ક્ષયી જાતઃ ક્ષણાદિહ ॥
હાહાકારો મહાનાસીત્તદેન્દૌ ક્ષીણતાં ગતે

દેવર્ષયસ્તદા સર્વે કિં કાર્ય્યં હા કથં ભવેત્ ॥
ઇતિ દુઃખં સમાપન્ના વિહ્વલા હ્યભવન્મુને

વિજ્ઞાપિતાશ્ચ ચન્દ્રેણ સર્વે શક્રાદયસ્સુરાઃ ॥
ઋષયશ્ચ વસિષ્ઠાદ્યા બ્રહ્માણં શરણં યયુ

ગત્વાપિ તુ તદા પ્રોચુસ્તદ્વૃત્તં નિખિલં મુને ॥
બ્રહ્મણે ઋષયો દેવા નત્વા નુત્વાતિવિહ્વલાઃ

બ્રહ્માપિ તદ્વચઃ શ્રુત્વા વિસ્મયં પરમં યયૌ ॥
શિવમાયાં સુપ્રશસ્ય શ્રાવયંસ્તાનુવાચ હ

બ્રહ્મોવાચ ॥
અહો કષ્ટં મહજ્જાતં સર્વલોકસ્ય દુઃખદમ્ ॥
ચન્દ્રસ્તુ સર્વદા દુષ્ટો દક્ષશ્ચ શપ્તવાનમુમ્

સર્વં દુષ્ટેન ચન્દ્રેણ કૃતં કર્માપ્યનેકશઃ ॥
શ્રૂયતામૃષયો દેવાશ્ચન્દ્રકૃત્યં પુરાતનમ્

બૃહસ્પતેર્ગૃહં ગત્વા તારા દુષ્ટેન વૈ હૃતા ॥
તસ્ય ભાર્યા પુનશ્ચૈવ સ દૈત્યાન્સમુપસ્થિતઃ

સમાશ્રિતસ્તદા દૈત્યાન્યુદ્ધં દેવૈશ્ચકાર હ ॥
મયાઽત્રિણા નિષિદ્ધશ્ચ તસ્મૈ તારાં દદૌ શશી

તાં ચ ગર્ભવતીં દૃષ્ટ્વા ન ગૃહ્ણામીતિ સોઽબ્રવીત્ ॥
અસ્માભિર્વારિતો જીવઃ કૃચ્છ્રાજ્જગ્રાહ તાં તદા

યદિ ગર્ભં જહાતીહ ગૃહ્ણામીત્યબ્રવીત્પુનઃ ॥
ગર્ભે મયા પુનસ્તત્ર ત્યાજિતે મુનિસત્તમાઃ

કસ્યાયં ચ પુનર્ગર્ભસ્સોમસ્યેતિ ચ સાઽબ્રવીત્ ॥
પશ્ચાત્તેન ગૃહીતા સા મયા ચ વારિતેન વૈ

એવંવિધાનિ ચન્દ્રસ્ય દુશ્ચારિત્રાણ્યનેકશઃ ॥
વર્ણ્યંતે કિં પુનસ્તાનિ સોઽદ્યાપિ કુરુતે કથમ્

યજ્જાતં તત્સુસંજાતં નાન્યથા ભવતિ ધ્રુવમ્ ॥
અતઃ પરમુપાયં વો વક્ષ્યામિ શૃણુતાદરાત્

પ્રભાસકે શુભે ક્ષેત્રે વ્રજેશ્ચન્દ્રસ્સદૈવતૈઃ ॥
શિવમારાધયેત્તત્ર મૃત્યુઞ્જયવિધાનતઃ

નિધાયેશં પુરસ્તત્ર ચન્દ્રસ્તપતુ નિત્યશઃ ॥
પ્રસન્નશ્ચ શિવઃ પશ્ચાદક્ષયં તં કરિષ્યતિ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય બ્રહ્મણસ્તે સુરર્ષયઃ ॥
સંનિવૃત્યાયયુસ્સર્વે યત્ર દક્ષવિધૂ તતઃ

ગૃહીત્વા તે તતશ્ચન્દ્રં દક્ષં ચાશ્વાસ્ય નિર્જરાઃ ॥
પ્રભાસે ઋષયશ્ચક્રુસ્તત્ર ગત્વાખિલાશ્ચ વૈ

આવાહ્ય તીર્થવર્યાણિ સરસ્વત્યાદિકાનિ ચ ॥
પાર્થિવેન તદા પૂજાં મૃત્યુઞ્જયવિધાનતઃ

તે દેવાશ્ચ તદા સર્વે ઋષયો નિર્મલાશયાઃ ॥
સ્થાપ્ય ચન્દ્રં પ્રભાસે ચ સ્વંસ્વં ધામ યયુર્મુદા

ચન્દ્રેણ ચ તપસ્તપ્તં પણ્માસં ચ નિરંતરમ્ ॥
મૃત્યુંજયેન મંત્રેણ પૂજિતો વૃષભધ્વજઃ

દશકોટિમિતં મન્ત્રં સમાવૃત્ય શશી ચ તમ્ ॥।
ધ્યાત્વા મૃત્યુઞ્જયં મન્ત્રં તસ્થૌ નિશ્ચલમાનસઃ

તં દૃષ્ટ્વા શંકરો દેવઃ પ્રસન્નોઽભૂત્તતઃ પ્રભુઃ ॥
આવિર્ભૂય વિધું પ્રાહ સ્વભક્તં ભક્તવત્સલઃ

શંકર ઉવાચ॥
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે મનસા યત્સમીપ્સિતમ્॥
પ્રસન્નોઽહં શશિન્સર્વં દાસ્યે વરમનુત્તમમ્

ચંદ્ર ઉવાચ ॥
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ કિમસાધ્યં ભવેન્મમ ॥
તથાપિ મે શરીરસ્ય ક્ષયં વારય શંકર

ક્ષંતવ્યો મેઽપરાધશ્ચ કલ્યાણં કુરુ સર્વદા॥
ઇત્યુક્તે ચ તદા તેન શિવો વચનમબ્રવીત્

શિવ ઉવાચ॥
પક્ષે ચ ક્ષીયતાં ચન્દ્ર કલા તે ચ દિનેદિને॥
પુનશ્ચ વર્દ્ધતાં પક્ષે સા કલા ચ નિરંતરમ્

સૂત ઉવાચ ॥
એવં સતિ તદા દેવા હર્ષનિર્ભરમાનસાઃ ॥
ઋષયશ્ચ તથા સર્વે સમાજગ્મુર્દ્રુતં દ્વિજાઃ

આગત્ય ચ તદા સર્વે ચન્દ્રાયાશિષમબ્રુવન્ ॥
શિવં નત્વા કરૌ બદ્ધ્વા પ્રાર્થયામાસુરાદરાત્

દેવાઃ ઊચુઃ॥
દેવદેવ મહાદેવ પરમેશ નમોઽસ્તુ તે ॥
ઉમયા સહિતશ્શંભો સ્વામિન્નત્ર સ્થિરો ભવ

સૂત ઉવાચ॥
તતશ્ચન્દ્રેણ સદ્ભક્ત્યા સંસ્તુતશ્શંકરઃ પુરા ॥
નિરાકારશ્ચ સાકારઃ પુનશ્ચૈવાભવત્પ્રભુઃ

પ્રસન્નશ્ચ સ દેવાનાં ક્ષેત્રમાહાત્મ્યહેતવે ॥
ચન્દ્રસ્ય યશસે તત્ર નામ્ના ચન્દ્રસ્ય શંકરઃ

સોમેશ્વરશ્ચ નામાસીદ્વિખ્યાતો ભુવન ત્રયે ॥
ક્ષયકુષ્ઠાદિરોગાણાં નાશકઃ પૂજનાદ્દ્વિજાઃ

ધન્યોઽયં કૃતકૃત્યોયં યન્નામ્ના શંકરસ્સ્વયમ્॥
સ્થિતશ્ચ જગતાં નાથઃ પાવયઞ્જગતીતલમ્

તત્કુંડં તૈશ્ચ તત્રૈવ સર્વૈર્દેવૈઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્॥
શિવેન બ્રહ્મણા તત્ર હ્યવિભક્તં તુ તત્પુનઃ

ચન્દ્રકુણ્ડં પ્રસિદ્ધં ચ પૃથિવ્યાં પાપનાશનમ્॥
તત્ર સ્નાતિ નરો યસ્સ સર્વૈઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

રોગાસ્સર્વે ક્ષયાદ્યાશ્ચ હ્યસાધ્યા યે ભવંતિ વૈ॥
તે સર્વે ચ ક્ષયં યાન્તિ ષણ્માસં સ્નાનમાત્રતઃ

પ્રભાસં ચ પરિક્રમ્ય પૃથિવીક્રમસંભવમ્ ॥
ફલં પ્રાપ્નોતિ શુદ્ધાત્મા મૃતઃ સ્વર્ગે મહીયતે

સોમલિંગં નરો દૃષ્ટ્વા સર્વપાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥
લબ્ધ્વા ફલં મનોભીષ્ટં મૃતસ્સ્વર્ગં સમીહતે

યદ્યત્ફલં સમુદ્દિશ્ય કુરુતે તીર્થમુત્તમમ્॥
તત્તત્ફલમવાપ્નોતિ સર્વથા નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ તે ઋષયો દેવાઃ ફલં દૃષ્ટ્વા તથાવિધમ્ ॥
મુદા શિવં નમસ્કૃત્ય ગૃહીત્વા ચન્દ્રમક્ષયમ્

પરિક્રમ્ય ચ તત્તીર્થં પ્રશંસન્તશ્ચ તે યયુઃ ॥
ચંદ્રશ્ચાપિ સ્વકીયં ચ કાર્ય્યં ચક્રે પુરાતનમ્

ઇતિ સર્વઃ સમાખ્યાતઃ સોમેશસ્ય સમુદ્ભવઃ ॥
એવં સોમેશ્વરં લિંગં સમુત્પન્નં મુનીશ્વરાઃ

યઃ શૃણોતિ તદુત્પત્તિં શ્રાવયેદ્વા પરાન્નરઃ ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં સોમનાથજ્યોતિર્લિંગોત્પત્તિવર્ણનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ