શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.13

સૂત ઉવાચ॥
યથાભવલ્લિંગરૂપઃ સંપૂજ્યસ્ત્રિભવે શિવઃ॥
તથોક્તં વા દ્વિજાઃ પ્રીત્યા કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છથ

ઋષય ઊચુઃ।અન્ધકેશ્વરલિંગસ્ય મહિમાનં વદ પ્રભો ॥
તથાન્યચ્છિવલિંગાનાં પ્રીત્યા વક્તુમિહાર્હસિ

સૂત ઉવાચ ॥
પુરાબ્ધિગર્તમાશ્રિત્ય વસન્દૈત્યોઽન્ધકાસુરઃ ॥
સ્વવશં કારયામાસ ત્રૈલોક્યં સુરસૂદનઃ ॥ ૩ ।
તસ્માદ્ગર્તાચ્ચ નિસ્સૃત્ય પીડયિત્વા પુનઃ પ્રજાઃ ॥
પ્રાવિશચ્ચ તદા દૈત્યસ્તં ગર્તં સુપરાક્રમઃ

દેવાશ્ચ દુઃખિતઃ સર્વે શિવં પ્રાર્થ્ય પુનઃપુનઃ ॥
સર્વં નિવેદયામાસુસ્સ્વદુઃખં ચ મુનીશ્વરાઃ

સૂત ઉવાચ ॥
તદાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં દેવાનાં પરમેશ્વરઃ ॥
પ્રત્યુવાચ પ્રસન્નાત્મા દુષ્ટહંતા સતાં ગતિઃ

શિવ ઉવાચ ॥
ઘાતયિષ્યામિ તં દૈત્યમન્ધકં સુરસૂદનમ્ ॥
સૈન્યં ચ નીયતાન્દેવા હ્યાયામિ ચ ગણૈસ્સહ

તસ્માદ્ગર્તાદંધકે હિ દેવર્ષિદ્રુહિ ભીકરે ॥
નિસ્સૃતે ચ તદા તસ્મિન્દેવા ગર્તમુપાશ્રિતાઃ

દૈત્યાશ્ચ દેવતાશ્ચૈવ યુદ્ધં ચક્રુઃ સુદારુણમ્ ॥
શિવાનુગ્રહતો દેવાઃ પ્રબલાશ્ચાભવઁસ્તદા

દેવૈશ્ચ પીડિતઃ સોપિ યાવદ્ગર્તમુપાગતઃ ॥
તાવચ્છૂલેન સંપ્રોતઃ શિવેન પરમાત્મના

તત્રત્યશ્ચ તદા શંભું ધ્યાત્વા સંપ્રાર્થયત્તદા ॥
અન્તકાલે ચ ત્વાં દૃષ્ટ્વા તાદૃશો ભવતિ ક્ષણાત્

ઇત્યેવં સંસ્તુતસ્સોપિ પ્રસન્નઃ શંકરસ્તદા ॥
ઉવાચ વચનં તત્ર વરં બ્રૂહિ દદામિ તે

ઇત્યેવં વચનં શ્રુત્વા સ દૈત્યઃ પુનરબ્રવીત્ ॥
સુપ્રણમ્ય શિવં સ્તુત્વા સત્ત્વભાવમુપાશ્રિતઃ

અન્ધક ઉવાચ ॥
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ સ્વભક્તિં દેહિ મે શુભામ્ ॥
કૃપાં કૃત્વા વિશેષેણ સંસ્થિતો ભવ ચેહ વૈ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તસ્તેન દૈત્યં તં તદ્ગર્તે ચાક્ષિપદ્ધરઃ ॥
સ્વયં તત્ર સ્થિતો લિંગરૂપોઽસૌ લોકકામ્યયા

અન્ધકેશં ચ તલ્લિંગં નિત્યં યઃ પૂજયેન્નરઃ ॥
ષણ્માસાજ્જાયતે તસ્ય વાંછાસિદ્ધિર્ન સંશયઃ

વૃત્ત્યર્થં પૂજયેલ્લિંગં લોકસ્ય હિતકારકમ્ ॥
ષણ્માસં યો દ્વિજશ્ચૈવ સ વૈ દેવલકઃ સ્મૃતઃ

યથા દેવલકશ્ચૈવ સ ભવેદિહ વૈ તદા ॥
દેવલકશ્ચ યઃ પ્રોક્તો નાધિકારો દ્વિજસ્ય હિ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥
દેવલકશ્ચ કઃ પ્રોક્તઃ કિં કાર્યં તસ્ય વિદ્યતે ॥
તત્ત્વં વદ મહાપ્રાજ્ઞ લોકાનાં હિતહેતવે

સૂત ઉવાચ ॥
દધીચિર્નામ વિપ્રો યો ધર્મિષ્ઠો વેદપારગઃ ॥
શિવભક્તિરતો નિત્યં શિવશાસ્ત્રપરાયણઃ

તસ્ય પુત્રસ્તથા હ્યાસીત્સ્મૃતો નામ્ના સુદર્શનઃ ॥
તસ્ય ભાર્યા દુકૂલા ચ નામ્ના દુષ્ટકુલોદ્ભવા

તદ્વશે સ ચ ભર્તાસીત્તસ્ય પુત્રચતુષ્ટયમ્ ॥
સોઽપિ નિત્યં શિવસ્યૈવ પૂજાં ચ સ્મ કરોત્યસૌ

દધીચેસ્તુ તદા હ્યાસીદ્ગ્રામાન્તરનિવેશનમ્ ॥
જ્ઞાતિસંયોગતશ્ચૈવ જ્ઞાતિભિર્ન સ મોચિતઃ

કથયિત્વા ચ પુત્રં સ શિવભક્તિરતો ભવ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ ગતો મુક્તો દાધીચિશ્શૈવસત્તમઃ

સુદર્શનસ્તત્પુત્રોઽપિ શિવપૂજાં ચકાર હ ॥
એવં ચિરતરઃ કાલો વ્યતીયાય મુનીશ્વરાઃ

એવં ચ શિવરાત્રિશ્ચ સમાયાતા કદાચન ॥
તસ્યાં ચોપોષિતાસ્સર્વે સ્વયં સંયોગતસ્તદા

પૂજાં કૃત્વા ગતસ્સોઽપિ સુદર્શન ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
સ્ત્રીસંગં શિવરાત્રૌ તું કૃત્વા પુનરિહાગતઃ

ન સ્નાનં તેન ચ કૃતં તદ્રાત્ર્યાં શિવપૂજનમ્ ॥
તેન તત્કર્મપાકેન ક્રુદ્ધઃ પ્રોવાચ શઙ્કરઃ

મહેશ્વર ઉવાચ ॥
શિવરાત્ર્યાં ત્વયા દુષ્ટ સેવનં ચ સ્ત્રિયાઃ કૃતમ્ ॥
અસ્નાતેન મદીયા ચ કૃતા પૂજાવિવેકિના

જ્ઞાત્વા ચૈવં કૃતં યસ્માત્તસ્માત્ત્વં જડતાં વ્રજ॥
મમાસ્પૃશ્યો ભવ ત્વં ચ દૂરતો દર્શનં કુરુ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ શપ્તો મહેશેન દાધીચિસ્સ સુદર્શનઃ ॥
જડત્વં પ્રાપ્તવાન્સદ્યશ્શિવમાયાવિમોહિતઃ

એતસ્મિન્સમયે વિપ્રા દધીચિઃ શૈવસત્તમઃ ॥
ગ્રામાન્તરાત્સમાયાતો વૃત્તાન્તં શ્રુતવાઁશ્ચ સઃ

શિવેન ભર્ત્સિતઃ સોઽપિ દુઃખિતોઽભૂદતીવ હિ ॥
રુરોદ હા હતોઽશ્મીતિ દુઃખેન સુતકર્મણા

પુનઃપુનરુવાચેતિ સ દધીચિસ્સતાં મતઃ ॥
અનેનેદં કુપુત્રેણ હતં મે કુલમુત્તમમ્

સ પુત્રોઽપિ હતો ભાર્યાં પુંશ્ચલીં કૃતવાન્દ્રુતમ્ ॥
પશ્ચાત્તાપમનુપ્રાપ્ય સ્વપિત્રા પરિભર્ત્સિતઃ

તત્પિત્રા ગિરિજા તત્ર પૂજિતા વિધિભિર્વરૈઃ ॥
સુયત્નતો મહાભક્ત્યા સ્વપુત્રસુખહેતવે

સુદર્શનોઽપિ ગિરિજાં પૂજયામાસ ચ સ્વયમ્ ॥
ચણ્ડીપૂજનમાર્ગેણ મહાભક્ત્યા શુભૈઃ સ્તવૈઃ

એવં તૌ પિતૃપુત્રૌ હિ નાનોપાયૈઃ સુભક્તિતઃ ॥
પ્રસન્નાં ચક્રતુર્દેવીં ગિરિજાં ભક્તવત્સલામ્

તયોઃ સેવાપ્રભાવેણ પ્રસન્ના ચણ્ડિકા તદા ॥
સુદર્શનં ચ પુત્રત્વે ચકાર ગિરિજા મુને

શિવં પ્રસાદયામાસ પુત્રાર્થે ચણ્ડિકા સ્વયમ્ ॥
ક્રુદ્ધાઽક્રુદ્ધા પુનશ્ચણ્ડી તત્પુત્રસ્ય પ્રસન્નધીઃ

અથાજ્ઞાય પ્રસન્નં તં મહેશં વૃષભધ્વજમ્ ॥
નમસ્કૃત્ય સ્વયં તસ્ય હ્યુત્સંગે તં ન્યવેશયત્ ॥ ૪૧ ।
ઘૃતસ્નાનં તતઃ કૃત્વા પુત્રસ્ય ગિરિજા સ્વયમ્ ॥
ત્રિરાવૃત્તોપવીતં ચ ગ્રન્થિનૈકેન સંયુતમ્

સુદર્શનાય પુત્રાય દદૌ પ્રીત્યા તદામ્બિકા ॥
ઉદ્દિશ્ય શિવગાયત્રીં ષોડશાક્ષરસંયુતામ્

તદોંનમઃ શિવાયેતિ શ્રીશબ્દ પૂર્વકાય ચ ॥
વારાન્ષોડશ સંકલ્પપૂજાં કુર્યાદયં બટુઃ

આસ્નાનાદિપ્રણામાન્તં પૂજયન્વૃષભધ્વજમ્ ॥
મંત્રવાદિત્રપૂજાભિસ્સર્ષીણાં સન્નિધૌ તથા

નામમંત્રાનનેકાંશ્ચ પાઠયામાસ વૈ તદા ॥
ઉવાચ સુપ્રસન્નાત્મા ચણ્ડિકા ચ શિવસ્તથા

મદર્પિતં ચ યત્કિંચિદ્ધનધાન્યાદિકન્તથા ॥
તત્સર્વં ચ ત્વયા ગ્રાહ્યં ન દોષાય ભવિષ્યતિ

મમ કૃત્યે ભવાન્મુખ્યો દેવીકૃત્યે વિશેષતઃ ॥
ઘૃતતૈલાદિકં સર્વં ત્વયા ગ્રાહ્યં મદર્પિતમ્

પ્રાજાપત્યં ભવેદ્યર્હિં તર્હ્યેકો હિ ભવાન્ભવેત્ ॥
તદા પૂજા ચ સમ્પૂર્ણાન્યથા સર્વા ચ નિષ્ફલા

તિલકં વર્તુલં કાર્યં સ્નાનં કાર્યં સદા ત્વયા ॥
શિવસન્ધ્યા ચ કર્તવ્યા ગાયત્રી ચ તદીયિકા

મત્સેવાં પ્રથમં કૃત્વા કાર્યમન્યત્કુલોચિતમ્ ॥
એવં કૃતેઽખિલે ભદ્રં દોષાઃ ક્ષાન્તા મયા તવ

॥ સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તસ્ય પુત્રાશ્ચ ચત્વારો બટુકાસ્તદા ॥
અભિષિક્તાશ્ચતુર્દિક્ષુ શિવેન પરમાત્મના

ચણ્ડી ચૈવાત્મનિકટે પુત્રં સ્થાપ્ય સુદર્શનમ્ ॥
તત્પુત્રાન્પ્રેરયામાસ વરાન્દત્ત્વા હ્યનેકશઃ

દેવ્યુવાચ ॥
ઉભયોર્યુવયોર્મધ્યે વટુકો યો ભવેન્મમ ॥
તસ્ય સ્યાદ્વિજયો નિત્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ભવાંશ્ચ પૂજિતો યેન તેનૈવાહં પ્રપૂજિતા ॥
કર્તવ્યં હિ ભવદ્ભિશ્ચ સ્વીયં કર્મ સદા સુત

સૂત ઉવાચ ॥
એવં તસ્મૈ વરાન્દત્તાસ્સપુત્રાય મહાત્મને ॥
સુદર્શનાય કૃપયા શિવાભ્યાં જગતાં કૃતે

શિવાભ્યાં સ્થાપિતા યસ્માત્તસ્માત્તં વટુકાઃ સ્મૃતાઃ ॥
તપોભ્રષ્ટાશ્ચ યે જાતાઃ સ્મૃતાસ્તસ્માત્તપોધમાઃ

શિવયોઃ કૃપયા સર્વે વિસ્તારં બહુધા ગતાઃ ॥
તેષાં ચ પ્રથમા પૂજા મહાપૂજા મહાત્મનઃ

તેન યાવત્કૃતા નૈવ પૂજા વૈ શંકરસ્ય ચ ॥
તાવત્પૂજા ન કર્ત્તવ્યા કૃતા ચેન્ન શુભાપિ સા

શુભં વાપ્યશુભં વાપિ બટુકં ન પરિત્યજેત્ ॥
પ્રાજાપત્યે ચ ભોજ્યે વૈ વટુરેકો વિશિષ્યતે ॥ 4.13.૬૦ ।
શિવયોશ્ચ તથા કાર્યે વિશેષોઽત્ર પ્રદૃશ્યતે ॥
તદેવ શૃણુ સુપ્રાજ્ઞ યથાહં વચ્મિ તેઽનઘ ॥ ૬૧ ।ઽ
તસ્યૈવ નગરે રાજ્ઞો ભદ્રસ્ય નિત્યભોજને ॥
પ્રાજાપત્યસ્ય નિયમે હ્યન્ધકેશસમીપતઃ

યજ્જાતમદ્ભુતં વૃત્તં શિવાનુગ્રહકારણાત્ ॥
શ્રૂયતાં તચ્ચ સુપ્રીત્યા કથયામિ યથાશ્રુતમ્

ધ્વજ એકશ્ચ તદ્રાજ્ઞે દત્તસ્તુષ્ટેન શંભુના॥
પ્રોક્તશ્ચ કૃપયા રાજા દેવદેવેન તેન સઃ

પ્રાતશ્ચ વર્ધ્યતાં રાજન્ધ્વજો રાત્રૌ પતિષ્યતિ॥
મમ ત્વેવં ચ સમ્પૂર્ણે પ્રાજાપત્યે તથા પુનઃ

અન્યથાયં ધ્વજો મે હિ રાત્રાવપિ સ્થિરો ભવેત્॥
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્હિતશ્શંભૂ રાજ્ઞે તુષ્ટઃ કૃપાનિધિઃ

તથેતિ નિયમશ્ચાસીત્તસ્ય રાજ્ઞો મહામુને॥
પ્રાજાપત્યં કૃતં નિત્યં શિવપૂજાવિધાનત ।૫૭।
સ્વયં પ્રાતર્વિવર્દેધેત ધ્વજઃ સાયં પતેદિતિ॥
યદિ કાર્યં ચ સમ્પૂર્ણં જાતં ચૈવ ભવેદિહ

એકસ્મિન્સમયે ચાત્ર બટોઃ કાર્યં પુરા હ્યભૂત્ ॥
ધ્વજઃ સ પતિતો વૈ હિ બ્રહ્મભોજં વિનાપિ હિ

દૃષ્ટ્વા તચ્ચ તદા તત્ર પૃષ્ટા રાજ્ઞા ચ પણ્ડિતાઃ ॥
ભુઞ્જતે બ્રાહ્મણા હ્યત્ર નોત્થિતો વૈ ધ્વજસ્ત્વિતિ

કથં ચ પતિતઃ સોઽત્ર બ્રાહ્મણા બ્રૂત સત્યતઃ ॥
તે પૃષ્ટાશ્ચ તદા પ્રોચુર્બ્રાહ્મણાઃ પણ્ડિતોત્તમાઃ

બ્રહ્મભોજે મહારાજ વટુકો ભોજિતઃ પુરા॥
ચણ્ડીપુત્રશ્શિવસ્તુષ્ટસ્તસ્માચ્ચ પતિતો ધ્વજઃ

તચ્છ્રુત્વા નૃપતિસ્સોઽથ જનાશ્ચાન્યે ઽપિ સર્વશઃ ॥
અભવન્વિસ્મિતાસ્તત્ર પ્રશંસાં ચક્રિરે તતઃ

એવં ચ મહિમા તેષાં વર્દ્ધિતઃ શઙ્કરેણ હિ ॥
તસ્માચ્ચ વટુકાઃ શ્રેષ્ઠાઃ પુરા વિદ્ભિઃ પ્રકીર્તિતાઃ

શિવપૂજા તુ તૈઃ પૂર્વમુત્તાર્ય્યા નાન્યથા પુનઃ ॥
અન્યેષાં નાધિકારોઽસ્તિ શિવસ્ય વચનાદિહ

ઉત્તારણં ચ કાર્ય્યં વૈ પૂજા પૂર્ણા ભવત્વિતિ ॥
એતાવદેવ તેષાં તુ શૃણુ નાન્યત્તથૈવ ચ

એતત્સર્વં સમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટં ચ મુનીશ્વરાઃ ॥
યચ્છ્રુત્વા શિવપૂજાયાઃ ફલં પ્રાપ્નોતિ વૈ નરઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં વટુકોત્પત્તિવર્ણનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ