શિવ પુરાણ · અધ્યાય 3.8

અથ ભૈરવાવતારમાહ ॥
નન્દીશ્વર ઉવાચ॥
સનત્કુમાર સર્વ્વજ્ઞ શૃણુ ત્વં ભૈરવીં કથામ્ ॥
યસ્યાઃ શ્રવણમાત્રેણ શૈવી ભક્તિર્દૃઢા ભવેત્

ભૈરવઃ પૂર્ણરૂપો હિ શંકરસ્ય પરાત્મનઃ ॥
મૂઢાસ્તં વૈ ન જાનન્તિ મોહિતાશ્શિવમાયયા

સનત્કુમાર નો વેત્તિ મહિમાનં મહેશિતુઃ॥
ચતુર્ભુજોઽપિ વિષ્ણુર્વૈ ચતુર્વ્વક્ત્રોઽપિ વૈ વિધિઃ ॥

ચિત્રમત્ર ન કિઞ્ચિદ્વૈ દુર્જ્ઞેયા ખલુ શામ્ભવી ॥
તયા સંમોહિતાસ્સર્વે નાર્ચયન્ત્યપિ તમ્પરમ્

વેદ ચેદ્યદિ વાત્માનં સ એવ પરમેશ્વરઃ ॥
તદા વિહન્તિ તે સર્વ્વે સ્વેચ્છયા ન હિ કેઽપિ તમ્

સર્વ્વગોઽપિ મહેશાનો નેક્ષ્યતે મૂઢબુદ્ધિભિઃ॥
દેવવદ્ બુધ્યતે લોકે યોઽતીતો મનસાં ગિરામ્

અત્રેતિહાસં વક્ષ્યેઽહં પરમર્ષે પુરાતનમ્ ॥
શૃણુ તં શ્રદ્ધયા તાત પરમં જ્ઞાનકારણમ્

મેરુશૃઙ્ગેઽદ્ભુતે રમ્યે સ્થિતમ્બ્રહ્માણમીશ્વરમ્॥
જગ્મુર્દેવર્ષયઃ સર્વ્વે સુતત્ત્વં જ્ઞાતુમિચ્છયા

તત્રાગત્ય વિધિન્નત્વા પપ્રચ્છુસ્તે મહાદરાત્ ॥
કૃતાઞ્જલિપુટાસ્સર્વે નતસ્કન્ધા મુનીશ્વરાઃ

દેવર્ષય ઊચુઃ॥
દેવદેવ પ્રજાનાથ સૃષ્ટિકૃલ્લોકનાયક ॥
તત્ત્વતો વદ ચાસ્મભ્યં કિમેકં તત્ત્વમવ્યયમ્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
સ માયયા મહેશસ્ય મોહિતઃ પદ્મસમ્ભવઃ ॥
અવિજ્ઞાય પરમ્ભાવં સંભાવં પ્રત્યુવાચ હ

બ્રહ્મોવાચ ॥
હે સુરા ઋષયઃ સર્વ્વે સુમત્યા શૃણુતાદરાત્ ॥
વચ્મ્યહં પરમં તત્ત્વમવ્યયં વૈ યથાર્થતઃ

જગદ્યોનિરહં ધાતા સ્વયમ્ભૂરજ ઈશ્વરઃ ॥
અનાદિભાગહં બ્રહ્મ હ્યેક આત્મા નિરઞ્જનઃ

પ્રવર્તકો હિ જગતામહમેવ નિવર્ત્તકઃ ॥
સંવર્તકો મદધિકો નાન્યઃ કશ્ચિત્સુરોત્તમાઃ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
તસ્યૈવં વદતો ધાતુર્વિષ્ણુસ્તત્ર સ્થિતો મુને ॥
પ્રોવાચ પ્રહસન્વાક્યં સંક્રુદ્ધો મોહિતોઽજયા

ન ચૈતદુચિતા બ્રહ્મન્યોગયુક્તસ્ય મૂર્ખતા॥
અવિજ્ઞાય પરં તત્ત્વં વૃથૈતત્તે નિગદ્યતે

કર્તા વૈ સર્વલોકાનાં પરમાત્મા પરઃ પુમાન્॥
યજ્ઞો નારાયણો દેવો માયાધીશઃ પરા ગતિઃ

મમાજ્ઞયા ત્વયા બ્રહ્મન્સૃષ્ટિરેષા વિધી યતે ॥
જગતાં જીવનં નૈવ મામનાદૃત્ય ચેશ્વરમ્

એવં ત્રિપ્રકૃતૌ મોહાત્પરસ્પરજયૈષિણૌ ॥
પ્રોચતુર્નિગમાંશ્ચાત્ર પ્રમાણે સર્વથા તનૌ

પ્રષ્ટવ્યાસ્તે વિશેષેણ સ્થિતા મૂર્તિધરાશ્ચ તે ॥
પપ્રચ્છતુઃ પ્રમાણજ્ઞાનિત્યુક્ત્વા ચતુરોઽપિ તાન્

વિધિવિષ્ણૂ ઊચતુઃ॥
વેદાઃ પ્રમાણં સર્વ્વત્ર પ્રતિષ્ઠા પરમામિતાઃ॥
યૂયં વદત વિશ્રબ્ધં કિમેકં તત્ત્વમવ્યયમ્

નન્દીશ્વર ઉવાચ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય તયોર્વાચં પુનસ્તે હિ ઋગાદયઃ॥
અવદંસ્તત્ત્વતઃ સર્વ્વે સંસ્મરતો પરં પ્રભુમ્

યદિ માન્યા વયન્દેવૌ સૃષ્ટિસ્થિતિકરૌ વિભૂ॥
તદા પ્રમાણં વક્ષ્યામો ભવત્સન્દેહભેદકમ્

નન્દીશ્વર ઉવાચ॥
શ્રુત્યુક્તવિધિમાકર્ણ્ય પ્રોચતુસ્તૌ સુરૌ શ્રુતીઃ॥
યુષ્મદુક્તં પ્રમાણં નૌ કિન્તત્ત્વં સમ્યગુચ્યતામ્

ઋગ્વેદ ઉવાચ॥
યદન્તસ્સ્થાનિ ભૂતાનિ યતસ્સર્વ્વમ્પ્રવર્ત્તતે॥
યદાહુઃ પરમન્તત્ત્વં સ રુદ્રસ્ત્વેક એવ હિ

યજુર્વેદ ઉવાચ ॥
યો યજ્ઞૈરખિલૈરીશો યોગેન ચ સમિજ્યતે ॥
યેન પ્રમાણં ખલુ નસ્સ એકઃ સર્વ્વદૃક્ છિવઃ

સામવેદ ઉવાચ ॥
યેનેદમ્ભ્રમ્યતે વિશ્વં યોગિભિર્યો વિચિન્ત્યતે ॥
યદ્ભાસા ભાસતે વિશ્વં સ એકસ્ત્ર્યમ્બકઃ પરઃ

અથર્વવેદ ઉવાચ ॥
યં પ્રપશ્યન્તિ દેવેશમ્ભક્ત્યનુગ્રહિણો જનાઃ ॥
તમાહુરેકં કૈવલ્યં શંકરં દુઃખતઃ પરમ્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
શ્રુત્યુક્તમિદમાકર્ણ્યાતીવમાયાવિમોહિતૌ ॥
સ્મિત્વાહતુર્વિધિહરી નિગમાંસ્તાન્વિચેતનૌ

વિધિહરી ઊચતુઃ ॥
હે વેદાઃ કિમિદં યૂયમ્ભાષન્તે ગતચેતનાઃ ॥
કિઞ્જાતં વોઽદ્ય સર્વ્વં હિ નષ્ટં સુવયુનં પરમ્

કથમ્પ્રમથનાથોઽસૌ રમમાણો નિરન્તરમ્ ॥
દિગમ્બરઃ પીતવર્ણો શિવયા ધૂલિધૂસરઃ

વિરૂપવેષો જટિલો વૃષગો વ્યાલભૂષણઃ ॥
પરં બ્રહ્મત્વમાપન્નઃ ક્વ ચ તત્સંગવર્જિતમ્

ઇત્યુદીરિતમાકર્ણ્ય પ્રણવઃ સર્વગસ્તયોઃ ॥
અમૂર્તો મૂર્તિમાન્પ્રીત્યા જૃમ્ભમાણ ઉવાચ તૌ

પ્રણવ ઉવાચ ॥
ન હીશો ભગવાઞ્છક્ત્યા હ્યાત્મનો વ્યતિરિક્તયા ॥
કદાચિદ્રમતે રુદ્રો લીલારૂપધરો હરઃ

અસૌ હિ પરમેશાનસ્સ્વયંજ્યોતિસ્સનાતનઃ ॥
આનન્દરૂપા તસ્યૈષા શક્તિર્નાગન્તુકી શિવા

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇત્યેવમુક્તોઽપિ તદા વિધેર્વિષ્ણોશ્ચ વૈ તદા ॥
નાજ્ઞાનમગમન્નાશં શ્રીકણ્ઠસ્યૈવ માયયા

પ્રાદુરાસીત્તતો જ્યોતિરુભયોરન્તરે મહત્ ॥
પૂરયન્નિજયા ભાસા દ્યાવાભૂમ્યોર્યદન્તરમ્

જ્યોતિર્મણ્ડલમધ્યસ્થો દદૃશે પુરુષાકૃતિઃ ॥
વિધિક્રતુભ્યાં તત્રૈવ મહાદ્ભુતતનુર્મુને

પ્રજજ્વાલાથ કોપેન બ્રહ્મણઃ પઞ્ચમં શિરઃ ॥
આવયોરન્તરે કોઽસૌ બિભૃયાત્પુરુષાકૃતિમ્

વિધિઃ સંભાવયેદ્યાવત્તાવત્સ ત્રિવિલોચનઃ ॥
દૃષ્ટઃ ક્ષણેન ચ મહાપુરુષો નીલલોહિતઃ

ત્રિશૂલપાણિર્ભાલાક્ષો નાગોડુપવિભૂષણઃ ॥
હિરણ્યગર્ભસ્તં દૃષ્ટ્વા વિહસન્પ્રાહ મોહિતઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
નીલલોહિત જાને ત્વાં મા ભૈષીશ્ચન્દ્રશેખર ॥
ભાલસ્થલાન્મમ પુરા રુદ્રઃ પ્રાદુરભૂદ્ભવાન્

રોદનાદ્રુદ્રનામાપિ યોજિતોઽસિ મયા પુરા ॥
મામેવ શરણં યાહિ પુત્ર રક્ષાઙ્કરોમિ તે

॥ નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
અથેશ્વરઃ પદ્મયોનેઃ શ્રુત્વા ગર્વવતીં ગિરમ્ ॥
ચુકોપાતીવ ચ તદા કુર્વન્નિવ લયમ્મુને

સ કોપતસ્સમુત્પાદ્ય પુરુષં ભૈરવં ક્વચિત્ ॥
પ્રજ્વલન્તં સુમહસા પ્રીત્યા ચ પરમેશ્વરઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પ્રાક્ચ પંકજજન્માસૌ શાસ્યસ્તે કાલભૈરવ ॥
કાલવદ્રાજસે સાક્ષાત્કાલરાજસ્તતો ભવાન્

વિશ્વં ભર્તું સમર્થોસિ ભીષણાદ્ભૈરવઃ સ્મૃતઃ ॥
ત્વત્તો ભેષ્યતિ કાલોઽપિ તતસ્ત્વં કાલભૈરવઃ

આમર્દયિષ્યતિ ભવાન્રુષ્ટો દુષ્ટાત્મનો યતઃ ॥
આમર્દક ઇતિ ખ્યાતિં તતસ્સર્વત્ર યાસ્યસિ

યતઃ પાપાનિ ભક્તાનાં ભક્ષયિષ્યસિ તત્ક્ષણાત્ ॥
પાપભક્ષણ ઇત્યેવ તવ નામ ભવિષ્યતિ

યા મે મુક્તિપુરી કાશી સર્વ્વાભ્યોઽહિ ગરીયસી ॥
આધિપત્યં ચ તસ્યાસ્તે કાલરાજ સદૈવ હિ

તત્ર યે પાતકિનરાસ્તેષાં શાસ્તા ત્વમેવ હિ ॥
શુભાશુભં ચ તત્કર્મ ચિત્રગુપ્તો લિખિષ્યતિ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
એતાન્વરાન્પ્રગૃહ્યાથ તત્ક્ષણાત્કાલભૈરવઃ ॥
વામાંગુલિનખાગ્રેણ ચકર્ત ચ વિધેશ્શિરઃ

યદંગમપરાધ્નોતિ કાર્યં તસ્યૈવ શાસનમ્ ॥
અતો યેન કૃતા નિન્દા તચ્છિન્નમ્પઞ્ચમં શિરઃ

અથ ચ્છિન્નં વિધિશિરો દૃષ્ટ્વા ભીતતરો હરિઃ ॥
શાતરુદ્રિયમન્ત્રૈશ્ચ ભક્ત્યા તુષ્ટાવ શઙ્કરમ્

ભીતો હિરણ્યગર્ભોઽપિ જજાપ શતરુદ્રિયમ્ ॥
ઇત્થં તૌ ગતગર્વૌ હિ સંજાતૌ તત્ક્ષણાન્મુને

પરબ્રહ્મ શિવઃ સાક્ષાત્સચ્ચિદાનન્દલક્ષણઃ ॥
પરમાત્મા ગુણાતીત ઇતિ જ્ઞાનમવાપતુઃ

સનત્કુમાર સર્વજ્ઞ શૃણુ મે પરમં શુભમ્ ॥
યાવદ્ગર્વો ભવેત્તાવજ્જ્ઞાનગુપ્તિર્વિશેષતઃ

ત્યક્ત્વાભિ માનં પુરુષો જાનાતિ પરમેશ્વરમ્ ॥
ગર્વિણં હન્તિ વિશ્વેશો જાતો ગર્વાપહારકઃ

અથ વિષ્ણુવિધી જ્ઞાત્વા વિગર્વૌ પરમેશ્વરઃ॥
પ્રસન્નોઽભૂન્મહાદેવોઽકરોત્તાવભયૌ પ્રભુઃ

આશ્વાસ્ય તૌ મહાદેવઃ પ્રીતઃ પ્રણતવત્સલઃ ॥
પ્રાહ સ્વાં મૂર્તિમપરાં ભૈરવન્તં કપર્દિનમ્

મહાદેવ ઉવાચ ॥
ત્વયા માન્યો વિષ્ણુરસૌ તથા શતધૃતિઃ સ્વયમ્ ॥
કપાલમ્વૈધસમ્વાપિ નીલલોહિત ધારય ॥

બ્રહ્મહત્યાપનોદાય વ્રતં લોકાય દર્શય ॥
ચર ત્વં સતતં ભિક્ષાં કપાલવ્રતમાશ્રિતઃ

ઇત્યુક્ત્વા પશ્યતસ્તસ્ય તેજોરૂપઃ શિવોઽબ્રવીત્ ॥
ઉત્પાદ્ય ચૈકાં કન્યાન્તુ બ્રહ્મહત્યાભિવિશ્રુતામ્

યાવદ્વારાણસીન્દિવ્યામ્પુરીમેષાં ગમિષ્યતિ ॥
તાવત્ત્વં ભીષણે કાલમનુગચ્છોગ્રરૂપિણમ્

સર્વત્ર તે પ્રવેશોઽસ્તિ ત્યક્ત્વા વારાણસીં પુરીમ્ ॥
વારાણસીં યદા ગચ્છેત્તન્મુક્તાં ભવ તત્ક્ષણાત્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
નિયોજ્ય તામિતિ તદા બ્રહ્મહત્યાં ચ તામ્પ્રભુઃ ॥
મહાદ્ભુતશ્ચ સ શિવોઽપ્યન્તર્ધાનમગાત્તતઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે તૃતીયાયાં શતરુદ્રસંહિતાયાં ભૈરવાવતારવર્ણનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ