શિવ પુરાણ · અધ્યાય 3.6

અથ નન્દીશ્વરાવતારમાહ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ભવાન્કથમનુપ્રાપ્તો મહાદેવાંશજઃ શિવમ્ ॥
શ્રોતુમિચ્છામિ તત્સર્વં વક્તુમર્હસિ મે પ્રભો

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
સનત્કુમાર સર્વજ્ઞ સાવધાનતયા શૃણુ ॥
યથાહં ચ શિવં પ્રાપ્તો મહાદેવાંશજો મુને

પ્રજાકામઃ શિલાદોઽભૂદુક્તઃ પિતૃભિરાદરાત્ ॥
તદુદ્ધર્તુમના ભક્ત્યા સમુદ્ધારમભીપ્સુભિઃ

અધોદૃષ્ટિઃ સુધર્માત્મા શિલાદો નામ વીર્યવાન્ ॥
તસ્યાસીન્મુનિકૈર્વૃત્તિઃ શિવલોકે ચ સોગમત્

શક્રમુદ્દિશ્ય સ મુનિસ્તપસ્તેપે સુદુઃ સહમ્ ॥
નિશ્ચલાત્મા શિલાદાખ્યો બહુકાલં દૃઢવ્રતઃ

તપતસ્તસ્ય તપસા સંતુષ્ટોઽભૂચ્છતક્રતુઃ ॥
જગામ ચ વરં દાતું સર્વદેવપ્રભુસ્તદા

શિલાદમાહ સુપ્રીત્યા શક્રસ્તુષ્ટોઽસ્મિ તેઽનઘ ॥
તેન ત્વં મુનિશાર્દૂલ વરયસ્વ વરાનિતિ

તતઃ પ્રણમ્ય દેવેશં સ્તુત્વા સ્તુતિભિરાદરાત્ ॥
શિલાદો મુનિશાર્દૂલસ્તમાહ સુકૃતાઞ્જલિઃ

શિલાદ ઉવાચ ॥
શતક્રતો સુરેશાન સન્તુષ્ટો યદિ મે પ્રભો॥
અયોનિજં મુત્યુહીનં પુત્રમિચ્છામિ સુવ્રતમ્

શક્ર ઉવાચ॥
પુત્રં દાસ્યામિ પુત્રાર્થિન્યોનિજં મૃત્યુસંયુતમ્ ॥
અન્યથા તે ન દાસ્યામિ મૃત્યુહીના ન સન્તિ વૈ

ન દાસ્યામિ સુતં તેઽહં મૃત્યુહીનમયોનિજમ્ ॥
હરિર્વિધિશ્ચ ભગવાન્કિમુતાન્યો મહામુને

તાવપિ ત્રિપુરાર્યંગસમ્ભાવૌ મરણાન્વિતૌ ॥
તયોરપ્યાયુષા માનં કથિતં નિગમે પૃથક્

તસ્માદયોનિજે પુત્રે મૃત્યુહીને પ્રયત્નતઃ ॥
પરિત્યજાશાં વિપ્રેન્દ્ર ગૃહાણાત્મક્ષમં સુતમ્

કિન્તુ દેવેશ્વરો રુદ્રઃ પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ ॥
સુદુર્લભો મૃત્યુહીનસ્તવ પુત્રો હ્યયોનિજઃ

અહં ચ વિષ્ણુર્ભગવાન્દ્રુહિણશ્ચ મહામુને ॥
અયોનિજં મૃત્યુહીનં પુત્રં દાતું ન શક્નુમઃ

આરાધય મહાદેવં તત્પુત્રવિનિકામ્યયા ॥
સર્વેશ્વરો મહાશક્તઃ સ તે પુત્રં પ્રદાસ્યતિ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
એવં વ્યાહૃત્ય વિપ્રેન્દ્રમનુગૃહ્ય ચ તં ઘૃણી॥
દેવૈર્વૃતઃ સુરેશાનસ્સ્વલોકં સમગાન્મુને

ગતે તસ્મિંશ્ચ વરદે સહસ્રાક્ષે શિલાશનઃ ॥
આરાધયન્મહાદેવં તપસાતોષયદ્ભવમ્

અથ તસ્યૈવમનિશન્તત્પરસ્ય દ્વિજસ્ત વૈ ॥
દિવ્યમ્વર્ષસહસ્રં તુ ગતં ક્ષણમિવાદ્ભુતમ્

વલ્મીકેન વૃતાંગશ્ચ લક્ષકોટગણૈર્મુનિઃ ॥
સૂચીમુખૈશ્ચાન્યૈ રક્તભુગ્ભિશ્ચ સર્વતઃ

નિર્માંસરુધિર ત્વગ્વૈ બિલે તસ્મિન્નવસ્થિતઃ ॥
અસ્થિશેષોભવત્પશ્ચાચ્છિલાદો મુનિસત્તમઃ

તુષ્ટઃ પ્રભુસ્તદા તસ્મૈ દર્શયામાસ સ્વાં તનુમ્ ॥
દિવ્યાં દિવ્યગુણૈર્યુક્તામલભ્યાં વામબુદ્ધિભિઃ

દિવ્યવર્ષસહસ્રેણ તપ્યમાનાય શૂલધૃક્ ॥
સર્વદેવાધિપસ્તસ્મૈ વરદોસ્મીત્યભાષત

મહાસમાધિસંલીનસ્સ શિલાદો મહામુનિઃ ॥
નાશૃણોત્તદ્ગિરં શમ્ભોર્ભક્ત્યધીનરતસ્ય વૈ

યદા સ્પૃષ્ટો મુનિસ્તેન કરેણ ત્રિપુરારિણા ॥
તદૈવ મુનિશાર્દૂલ ઉત્સસર્જ? તપઃક્રમમ્

અથોન્મીલ્ય મુનિર્નેત્રે સોમં શંભું વિલોકયન્ ॥
દ્રુતં પ્રણમ્ય સ મુદા પાદયોર્ન્યપતન્મુને

હર્ષગદ્ગદયા વાચા નતસ્કંધઃ કૃતાઞ્જલિઃ॥
પ્રસન્નાત્મા શિલાદસ્સ તુષ્ટાવ પરમેશ્વરમ્

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્દેવદેવસ્ત્રિલોચનઃ॥
વરદોઽસ્મીતિ તમ્પ્રાહ શિલાદં મુનિપુંગવમ્

તપસાનેન કિં કાર્યં ભવતે હિ મહા મતે॥
દદામિ પુત્રં સર્વજ્ઞં સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગમ્

તતઃ પ્રણમ્ય દેવેશં તચ્છ્રુત્વા ચ શિલાશનઃ॥
હર્ષગદ્ગદયા વાચોવાચ સોમવિભૂષણમ્

શિલાદ ઉવાચ ॥
મહેશ યદિ તુષ્ટોઽસિ યદિ વા વરદશ્ચ મે ॥
ઇચ્છામિ ત્વત્સમં પુત્રં મૃત્યુહીનમયોનિજમ્

નંદીશ્વર ઉવાચ ॥
એવમુક્તસ્તતો દેવસ્ત્ર્યમ્બકસ્તેન શઙ્કરઃ ॥
પ્રત્યુવાચ પ્રસન્નાત્મા શિલાદં મુનિસત્તમમ્

॥ શિવ ઉવાચ ॥
પૂર્વમારાધિતો વિપ્ર બ્રહ્મણાહં તપોધન ॥
તપસા ચાવતારાર્થં મુનિભિશ્ચ સુરોત્તમૈઃ

તવ પુત્રો ભવિષ્યામિ નન્દી નામ્ના ત્વયોનિજઃ ॥
પિતા ભવિષ્યસિ મમ પિતુર્વૈ જગતાં મુને

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
એવમુક્ત્વા મુનિં પ્રેક્ષ્ય પ્રણિપત્યાસ્થિતં ઘૃણી ॥
સોમસ્તૂર્ણં તમાદિશ્ય તત્રૈવાન્તર્દધે હરઃ

ગતે તસ્મિન્મહાદેવે સ શિલાદો મહામુનિઃ॥
સ્વમાશ્રયમુપાગમ્ય ઋષિભ્યોઽકથયત્તતઃ

કિયતા ચૈવ કાલેન તદાસૌ જનકઃ સ મે॥
યજ્ઞાંગણં ચકર્ષાશુ યજ્ઞાર્થં યજ્ઞવિત્તમઃ

તતઃ ક્ષણાદહં શંભોસ્તનુજસ્તસ્ય ચાજ્ઞયા॥
સ જાતઃ પૂર્વ્વમેવાહં યુગાન્તાગ્નિસમપ્રભઃ

અવર્ષંસ્તદા પુષ્કરાવર્તકાદ્યા જગુઃ ખેચરાઃ કિન્નરાઃ સિદ્ધસાધ્યા ॥
શિલાદાત્મજત્વં ગતે મય્યૃષીન્દ્રાસ્સમન્તાચ્ચ વૃષ્ટિં વ્યધુઃ કૌસુમીં તે

અથ બ્રહ્માદયો દેવા દેવપલ્યશ્ચ સર્વશઃ ॥
તત્રાજગ્મુશ્ચ સુપ્રીત્યા હરિશ્ચૈવ શિવોઽમ્બિકા

તદોત્સવો મહાનાસીન્નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥
આદૃત્ય માં તથા લિંગં તુષ્ટુવુર્હર્ષિતાશ્ચ તે

સુપ્રશસ્ય શિલાદં તં સ્તુત્વા ચ સુસ્તવૈઃ શિવૌ॥
સર્વે જગ્મુશ્ચ ધામાનિ શિવાવપ્યખિલેશ્વરૌ

શિલાદોઽપિ ચ માં દૃષ્ટ્વા કાલસૂર્ય્યાનલપ્રભમ્॥
ત્ર્યક્ષં ચતુર્ભુજં બાલં જટામુકુટધારિણમ્

ત્રિશૂલાદ્યાયુધં દીપ્તં સર્વથા રુદ્રરૂપિણમ્॥
મહાનન્દભરઃ પ્રીત્યા પ્રણમ્યં પ્રણનામ ચ

શિલાદ ઉવાચ ॥
ત્વયાહં નન્દિતો યસ્માન્નન્દી નામ્ના સુરેશ્વર ॥
તસ્માત્ત્વાં દેવમાનન્દં નમામિ જગદીશ્વરમ્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
મયા સહ પિતા હૃષ્ટઃ સુપ્રણમ્ય મહેશ્વરમ્ ॥
ઉટજં સ્વં જગામાશુ નિધિં લબ્ધ્વેવ નિર્ધનઃ

યદા ગતોહમુટજં શિલાદસ્ય મહામુને ॥
તદાહં તાદૃશં રૂપં ત્યક્ત્વા માનુષ્યમાસ્થિતઃ

માનુષ્યમાસ્થિતં દૃષ્ટ્વા પિતા મે લોકપૂજિતઃ ॥
વિલલાપાતિદુઃખાર્ત્તઃ સ્વજનૈશ્ચ સમાવૃતઃ

જાતકર્માદિકાન્યેવ સર્વાણ્યપિ ચકાર મે ॥
શાલંકાયનપુત્રો વૈ શિલાદઃ પુત્રવત્સલઃ

વેદાનધ્યાપયામાસ સાંગોપાંગાનશેષતઃ ॥
શાસ્ત્રાણ્યન્યાન્યપિ તથા પઞ્ચવર્ષે પિતા ચ મામ્

સમ્પૂર્ણે સપ્તમે વર્ષે મિત્રાવરુણસંજ્ઞકૌ ॥
મુની તસ્યાશ્રમં પ્રાપ્તૌ દ્રષ્ટું માં ચાજ્ઞયા વિભોઃ

સત્કૃતૌ મુનિના તેન સૂપવિષ્ટો મહામુની ॥
ઊચતુશ્ચ મહાત્માનૌ માં નિરીક્ષ્ય મુહુર્મુહુઃ

મિત્રાવરુણાવૂચતુઃ॥
તાત નંદીસ્તવાલ્પાયુઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ॥
ન દૃષ્ટમેવ ચાપશ્યં હ્યાયુર્વર્ષાદતઃ પરમ્

વિપ્રયોરિત્યુક્તવતોઃ શિલાદઃ પુત્રવત્સલઃ ॥
તમાલિઙ્ગ્ય ચ દુઃખાર્ત્તો રુરોદાતીવ વિસ્વરમ્

મૃતવત્પતિતં દૃષ્ટ્વા પિતરં ચ પિતામહમ્ ॥
પ્રત્યવોચત્પ્રસન્નાત્મા સ્મૃત્વા શિવપદામ્બુજમ્

કેન ત્વં તાત દુઃખેન વેપમાનશ્ચ રોદિષિ ॥
દુઃખં તે કુત ઉત્પન્નં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

॥ પિતોવાચ ॥
તવાલ્પમૃત્યુદુઃખેન દુઃખિતોઽતીવ પુત્રક ॥
કો મે દુઃખં હરતુ વૈ શરણં પ્રયામિ હિ

॥ પુત્ર ઉવાચ ॥
દેવો વા દાનવો વાપિ યમઃ કાલોથ વાપિ હિ॥
ઋધ્યેયુર્યદ્યપિ હ્યેતે મામન્યેપિ જનાસ્તથા

અથાપિ ચાલ્પમૃત્યુર્મે ન ભવિષ્યતિ માં તુદઃ ॥
સત્યં બ્રવીમિ જનકં શપથન્તે કરોમ્યહમ્

॥ પિતોવાચ ॥
કિં તપઃ કિં પરિજ્ઞાનં કો યોગશ્ચ પ્રભુશ્ચ તે ॥
યેન ત્વં દારુણં દુઃખં વઞ્ચયિષ્યસિ પુત્ર મે

॥ પુત્ર ઉવાચ ॥
ન તાત તપસા મૃત્યું વંચયિષ્યે ન વિદ્યયા॥
મહાદેવસ્ય ભજનાન્મૃત્યું જેષ્યામિ નાન્યથા

॥ નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વાહં પિતુઃ પાદૌ પ્રણમ્ય શિરસા મુને ॥
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ચ તમગચ્છં વનમુત્તમમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે તૃતીયાયાં શતરુદ્રસંહિતાયાં નન્દિકેશાવતારવર્ણનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ