શિવ પુરાણ · અધ્યાય 3.31

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
અથ વક્ષ્યે મુનિશ્રેષ્ઠ શમ્ભોઃ શૃણ્વવતારકમ્ ॥
સ્વભક્તદયયા વિપ્ર નારીસન્દેહભંજકમ્

આસીત્સત્યરથો નામ્ના વિદર્ભવિષયે નૃપઃ ॥
ધર્મ્માત્મા સત્યશીલશ્ચ મહાશૈવજનપ્રિયઃ

તસ્ય રાજ્ઞસ્સુધર્મેણ મહીં પાલયતો મુને ॥
મહાન્કાલો વ્યતીયાય સુખેન શિવધર્મ્મતઃ

કદાચિત્તસ્ય રાજ્ઞસ્તુ શાલ્વૈશ્ચ પુરરોધિભિઃ ॥
મહાન્રણો બભૂવાથ બહુસૈન્યૈર્બલોદ્ધતૈઃ

સ વિદર્ભનૃપઃ કૃત્વા સાર્ધં તૈર્દારુણં રણમ્ ॥
પ્રનષ્ટોરુબલઃ શાલ્વૈર્નિહતો દૈવયોગતઃ

તસ્મિન્નૃપે હતે યુદ્ધે શાલ્વૈસ્તુ ભયવિહ્વલાઃ ॥
સૈનિકા હતશેષાશ્ચ મન્ત્રિભિસ્સહ દુદ્રુવુઃ

અથ તસ્ય મહારાજ્ઞી રાત્રૌ સ્વપુરતો મુને ॥
સંરુદ્ધા રિપુભિર્યત્નાદન્તર્વત્ની બહિર્યયૌ

નિર્ગતા શોકસંતપ્તા સા રાજમહિષી શનૈઃ॥
પ્રાચીં દિશં યયૌ દૂરં સ્મરન્તીશપદામ્બુજમ્

અથ પ્રભાતે સા રાજ્ઞી દદર્શ વિમલં સરઃ॥
અતીતા દૂરમધ્વાનં દયયા શઙ્કરસ્ય હિ

તત્રાગત્ય પ્રિયા રાજ્ઞસ્સંતપ્તા સુકુમારિણી॥
નિવાસાર્થં સરસ્તીરે છાયાવૃક્ષમુપાશ્રયત્ ॥

તત્ર દૈવવશાદ્રાજ્ઞી મુહૂર્ત્તે સદ્ગુણાન્વિતે ॥
અસૂત તનયં દિવ્યં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્

અથ તજ્જનની દૈવાત્તૃષિતાતિ નૃપાઙ્ગના ॥
સરોવતીર્ણા પાનાર્થં ગ્રસ્તા ગ્રાહેણ પાથસિ

સ સુતો જાતમાત્રસ્તુ ક્ષુત્પિપાસાર્દ્દિતો ભૃશમ્॥
રુરોદ ચ સરસ્તીરે વિનષ્ટ પિતૃમાતૃકઃ

તસ્મિન્વને ક્રન્દમાને જાતમાત્રે સુતે મુને ॥
કૃપાન્વિતો મહેશોઽભૂદન્તર્યામી સ રક્ષક.

પ્રેરિતા મનસા કાચિદીશેન ત્રાસહારિણા॥
અકસ્માદાગતા તત્ર ભ્રમન્તી ભૈક્ષ્યજીવિની

સા ત્વેકહાયનં બાલં વહન્તી વિધવા નિજમ્॥
અનાથમેકં ક્રંદન્તં શિશુન્તત્ર દદર્શ હ

સા દૃષ્ટ્વા તત્ર તમ્બાલં વને નિર્મનુજે મુને ॥
વિસ્મિતાતિ દ્વિજસ્ત્રી સા ચિચિન્તં હૃદયે બહુ

અહો સુમહદાશ્ચર્ય્યમિદં દૃષ્ટમ્મયાધુના ॥
અસંભાવ્યમકથ્યં ચ સર્વથા મનસા ગિરા

અચ્છિન્નનાભિનાલોયં રસાયાં કેવલં શિશુઃ ॥
શેતે માતૃવિહીનશ્ચ ક્રન્દંસ્તેજસ્વિનાં વરઃ

અસ્ય પિત્રાદયઃ કેઽપિ ન સન્તીહ સહાયિનઃ।
કારણં કિં બભૂવાથ હ્યહો દૈવબલં મહત્

ન જાને કસ્ય પુત્રોઽયમસ્ય જ્ઞાતાત્ર કોપિ ન ॥
યતઃ પૃચ્છામ્યસ્ય જન્ય જાતા ચ કરુણા મયિ

ઇચ્છામ્યેનં પોષિતું હિ બાલમૌરસપુત્રવત્ ॥
સંપ્રષ્ટું નોત્સહેઽજ્ઞાત્વા કુલજન્માદિ ચાસ્ય વૈ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ સંચિન્ત્યમાનાયાં તસ્યાં વિપ્રવરસ્ત્રિયામ્ ॥
કૃપાં ચકાર મહતીં શંકરો ભક્તવત્સલ

દધ્રે ભિક્ષુસ્વરૂપં હિ મહાલીલો મહેશ્વરઃ॥
સર્વથા ભક્તસુખદો નિરુપાધિઃ સ્વયં સદા

તત્રાજગામ સહસા સ ભિક્ષુઃ પરમેશ્વરઃ ॥
યત્રાસ્તિ સંદેહવતી દ્વિજસ્ત્રી જ્ઞાતુમિચ્છતી

ભિક્ષુવર્ય્યસ્વરૂપોઽસાવવિજ્ઞાતગતિઃ પ્રભુઃ ॥
તામાહ વિપ્રવનિતાં વિહસ્ય કરુણાનિધિઃ

ભિક્ષુવર્ય્ય ઉવાચ ॥
સન્દેહં કુરુ નો ચિત્તે વિપ્રભામિનિ મા ખિદ ॥
રક્ષૈનમ્બાલકં પ્રીત્યા સુપવિત્રં સ્વપુત્રકમ્

અનેન શિશુના શ્રેયઃ પ્રાપ્સ્યસે ન ચિરાત્પરમ્ ॥
પુષ્ણીહિ સર્વથા હ્યેનં મહાતેજસ્વિનં શિશુમ્

નન્દીશ્વર ઉવાચ॥
ઇત્યુક્તવન્તં તં ભિક્ષુસ્વરૂપં કરુણાનિધિમ્ ॥
સા વિપ્રવનિતા શમ્ભું પ્રીત્યા પપ્રચ્છ સાદરમ્

વિપ્રવનિતોવાચ ॥
ત્વદાજ્ઞયૈનં બાલં હિ રક્ષિષ્યામિ સ્વપુત્રવત્॥
પૌક્ષ્યામિ નાત્ર સન્દેહો મદ્ભાગ્યાત્ત્વમિહાગતઃ

તથાપિ જ્ઞાતુમિચ્છામિ વિશેષેણ તુ તત્ત્વતઃ ॥
કોયં કસ્ય સુતશ્ચાયં કસ્ત્વમત્ર સમાગતઃ ॥

મુહુર્મમ સમાયાતિ જ્ઞાનં ભિક્ષુવર પ્રભો ॥
ત્વં શિવઃ કરુણાસિન્ધુસ્ત્વદ્ભક્તોયં શિશુઃ પુરા

કેનચિત્કર્મદોષેણ સમ્પ્રાપ્તોયં દશામિમામ્ ॥
તદ્ભુક્ત્વા પરમં શ્રેયઃ પ્રાપ્સ્યતે ત્વદનુગ્રહાત્

ત્વન્માયયૈવ સાહં વૈ માર્ગભ્રષ્ટા વિમોહિતા ॥
આગતા પ્રેષિતા ત્વત્તો હ્યસ્ય રક્ષણહેતુતઃ

॥ નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ તદ્દર્શનપ્રાપ્તવિજ્ઞાનાં વિપ્રકામિનીમ્ ॥
જ્ઞાતુકામાં વિશેષેણ પ્રોચે ભિક્ષુતનુશ્શિવઃ

॥ ભિક્ષુવર્ય્ય ઉવાચ ॥
શૃણુ પ્રીત્યા વિપ્રપત્નિ બાલસ્યાસ્ય પુરેહિતમ્ ॥
સર્વમન્યસ્ય સુપ્રીત્યા વક્ષ્યતે તત્ત્વતોઽનઘે

સુતો વિદર્ભરાજસ્ય શિવભક્તસ્ય ધીમતઃ ॥
અયં સત્યરથસ્યૈવ સ્વધર્મનિરતસ્ય હિ

શૃણુ સત્યરથો રાજા હતઃ શાલ્વે રણે પરૈઃ ॥
તત્પત્ની નિશિ સુવ્યગ્રા નિર્યયૌ સ્વગૃહાદ્દ્રુતમ્

અસૂત તનયં ચૈનં સમાયાતા પ્રગેઽત્ર હિ ॥
સરોવતીર્ણા તૃષયા ગ્રસ્તા ગ્રાહેણ દૈવતઃ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ તસ્ય સમુત્પત્તિં તત્પિતુઃ સંગરે મૃતિમ્ ॥
તન્માતૃમરણં ગ્રાહાત્સર્વં તસ્ય ન્યવેદયત્

અથ સા બ્રહ્માણી સા હિ વિસ્મિતાતિ મુનીશ્વર ॥
પુનઃ પપ્રચ્છ તં ભિક્ષું જ્ઞાનિનં સિદ્ધરૂપકમ્

બ્રાહ્મણ્યુવાચ ॥
સ રાજોઽસ્ય પિતા ભિક્ષો વરભોગાન્તરેવ હિ ॥
કસ્માચ્છાલ્વૈસ્સ્વરિપુભિસ્સ્વલ્પેહૈશ્ચ વિઘાતિતઃ

કસ્માદસ્ય શિશોર્માતા ગ્રાહેણાશુ સુભક્ષિતા ॥
યસ્માદનાથોયં જાતો વિબન્ધુશ્ચૈવ જન્મતઃ

કસ્માત્સુતો મમાપીહ સુદરિદ્રો હિ ભિક્ષુકઃ ॥
ભવેત્કથં સુખં ભિક્ષો પુત્રયોરનયોર્વદ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા સ ભિક્ષુઃ પરમેશ્વરઃ ॥
વિપ્રપત્ન્યાઃ પ્રસન્નાત્મા પ્રોવાચ વિહસંશ્ચ તામ્

ભિક્ષુવર્ય્ય ઉવાચ ॥
વિપ્રપત્નિ વિશેષેણ સર્વપ્રશ્નાન્વદામિ તે ॥
શૃણુ ત્વં સાવધાનેન ચરિત્રમિદમુત્તમમ્

અમુષ્ય બાલસ્ય પિતા સ વિદર્ભમહીપતિઃ ॥
પૂર્વજન્મનિ પાણ્ડ્યોઽસૌ બભૂવ નૃપસત્તમઃ

સ શૈવનૃપતિર્ધર્માત્પાલયન્નિખિલા મહીમ્ ॥
સ્વપ્રજાં રંજયામાસ સર્વોપદ્રવનાશનઃ

કદાચિત્સ હિ સર્વેશં પ્રદોષે પર્યપૂજયત્॥
ત્રયોદશ્યાં નિરાહારો દિવાનક્તવ્રતી શિવમ્

તસ્ય પૂજયતઃ શમ્ભું પ્રદોષે ગિરિશં રતે ॥
મહાઞ્છબ્દો બભૂવાથ વિકટસ્સર્વથા પુરે

તમાકર્ણ્ય રવં સોઽથ રાજા ત્યક્તશિવાર્ચનઃ॥
રિપ્વાગમનશંકાતો નિર્યયૌ ભવનાદ્બહિઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ તસ્યામાત્યો મહાબલી ॥
ગૃહીતશસ્ત્રસામન્તો રાજાન્તિકમુપાયયૌ

તન્દૃષ્ટ્વા શત્રુસામન્તં મહાક્રોધેન વિહ્વલઃ ॥
અવિચાર્ય વૃષન્તસ્ય શિરશ્છેદમકારયત્

અસમાપ્યે શપૂજાન્તામશુચિર્નષ્ટધીર્નૃપઃ ॥
રાત્રૌ ચકાર સુપ્રીત્યા ભોજનન્નષ્ટમંગલઃ

વિદર્ભે સોભવદ્રાજા જન્મનીહ શિવવ્રતી॥
શિવાર્ચનાન્તરાયેણ પરૈર્ભોગાંન્તરે હતઃ

તત્પુત્રો યઃ પૂર્વભવે સોઽસ્મિઞ્જન્મનિ તત્સુતઃ ॥
અહમેવ હતૈશ્વર્ય્યઃ શિવપૂજા વ્યતિક્રમાત્

અસ્ય માતા પૂર્વભવે સપત્નીં છદ્મનાહરત્॥
ભક્ષિતા તેન પાપેન ગ્રાહેણાઽસ્મિન્ભવે હિ સા

એષા પ્રવૃત્તિરેતેષાં ભવત્યૈ પરિકીર્તિતા ॥
અનર્ચિતા શિવા ભક્ત્યા પ્રાપ્નુવન્તિ દરિદ્રતામ્ ॥૫૯।
એષ તે તનયઃ પૂર્વજન્મનિ બ્રાહ્મણોત્તમઃ॥
પ્રતિગ્રહૈર્વયો નિન્યે ન યજ્ઞાદ્યૈસ્સુકર્મભિઃ

અતો દારિદ્ર્યમાપન્નઃ પુત્રસ્તે દ્વિજભામિનિ ॥
તદ્દોષપરિહારાર્થં શરણં શંકરં વ્રજ

એતાભ્યાં ખલુ બાલાભ્યાં શિવપૂજાવિધીયતામ્ ॥
ઉપવીતાનન્તરં હિ શિવઃ શ્રેયઃ કરિષ્યતિ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ તામુપદિશ્યાથ ભિક્ષુવર્ણ્યતનુઃ શિવઃ ॥
સ્વરૂપં દર્શયામાસ પરમં ભક્તવત્સલઃ

અથ સા વિપ્રવનિતા જ્ઞાત્વા તં શંકરમ્પ્રભુમ્॥
સુપ્રણમ્ય હિ તુષ્ટાવ પ્રેમ્ણા ગદ્ગદયા ગિરા

તતસ્સ ભગવાઞ્ચ્છમ્ભુર્ધૃતભિક્ષુતનુર્દ્રુતમ્ ॥
પશ્યન્ત્યા વિપ્રપન્ત્યાસ્તુ તત્રૈવાન્તરધીયત

અથ તસ્મિન્ ગતે ભિક્ષૌ વિશ્રબ્ધા બ્રાહ્મણી ચ સા॥
તમર્ભકં સમાદાય સસ્વપુત્રા ગૃહં યયૌ

એકચક્રાહ્વયે રમ્યે ગ્રામ્યે કૃત નિકેતના ॥
સ્વપુત્રં રાજપુત્રં ચ વરાન્નૈશ્ચ વ્યવર્દ્ધયત્

બ્રાહ્મણૈ કૃતસંસ્કારૌ કૃતોપનયનૌ ચ તૌ ॥
વવૃધાતે સ્વગેહે ચ શિવપૂજનતત્પરૌ

તૌ શાણ્ડિલ્યમુનેસ્તાત નિદેશાન્નિયમ સ્થિતૌ॥
પ્રદોષે ચક્રતુઃ શમ્ભોઃ પૂજાં કૃત્વા વ્રતં શુભમ્

કદાચિદ્દ્વિજપુત્રેણ વિનાઽસૌ રાજનન્દનઃ ॥
નદ્યાં સ્નાતું ગતઃ પ્રાપ નિધાનકલશં વરમ્

એવં પૂજયતોઃ શમ્ભું રાજદ્વિજકુમારયોઃ ॥
સુખેનૈવ વ્યતીયાય તયોર્માસચતુષ્ટયમ્

એવમર્ચયતોઃ શમ્ભું ભૂયોપિ પરયા મુદા ॥
સમ્વત્સરો વ્યતીયાય તસ્મિન્નેવ તયોર્ગૃહે

સમ્વત્સરે વ્યતિક્રાન્તે સ રાજતનયો મુને ॥
ગત્વા વનાન્તે વિપ્રેણ શિવસ્યાનુગ્રહાદ્વિભોઃ

અકસ્માદાગતાં તત્ર દત્તાં તજ્જનકેન હ ॥
વિવાહ્ય ગન્ધર્વસુતાં ચક્રે રાજ્યમકણ્ટકમ્

યા વિપ્રવનિતા પૂર્વંતમપુષ્ણાત્સ્વપુત્રવત્॥
સૈવ માતાભવત્તસ્ય સ ભ્રાતા દ્વિજનન્દનઃ

ઇત્થમારાધ્ય દેવેશં ધર્મગુપ્તાહ્વયસ્સ વૈ ॥
વિદર્ભ વિષયે રાજ્ઞ્યા તયા ભોગં ચકાર હ

।
ભિક્ષુવર્ય્યાવતારસ્તે વર્ણિતશ્ચ મયાધુના ॥
શિવસ્ય ધર્મગુપ્તાહ્વ નૃપબાલસુખપ્રદઃ

એતદાખ્યાનમનઘં પવિત્રં પાવનં મહત્ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સાધનં સર્વકામદમ્

ય એતચ્છ્રૃણુયાન્નિત્યં શ્રાવયેદ્વા સમાહિતઃ॥
સ ભુક્ત્વેહાખિલાન્કામાન્સોન્તે શિવપુરમ્વ્રજેત્ ॥૭૮।
ઇતિ શ્રી શિવમહાપુરાણે તૃતી૦શતરુદ્રસંહિતાયાં ભિક્ષુવર્ય્યાહ્વશિવાવતા રચરિત્રવર્ણનંનામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ