શિવ પુરાણ · અધ્યાય 3.27

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુ તાત પ્રવક્ષ્યામિ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
દ્વિજેશ્વરાવતારં ચ સશિવં સુખદં સતામ્

યઃ પૂર્વં વર્ણિતસ્તાત ભદ્રાયુર્નૃપસત્તમઃ ॥
યસ્મિન્નૃષભરૂપેણાનુગ્રહં કૃતવાઞ્છિવઃ

તદ્ધર્મસ્ય પરીક્ષાર્થં પુનરાવિર્બભૂવ સઃ॥
દ્વિજેશ્વરસ્વરૂપેણ તદેવ કથયામ્યહમ્

ઋષભસ્ય પ્રભાવેણ શત્રૂઞ્જિત્વા રણે પ્રભુઃ ॥
પ્રાપ્તસિંહાસનસ્તાત ભદ્રાયુઃ સંબભૂવ હ

ચન્દ્રાંગદસ્ય તનયા સીમન્તિન્યાઃ શુભાંગજા ॥
પત્ની તસ્યાભવદ્બ્રહ્મન્સુસાધ્વી કીર્તિમાલિની

સ ભદ્રાયુઃ કદાચિત્સ્વપ્રિયયા ગહનં વનમ્ ।
પ્રાવિશત્સંવિહારાર્થં વસન્તસમયે મુને

અથ તસ્મિન્વને રમ્યે વિજહાર સ ભૂપતિઃ ॥
શરણાગતપાલિન્યા તમાસ્યપ્રિયયા સહ

અથ તદ્ધર્મદૃઢતાં પ્રતીક્ષન્પરમેશ્વરઃ ॥
લીલાં ચકાર તત્રૈવ શિવયા સહ શઙ્કરઃ

શિવા શિવશ્ચ ભૂત્વોભૌ તદ્વને દ્વિજદમ્પતી॥
વ્યાઘ્રં માયામયં કૃત્વાવિર્ભૂતૌ નિજલીલયા

અથાવિદૂરે તસ્યૈવ દ્રવન્તૌ ભયવિહ્વલૌ ॥
અન્વીયમાનૌ વ્યાઘ્રેણ રુદન્તૌ તૌ બભૂવતુઃ

અથ વિદ્ધૌ ચ તૌ તાત ભદ્રાયુઃ સ મહીપતિઃ ॥
દદર્શ ક્રન્દમાનૌ હિ શરણ્યઃ ક્ષત્રિયર્ષભઃ

અથ તૌ મુનિશાર્દૂલઃ સ્વમાયાદ્વિજદમ્પતી ॥
ભદ્રાયુષં મહારાજમૂચતુર્ભયવિહ્વલૌ

દ્વિજદમ્પતી ઊચતુઃ ॥
પાહિ પાહિ મહારાજ નાવુભૌ ધર્મવિત્તમ ॥
એષ આયાતિ શાર્દૂલો જગ્ધુમાવાં મહાપ્રભો

એષ હિંસ્રઃ કાલસમઃ સર્વપ્રાણિભયઙ્કરઃ ॥
યાવન્ન ખાદતિ પ્રાપ્ય તાવન્નૌ રક્ષ ધર્મવિત્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇત્થમાક્રન્દિતં શ્રુત્વા તયોશ્ચ નૃપતીશ્વરઃ ॥
અતિ શીઘ્રં મહાવીરઃ સ યાવદ્ધનુરાદદે

તાવદભ્યેત્ય શાર્દૂલસ્ત્વરમાણોતિમાયિકઃ ॥
સ તસ્ય દ્વિજવર્ય્યસ્ય મધ્યે જગ્રાહ તાં વધૂમ્

હે નાથનાથ હે કાન્ત હા શમ્ભો હા જગદ્ગુરો ॥
ઇતિ રોરૂયમાણાં તાં વ્યાઘ્રો જગ્રાસ ભીષણઃ

તાવત્સ રાજા નિશિતૈર્ભલ્લૈર્વ્યાઘ્રમતાડયત્ ॥
ન સ તૈર્વિવ્યથે કિંચિદ્ગિરીન્દ્ર ઇવ વૃષ્ટિભિઃ

સ શાર્દૂલો મહાસત્ત્વો રાજ્ઞઃ સ્વૈરકૃતવ્યથઃ ॥
બલાદાકૃષ્ય તાં નારીમપાક્રમત સત્વરઃ

વ્યાઘ્રેણાપહૃતાં નારીં વીક્ષ્ય વિપ્રોતિવિસ્મિતઃ ॥
લૌકિકીં ગતિમાશ્રિત્ય રુરોદાતિ મુહુર્મુહુઃ

રુદિત્વા ચિરકાલં ચ સ વિપ્રો માયયેશ્વરઃ ॥
ભદ્રાયુષં મહીપાલં પ્રોવાચ મદહારકઃ

દ્વિજેશ્વર ઉવાચ ॥
રાજન્ક તે મહાસ્ત્રાણિ ક્વ તે ત્રાણં મહદ્ધનુઃ ॥
ક્વ તે દ્વાદશસાહસ્રમહાનાગાયુતમ્બલમ્

કિન્તે ખડ્ગેન શઙ્ખેન કિં તે મંત્રાસ્ત્રવિદ્યયા ॥
કિં સત્ત્વેન મહાસ્ત્રાણાં કિં પ્રભાવેણ ભૂયસા

તત્સર્વં વિફલં જાતં યચ્ચાન્યત્ત્વયિ તિષ્ઠતિ॥
યસ્ત્વં વનૌકસાં ઘાતં ન નિવારયિતું ક્ષમઃ

ક્ષત્રસ્યાયં પરો ધર્મો ક્ષતાચ્ચ પરિરક્ષણમ્ ॥
તસ્મિન્કુલોચિતે ધર્મે નષ્ટે ત્વજ્જીવિતેન કિમ્

આર્તાનાં શરણાપ્તાનાં ત્રાણં કુર્વન્તિ પાર્થિવાઃ ॥
પ્રાણૈરર્થૈશ્ચ ધર્મજ્ઞાસ્તદ્વિના ચ મૃતોપમા

આર્તત્રાણવિહીનાનાં જીવિતાન્મરણં વરમ્॥
ધનિનાન્પાનહીનાનાં ગાર્હસ્થ્યાદ્ભિક્ષુતા વરમ્

વરં વિષાશનં પ્રાજ્ઞૈર્વરમગ્નિપ્રવેશનમ્॥
કૃપણાનામનાથાનાં દીનાનામપરક્ષણાત્ ॥

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇત્થં વિલપિતં તસ્ય સ્વવીર્ય્યસ્ય ચ ગર્હણમ્॥
નિશમ્ય નૃપતિઃ શોકાદાત્મન્યેવમચિન્તયત્

અહો મે પૌરુષં નષ્ટમદ્ય દેવવિપર્યયાત્ ॥
અદ્ય કીર્તિશ્ચ મે નષ્ટા પાતકમ્પ્રાપ્તમુત્કટમ્

ધર્મઃ કુલોચિતો નષ્ટો મન્દભાગ્યસ્ય દુર્મતેઃ ॥
નૂનં મે સમ્પદો રાજ્યમાયુષ્યં ક્ષયમેષ્યતિ

અદ્ય ચૈનં દ્વિજન્માનં હતદારં શુચાર્દિતમ્ ॥
હતશોકં કરિષ્યામિ દત્ત્વા પ્રાણાનતિપ્રિયાન્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા સ ભદ્રાયુર્નૃપોત્તમઃ ॥
પતિત્વા પાદયોસ્તસ્ય બભાષે પરિસાન્ત્વયન્

ભદ્રાયુરુવાચ ॥
કૃપાં કૃત્વા મયિ બ્રહ્મન્ ક્ષત્રબન્ધૌ હતૌજસિ ॥
શોકન્ત્યજ મહાપ્રાજ્ઞ દાસ્યામ્યદ્ય તુ વાઞ્છિતમ્

ઇદં રાજ્યમિયં રાજ્ઞી મમેદઞ્ચ કલેવરમ્ ॥
ત્વદધીનમિદં સર્વં કિન્તેઽભિલષિતં વરમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
કિમાદર્શેન ચાન્ધસ્ય કિં ગૃહેર્ભૈક્ષ્યજીવિનઃ ॥
કિમ્પુસ્તકેન મૂઢસ્ય નિસ્ત્રીકસ્ય ધનેન કિમ્

અતોઽહં હતપત્નીકો ભુક્તભોગો ન કર્હિચિત્॥
ઇમાન્તવાગ્રમહિષીં કામયે દીયતામિતિ

ભ૦ ઉ૦ ॥
દાતા રસાન્તવિત્તસ્ય રાજ્યસ્ય ગજવાજિનામ્॥
આત્મદેહસ્ય યસ્યાપિ કલત્રસ્ય ન કર્હિચિત્

પરદારોપભોગેન યત્પાપં સમુપાર્જિતમ્ ॥
ન તત્ક્ષાલયિતું શક્યં પ્રાયશ્ચિત્તશતૈરપિ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
આસ્તાં બ્રહ્મવધં ઘોરમપિ મદ્યનિષેવણમ્ ॥
તપસા વિધમિષ્યામિ કિં પુનઃ પારદારિકમ્

તસ્માત્પ્રયચ્છ ભાર્યાં સ્વામિયાં કામો ન મેઽપરઃ ॥
અરક્ષણાદ્ભયાર્તાનાં ગન્તાસિ નિરયન્ધ્રુવમ્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ વિપ્રગિરા ભીતશ્ચિન્તયામાસ પાર્થિવઃ ॥
અરક્ષણાન્મહાપાપં પત્નીદાનન્તતો વરમ્

અતઃ પત્નીં દ્વિજાગ્ર્યાય દત્ત્વા નિર્મુક્તકિલ્વિષઃ ॥
સદ્યો વહ્નિં પ્રવેક્ષ્યામિ કીર્તિશ્ચ વિદિતા ભવેત્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા સમુજ્જ્વાલ્ય હુતાશનમ્ ॥
તમાહૂય દ્વિજં ચક્રે પત્નીદાનં સહોદકમ્

સ્વયં સ્નાતઃ શુચિર્ભૂત્વા પ્રણમ્ય વિબુધેશ્વરાન્ ॥
તમગ્નિં ત્રિઃ પરિક્રમ્ય શિવં દધ્યૌ સમાહિતઃ

તમથાગ્નિં પતિષ્યન્તં સ્વપદાસક્તચેતસમ્ ॥
પ્રત્યષેધત વિશ્વેશઃ પ્રાદુર્ભૂતો દ્વિજેશ્વરઃ

તમીશ્વરં પઞ્ચમુખં ત્રિનેત્રં પિનાકિનં ચન્દ્રકલાવતંસમ્ ॥
પ્રલમ્બપિંગાસુજટાકલાપં મધ્યાહ્નસદ્ભાસ્કરકોટિતેજસમ્

મૃણાલગૌરં ગજચર્મવાસસં ગંગાતરઙ્ગોક્ષિતમૌલિદેશકમ્ ॥
નાગેન્દ્રહારાવલિકણ્ઠભૂષણં કિરીટકાચ્યંગદકંકણોજ્જ્વલમ્

શૂલાસિખટ્વાંગકુઠારચર્મમૃગાભયાષ્ટાંગપિનાકહસ્તમ્ ॥
વૃષોપરિસ્થં શિતિકણ્ઠભૂષણં પ્રોદ્ભૂતમગ્રે સ નૃપો દદર્શ

તતોમ્બરાદ્દ્રુતં પેતુર્દ્દિવ્યાઃ કુસુમવૃષ્ટયઃ ॥
પ્રણેદુર્દેવતૂર્ય્યાણિ દેવ્યશ્ચ નનૃતુર્જગુઃ

તત્રાજગ્મુઃ સ્તૂયમાના હરિર્બ્રહ્મા તથાસુરાઃ ॥
ઇન્દ્રાદયો નારદાદ્યા મુનયશ્ચાપરેઽપિ ચ

તદોત્સવો મહાનાસીત્તત્ર ભક્તિપ્રવર્ધનઃ॥
સતિ પશ્યતિ ભૂપાલે ભક્તિનમ્રીકૃતાઞ્જલૌ

તદ્દર્શનાનન્દવિજૃમ્ભિતાશયઃ પ્રવૃદ્ધવાષ્પામ્બુવિલિપ્તગાત્રઃ ॥
પ્રહૃષ્ટરોમા સ હિ ગદ્ગદાક્ષરસ્તુષ્ટાવ ગીર્ભિર્મુકુલીકૃતાંજલિઃ

તતસ્સ ભગવાન્રાજ્ઞા સંસ્તુતઃ પરમેશ્વરઃ ॥
પ્રસન્નઃ સહ પાર્વત્યા તમુવાચ દયાનિધિઃ

રાજંસ્તે પરિતુષ્ટોહં ભક્ત્યા ત્વદ્ધર્મતોઽધિકમ્ ॥
વરં બ્રૂહિ સપત્નીકમ્પ્રયચ્છામિ ન સંશયઃ

તવ ભાવપરીક્ષાર્થં દ્વિજો ભૂત્વાહમાગતઃ॥
વ્યાઘ્રેણ યા પરિગ્રસ્તા સાક્ષાદ્દેવી શિવા હિ સા

વ્યાઘ્રો માયામયો યસ્તે શરૈરક્ષત વિગ્રહઃ ॥
ધીરતાન્દ્રષ્ટુકામસ્તે પત્ની યાચિતવાનહમ્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય પ્રભોર્વાક્યં સ ભદ્રાયુર્મહીપતિઃ ॥
પુન પ્રણમ્ય સંસ્તૂય સ્વામિનં નતકોઽબ્રવીત્

ભદ્રાયુરુવાચ ॥ એક એવ વરો નાથ યદ્ભવાન્પરમેશ્વરઃ॥
ભવતાપપ્રતપ્તસ્ય મમ પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ

યદ્દદાસિ પુનર્નાથ વરં સ્વકૃપયા પ્રભો ॥
વૃણેહં પરમં ત્યક્તો વરં હિ વરદર્ષભાત્

વજ્રબાહુઃ પિતા મે હિ સપ ત્નીકો મહેશ્વર ॥
સપત્નીકસ્ત્વહં નાથ સદા ત્વત્પાદસેવકઃ

વૈશ્યઃ પદ્માકરો નામ તત્પુત્રસ્સનયાભિધઃ॥
સર્વાનેતાન્મહેશાન સદા ત્વં પાર્શ્વગાન્કુરુ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
અથ રાજ્ઞી ચ તત્પત્ની પ્રમત્તા કીર્તિમાલિની ॥
ભક્ત્યા પ્રસાદ્ય ગિરિશં યયાચે વરમુત્તમમ્

સત્યુવાચ ॥
ચન્દ્રાંગદો મમ પિતા માતા સીમન્તિની ચ મે ॥
તયોર્યાચે મહાદેવ ત્વત્પાશ્વે સન્નિધિં મુદા

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
એવમસ્ત્વિતિ ગૌરીશઃ પ્રસન્નો ભક્તવત્સલઃ॥
તયોઃ કામવરન્દત્ત્વા ક્ષણાદન્તર્હિતોઽભવત્

ભદ્રાયુરપિ સુપ્રીત્યા પ્રસાદમ્પ્રાપ્ય શૂલિનઃ ॥
સહિતઃ કીર્તિમાલિન્યા બુભુજે વિષયાન્બહૂન્

કૃત્વા વર્ષાયુતરાજ્યમવ્યાહતપરાક્રમઃ॥
રાજ્યં વિક્ષિપ્ય તનયે જગામ શિવસન્નિધિમ્

ચન્દ્રાંગદોપિ રાજેન્દ્રો રાજ્ઞી સીમન્તિની ચ સા॥
ભક્ત્યા સંપૂજ્ય ગિરિશં જગ્મતુઃ શામ્ભવં પદમ્

દ્વિજેશ્વરાવતારસ્તે વર્ણિતઃ પરમો મયા ॥
મહેશ્વરસ્ય ભદ્રાયુપરમાનન્દદઃ પ્રભો

ઇદં ચરિત્રં પરમં પવિત્રં શિવાવતારસ્ય પવિત્રકીર્ત્તેઃ ॥
દ્વિજેશસંજ્ઞસ્ય મહાદ્ભુતં હિ શૃણ્વન્પઠઞ્શમ્ભુપદમ્પ્રયાતિ

ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં શ્રાવયેદ્વા સમાહિતઃ॥
ન શ્ચોતતિ સ્વધર્માત્સ પરત્ર લભતે ગતિમ્ ॥૭૧।
ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે તૃતીયાયાં શતરુદ્રસંહિતાયાં દ્વિજેશનામ શિવાવતારવર્ણનં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ