શિવ પુરાણ · અધ્યાય 3.26

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુ તાત પ્રવક્ષ્યામિ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
અવતારં પરમાનન્દં વૈશ્યનાથાહ્વયં મુને

નન્દિગ્રામે પુરા કાચિન્મહાનન્દેતિ વિશ્રુતા ॥
બભૂવ વારવનિતા શિવભક્તા સુસુન્દરી

મહાવિભવસમ્પન્ના સુધનાઢ્યા મહોજ્જ્વલા ॥
નાનારત્નપરિચ્છિન્ન શૃઙ્ગારરસનિર્ભરા

સર્વસંગીત વિદ્યાસુ નિપુણાતિમનોહરા ॥
તસ્યા ગેયેન હૃષ્યન્તિ રાજ્ઞ્યો રાજાન એવ ચ

સમાનર્ચ સદા સામ્બં સા વેશ્યા શંકરં મુદા ॥
શિવનામજપાસક્તા ભસ્મરુદ્રાક્ષભૂષણા

શિવં સમ્પૂજ્ય સા નિત્યં સેવન્તી જગદીશ્વરમ્ ॥
નનર્ત પરયા ભક્ત્યા ગાયન્તી શિવસદ્યશઃ

રુદ્રાક્ષૈર્ભૂષયિત્વૈકં મર્કટં ચૈવ કુક્કુટમ્ ॥
કરતાલૈશ્ચ ગીતૈશ્ચ સદા નર્તયતિ સ્મ સા

નૃત્યમાનૌ ચ તૌ દૃષ્ટ્વા શિવભક્તિરતા ચ સા ॥
વેશ્યા સ્મ વિહસત્યુચ્ચૈઃ પ્રેમ્ણા સર્વસખીયુતા

રુદ્રાક્ષૈઃ કૃતકેયૂરકર્ણા ભરણમણ્ડનઃ ॥
મર્કટઃ શિક્ષયા તસ્યાઃ પુરો નૃત્યતિ બાલવત્

શિખાસંબદ્ધરુદ્રાક્ષઃ કુક્કુટઃ કપિના સહ ॥
નિત્યં નનર્ત નૃત્યજ્ઞઃ પશ્યતાં હિતમાવહન્

એવં સા કુર્વતી વેશ્યા કૌતુકમ્પરમાદરાત્ ॥
શિવભક્તિરતા નિત્યં મહાનન્દભરાઽભવત્ ॥।

શિવભક્તિં પ્રકુર્વન્ત્યા વેશ્યાયા મુનિસત્તમ ॥
બહુકાલો વ્યતીયાય તસ્યાઃ પરમસૌખ્યતઃ

એકદા ચ ગૃહે તસ્યા વૈશ્યો ભૂત્વા શિવસ્સ્વયમ્ ॥
પરીક્ષિતું ચ તદ્ભાવમાજગામ શુભો વ્રતી

ત્રિપુણ્ડ્રવિલસદ્ભાલો રુદ્રાક્ષાભરણઃ કૃતી ॥
શિવનામજપાસક્તો જટિલઃ શૈવવેષભૃત્

સ બિભ્રદ્ભસ્મનિચયં પ્રકોષ્ઠે વરકંકણમ્ ॥
મહારત્નપરિસ્તીર્ણં રાજતે પરકૌતુકી

તમાગતં સુસંપૂજ્ય સા વેશ્યા પરયા મુદા ॥
સ્વસ્થાને સાદરં વૈશ્યં સુન્દરી હિ ન્યવેશયત્ ॥

તત્પ્રકોષ્ઠે વરં વીક્ષ્ય કંકણં સુમનોહરમ્ ॥
તસ્મિઞ્જાતસ્પૃહા સા ચ તં પ્રોવાચ સુવિસ્મિતા

મહાનન્દોવાચ ॥
મહારત્નમયશ્ચાયં કંકણસ્ત્વત્કરે સ્થિતઃ ॥
મનો હરતિ મે સદ્યો દિવ્યસ્ત્રીભૂષણોચિતઃ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ તાં નવરત્નાઢ્યે સસ્પૃહાં કરભૂષણે ॥
વીક્ષ્યોદારમતિર્વૈશ્યઃ સસ્મિતં સમભાષત

વૈશ્યનાથ ઉવાચ ॥
અસ્મિન્રત્નવરે દિવ્યે સસ્પૃહં યદિ તે મનઃ ॥
ત્વમેવાધત્સ્વ સુપ્રીત્યા મૌલ્યમસ્ય દદાસિ કિમ્

વેશ્યોવાચ ॥
વયં હિ સ્વૈરચારિણ્યો વેશ્યાસ્તુ ન પતિવ્રતાઃ ॥
અસ્મત્કુલોચિતો ધર્મો વ્યભિચારો ન સંશયઃ

યદ્યેતદખિલં ચિત્તં ગૃહ્ણાતિ કરભૂષણમ્ ॥
દિનત્રયમહોરાત્રં પત્ની તવ ભવામ્યહમ્

વૈશ્ય ઉવાચ ॥
તથાસ્તુ યદિ તે સત્યં વચનં વીરવલ્લભે ॥
દદામિ રત્નવલયં ત્રિરાત્રં ભવ મે વધૂઃ

એતસ્મિન્વ્યવહારે તુ પ્રમાણં શશિભાસ્કરૌ ॥
ત્રિવારં સત્યમિત્યુક્ત્વા હૃદયં મે સ્પૃશ પ્રિયે

વેશ્યોવાચ ॥
દિનત્રયમહોરાત્રં પત્ની ભૂત્વા તવ પ્રભો ॥
સહધર્મં ચરામીતિ સત્યંસત્યં ન સંશયઃ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા હિ મહાનન્દા ત્રિવારં શશિભાસ્કરૌ॥
પ્રમાણીકૃત્ય સુપ્રીત્યા સા તદ્ધૃદયમસ્પૃશત્

અથ તસ્યૈ સ વૈશ્યસ્તુ પ્રદત્ત્વા રત્નકંકણમ્॥
લિંગં રત્નમયં તસ્ય હસ્તે દત્ત્વેદમબ્રવીત્

વૈશ્યનાથ ઉવાચ॥
ઇદં રત્નમયં લિંગં શૈવં મત્પ્રાણદવલ્લ ભમ્ ॥
રક્ષણીયં ત્વયા કાન્તે ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ

નન્દીશ્વર ઉવાચ॥
એવમસ્ત્વિતિ સા પ્રોચ્ય લિંગમાદાય રત્નજમ્ ॥
નાટ્યમણ્ડપિકા મધ્યે નિધાય પ્રાવિશદ્ગૃહમ્

સા તેન સંગતા રાત્રૌ વૈશ્યેન વિટધર્મિણા ॥
સુખં સુષ્વાપ પર્યંકે મૃદુતલ્પોપશો ભિતે

તતો નિશીથસમયે મુને વૈશ્યપતીચ્છયા ॥
અકસ્માદુત્થિતા વાણી નૃત્યમણ્ડપિકાન્તરે

મહાપ્રજ્વલિતો વહ્નિઃ સુસમીરસહાયવાન્ ॥
નાટ્યમણ્ડપિકાં તાત તામેવ સહસાવૃણોત્

મણ્ડપે દહ્યમાને તુ સહસોત્થાય સંભ્રમાત્॥
મર્કટં મોચયામાસ સા વેશ્યા તત્ર બન્ધનાત્

સ મર્કટો મુક્તબન્ધઃ કુક્કુટેન સહામુના ॥
ભિયા દૂરં હિ દુદ્રાવ વિધૂયાગ્નિકણાન્બહૂન્

સ્તમ્ભેન સહ નિર્દગ્ધં તલ્લિંગં શકલીકૃતમ્॥
દૃષ્ટ્વા વેશ્યા સ વૈશ્યશ્ચ દુરંતં દુઃખમાપતુઃ

દૃષ્ટ્વા હ્યાત્મસમં લિંગં દગ્ધં વૈશ્યપતિસ્તદા॥
જ્ઞાતુન્તદ્ભાવમન્તઃસ્થમ્મરણાય મતિન્દધે

નિવિશ્યેતિતરાં ખેદાદ્વૈશ્યસ્તામાહ દુઃખિતામ્ ॥
નાનાલીલો મહેશાનઃ કૌતુકાન્નરદેહવાન્

વૈશ્યપતિરુવાચ ॥
શિવલિંગે તુ નિર્ભિન્ને દગ્ધે મહત્પ્રાણવલ્લભે ॥
સત્યં વચ્મિ ન સન્દેહો નાહં જીવિતુમુત્સહે

ચિતાં કારય મે ભદ્રે સ્વભૃત્યૈસ્ત્વં વરૈર્લઘુ ॥
શિવે મનસ્સમાવેશ્ય પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્

યદિ બ્રહ્મેન્દ્રવિષ્ણ્વાદ્યા વારયેયુઃ સમેત્ય મામ્ ॥
તથાપ્યસ્મિન્ ક્ષણે ભદ્રે પ્રવિશામિ ત્યજામ્યસૂન્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
તમેવં દૃઢનિર્બન્ધં સા વિજ્ઞાય સુદુઃખિતા ॥
સ્વભૃત્યૈઃ કારયામાસ ચિતાં સ્વભવનાદ્બહિઃ

તતસ્સ વૈશ્યશ્શિવ એક એવ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સમિદ્ધમગ્નિમ્ ॥
વિવેશ પશ્યત્સુ નરેષુ ધીરઃ સુકૌતુકી સંગતિભાવમિચ્છુઃ

દૃષ્ટ્વા સા તદ્ગતિં વેશ્યા મહાનન્દાતિવિસ્મિતા ॥
અનુતાપં ચ યુવતી પ્રપેદે મુનિસત્તમ

અથ સા દુઃખિતા વેશ્યા સ્મૃત્વા ધર્મ સુનિર્મલમ્ ॥
સર્વાન્બંધુજનાન્વીક્ષ્ય બભાષે કરુણં વચઃ

મહાનન્દોવાચ॥
રત્નકંકણમાદાય મયા સત્યમુદાહૃતમ્ ॥
દિનત્રયમહં પત્ની વૈશ્યસ્યામુષ્ય સંમતા

કર્મણા મત્કૃતેનાયં મૃતો વૈશ્યઃ શિવવ્રતી ॥
તસ્માદહં પ્રવેક્ષ્યામિ સહાનેન હુતાશનમ્

સ્વધર્મચારિણી ત્યક્તમાચાર્ય્યૈ સત્યવાદિભિઃ ॥
એવં કૃતે મમ પ્રીત્યા સત્યં મયિ ન નશ્યતુ

સત્યાશ્રયઃ પરો ધર્મ સત્યેન પરમા ગતિઃ ॥
સત્યેન સ્વર્ગ મોક્ષૌ ચ સત્યે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ સા દૃઢનિર્વન્ધા વાર્યમાણાપિ બન્ધુભિઃ ॥
સત્યલોકપરા નારી પ્રાણાંસ્ત્યક્તું મનો દધે

સર્વસ્વં દ્વિજમુખ્યેભ્યો દત્ત્વા ધ્યાત્વા સદાશિવમ્ ॥
તમગ્નિં ત્રિઃ પરિક્રમ્ય પ્રવેશાભિમુખી હ્યભૂત્

તાં પતન્તીં સમિદ્ધેગ્નૌ સ્વપદાર્પિતમાનસામ્ ॥
વારયામાસ વિશ્વાત્મા પ્રાદુર્ભૂતઃ સ વૈ શિવઃ

સા તં વિલોક્યાખિલદેવદેવન્ત્રિલોચનં ચન્દ્રકલાવતંસમ્ ॥
શશાંકસૂર્યાનલકોટિભાસં સ્તબ્ધેવ ભીતેવ તથૈવ તસ્થૌ

તાં વિહ્વલાં સુવિત્રસ્વાં વેપમાનાં જડીકૃતામ્ ॥
સમાશ્વાસ્ય ગલદ્બાષ્પાં કરૌ ધૃત્વાઽબ્રવીદ્વચઃ

શિવ ઉવાચ ॥
સત્યં ધર્મં ચ ધૈર્યં ચ ભક્તિં ચ મયિ નિશ્ચલામ્ ॥
પરીક્ષિતું ત્વત્સકાશં વૈશ્યો ભૂત્વાહમાગતઃ

મા યયાગ્નિં સમુદ્દીપ્ય દગ્ધન્તે નાટ્યમણ્ડપમ્ ॥
દગ્ધં કૃત્વા રત્નલિંગં પ્રવિષ્ટોહં હુતાશનમ્

સા ત્વં સત્યમનુસ્મૃત્ય પ્રવિષ્ટાગ્નિં મયા સહા॥
અતસ્તે સંપ્રદાસ્યામિ ભોગાંસ્ત્રિદશદુર્લભાન્

યદ્યદિચ્છસિ સુશ્રોણિ તદેવ હિ દદામિ તે॥
ત્વદ્ભક્ત્યાહં પ્રસન્નોસ્મિ તવાદેયં ન વિદ્યતે

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ બ્રુવતિ ગૌરીશે શંકરે ભક્તવત્સલે ॥
મહાનન્દા ચ સા વેશ્યા શંકરમ્પ્રત્યભાષત

વેશ્યોવાચ ॥
ન મે વાઞ્છાસ્તિ ભોગેષુ ભૂમૌ સ્વર્ગે રસાતલે ॥
તવ પાદામ્બુજસ્પર્શાદન્યત્કિંચિન્ન કામયે

યે મે ભૃત્યાશ્ચ દાસ્યશ્ચ યે ચાન્યે મમ બાન્ધવાઃ ॥
સર્વે ત્વદ્દર્શનપરાસ્ત્વયિ સન્ન્યસ્તવૃત્તયઃ

સર્વાનેતાન્મયા સાર્દ્ધં નિનીયાત્મપરમ્પદમ્ ॥
પુનર્જન્મભયં ઘોરં વિમોચય નમોઽસ્તુ તે

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
તતસ્સ તસ્યા વચનમ્પ્રતિનન્દ્ય મહેશ્વરઃ ॥
તાઃ સર્વાશ્ચ તયા સાર્ધં નિનાય સ્વમ્પરમ્પદમ્

વૈશ્યનાથાવતારસ્તે વર્ણિતઃ પરમો મયા ॥
મહાનન્દાસુખકરો ભક્તાનન્દપ્રદસ્સદા

ઇદં ચરિત્રં પરમં પવિત્રં સતાં ચ સર્વપ્રદમાશુ દિવ્યમ્ ॥
શિવાવતારસ્ય વિશામ્પતેર્મહાનન્દામહાસૌખ્યકરં વિચિત્રમ્

ઇદં યઃ શૃણુયાદ્ભક્ત્યા શ્રાવયેદ્વા સમાહિતઃ ॥
ચ્યવતે ન સ્વધર્માત્સ પરત્ર લભતે ગતિમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે તૃતીયાયાં શતરુદ્રસંહિતાયાં વૈશ્યનાથાહ્વયશિવાવતારવર્ણનં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ