શિવ પુરાણ · અધ્યાય 3.22

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુ બ્રહ્મસુત પ્રાજ્ઞ વૃષેશાખ્યં મુનીશ્વર ॥
શિવાવતારં સલ્લીલં હરિગર્વહરં વરમ્

પુરા દેવાસુરાઃ સર્વે જરામૃત્યુભયાર્દિતાઃ ॥
પરસ્પરં ચ સંધાય રત્નાન્યાદિત્સવોઽભવન્

તતઃ સુરાઽસુરાઃ સર્વે ક્ષીરોદં સાગરોત્તમમ્ ॥
ઉદ્યતા મથિતું તં ચ બભૂવુર્મુનિ નન્દન

આસઞ્છુચિસ્મિતાસ્સર્વે કેનેદં મન્થનં ભવેત્ ॥
સ્વકાર્યસિદ્ધયે તસ્ય બ્રહ્મન્નિતિ સુરાસુરાઃ

તદા નભોગતા વાણી મેઘગમ્ભીરનિસ્વના ॥
ઉવાચ દેવાન્દૈત્યાંશ્ચ શ્વાસયન્તીશ્વરાજ્ઞયા

નભોવાણ્યુવાચ ॥
હે દેવા અસુરાશ્ચૈવ મન્થધ્વં ક્ષીરસાગરમ્ ॥
ભવતામ્બલબુદ્ધિર્હિ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

મન્દરં ચૈવ મન્થાનં રજ્જું કુરુત વાસુકિમ્ ॥
મિથસ્સર્વે મિલિત્વા તુ મંથનં કુરુતાદરાત્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
નભોગતા તદા વાણીં નિશમ્યાથ સુરાસુરઃ ॥
ઉદ્યોગં ચક્રિરે સર્વે તત્કર્તું મુનિસત્તમ

સુસન્ધાયાખિલાસ્તે વૈ મન્દરમ્પર્વતોત્તમમ્ ॥
કનકાભં ચ સરલં નાનાશોભાર્ચિતં યયુઃ

સુપ્રસાદ્ય ગિરીશં તં તદાજ્ઞપ્તાઃ સુરાસુરાઃ ॥
બલાદુત્પાટયામાસુર્નેતુકામાઃ પયોઽર્ણવમ્

ભુજૈરુત્પાટ્ય તે સર્વ્વે જગ્મુઃ ક્ષીરાર્ણવ પુરે ॥
અશક્તા અભવંસ્તત્ર તમાનેતું હતૌજસઃ

તદ્ભુજૈસ્સ પરિભ્રષ્ટઃ પતિતો મંદરો ગિરિઃ ॥
સહસાતિગુરુસ્સદ્યો દેવદૈત્યોપરિ ધ્રુવમ્

એવમ્ભગ્નોદ્યમા ભગ્નાઃ સમ્બભૂવુસ્સુરાસુરા॥
ચેતનાઃ પ્રાપ્ય ચ તતસ્તુષ્ટુવુર્જગદીશ્વરમ્

તદિચ્છયોદ્યતાસ્સર્વે પુનરુત્થાય તં ગિરિમ્॥
નિચિક્ષિપુર્જલે નીત્વા ક્ષીરોદસ્યોત્તરે તટે

તતસ્સુરાસુરગણા રજ્જું કૃત્વા ચ વાસુકિમ્ ॥
રત્નાન્યાદાતુકામાસ્તે મમંથુઃ ક્ષીરસાગરમ્

ક્ષીરોદે મથ્યમાને તુ શ્રીસ્સ્વર્લોકમહેશ્વરી ॥
સમુદ્ભૂતા સમુદ્રાચ્ચ ભૃગુપુત્રી હરિપ્રિયા

ધન્વન્તરિઃ શશાંકશ્ચ પારિજાતો મહાદ્રુમઃ ॥
ઉચ્ચૈશ્શ્રવાશ્ચ તુરગો ગજ ઐરાવતસ્તથા

સુરા હરિધનુ શ્શઙ્ખો ગાવઃ કામદુઘાસ્તતઃ ॥
કૌસ્તુભાખ્યો મણિશ્ચૈવ તથા પીયૂષમેવ ચ

પુનશ્ચ મથ્યમાને તુ કાલકૂટં મહાવિષમ્ ॥
યુગાન્તાનલભ જાતં સુરાસુરભયાવહમ

પીયૂષજન્મકાલે તુ બિન્દવો યે બહિર્ગતાઃ ॥
તેભ્યઃ કાન્તા સમુદ્ભૂતા બહ્વયો હ્યદ્ભુતદર્શનાઃ

શરત્પૂર્ણેન્દુવદનાસ્તડિત્સૂર્ય્યાનલપ્રભાઃ ॥
હારકેયૂરકટકૈર્દિવ્યરત્નૈરલઙ્કૃતાઃ

લાવણ્યામૃતતોયેન તાસ્સિંચન્ત્યો દિશો દશ ॥
જગદુન્માદયન્ત્યેવ ભ્રૂભઙ્ગાયતવીક્ષણાઃ

કોટિશસ્તાસ્સમુત્પન્નાસ્ત્વમૃતાત્કામનિસ્સૃતાઃ ॥
તતોઽમૃતં સમુત્પન્નં જરામૃત્યુનિવારણમ્

લક્ષ્મીં શંખં કૌસ્તુભં ચ ખડ્ગં જગ્રાહ કેશવઃ ॥
જગ્રાહાર્કો હયં દિવ્યમુચ્ચૈઃશ્રવસમાદરાત્

પારિજાતં તરુવરમૈરાવતમિભેશ્વરમ્ ॥
શચીપતિશ્ચ જગ્રાહ નિર્જરેશો મહાદરાત

કાલકૂટં શશાંકં ચ દેવત્રાણાય શંકરઃ ॥
સ્વકણ્ઠે ધૃતવાઞ્છમ્ભુસ્સ્વેચ્છયા ભક્તવત્સલઃ

દૈત્યાસ્સુરાખ્યાં રમણીમીશ્વરાજ્ઞાવિમોહિતાઃ ॥
જગૃહુઃ સકલા વ્યાસ સર્વે ધન્વન્તરિં જનાઃ

જગૃહુર્મુનયસ્સર્વે કામધેનુમ્મુનીશ્વરાઃ ॥
સામાન્યતસ્ત્રિયસ્તાશ્ચ સ્થિતા આસન્વિમોહિતાઃ

અમૃતાર્થં મહાયુદ્ધં સંબભૂવ જયૈષિણામ્॥
સુરાણામસુરાણાં ચ મિથઃ સંક્ષુબ્ધચેતસામ્

હૃતં સોમં ચ દૈતેયૈર્બલાદ્દેવાન્વિજિત્ય ચ ॥
બલિપ્રભૃતિભિર્વ્યાસ યુગાન્તાગ્ન્યર્કસુપ્રભૈઃ

દેવાશ્શંકરમાપન્ના વિહ્વલાશ્શિવમાયયા ॥
સર્વે શક્રાદયસ્તાત દૈતેયૈરર્દિતા બલાત્

તતસ્તદમૃતં યત્નાત્સ્ત્રીસ્વરૂપેણ માયયા ॥
શિવાજ્ઞયા રમેશેન દૈત્યેભ્યશ્ચ હૃતમ્મુને

અપાયયત્સુરાંસ્તાંશ્ચ મોહિનીસ્ત્રીસ્વરૂપધૃક્ ॥
મોહયિત્વા સુરાન્સર્વાન્હરિર્માયાવિનાં વરઃ

ગત્વા નિકટમેતસ્યા ઊચિરે દૈત્યપુંગવાઃ ॥
પાયયસ્વ સુધામેતાં મા ભૂદ્ભેદોઽત્ર પંક્તિષુ

એતદુક્ત્વા દદુસ્તસ્મૈ વિષ્ણવે છલરૂપિણે ॥
તે દૈત્યા દાનવાઃ સર્વે શિવમાયાવિમોહિતાઃ

એતસ્મિન્નન્તરે દૃષ્ટ્વા સ્ત્રિયો દાનવપુંગવાઃ ॥
અનયન્નમૃતોદ્ભૂતા યથાસ્થાનં યથાસુખમ્

તાસામ્પુરાણિ દિવ્યાનિ સ્વર્ગાચ્છગુણાન્યપિ॥
ઘોરૈર્યન્ત્રૈસ્સુગુપ્તાનિ મયમાયાકૃતાનિ ચ

સુરક્ષિતાનિ સર્વાણિ કૃત્વા યુદ્ધાય નિર્યયુઃ॥
અસ્પૃષ્ટવક્ષસો દૈત્યાઃ કૃત્વા સમયમેવ હિ

ન સ્પૃશામઃ સ્ત્રિયશ્ચેમા યદિ દેવૈર્વિનિર્જિતાઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તે મહાવીરા દૈત્યાસ્સર્વે યુયુત્સવઃ

સિંહનાદન્તતશ્ચક્રુશ્શંખાન્દધ્મુઃ પૃથક્પૃથક્॥
પૂરયન્ત ઇવાકાશં તર્પયન્તો બલાહકાન્

યુદ્ધં બભૂવ દેવાનામસુરૈસ્સહ ભીકરમ્ ॥
દેવાસુરાખ્યમતુલં પ્રસિદ્ધં ભુવનત્રયે

જયં પ્રાપુસ્સુરાસ્સર્વે વિષ્ણુના પરિરક્ષિતાઃ॥
દૈત્યાઃ પલાયિતાસ્તત્ર હતાઃ સામરવિષ્ણુના

દૈત્યાઃ સંમોહિતા દેવૈર્વિષ્ણુના ચ મહાત્મના ॥
હતાવશિષ્ટાઃ પાતાલં વિવિશુર્વિવરાણિ ચ

અનુવવ્રાજ તાન્વિષ્ણુશ્ચક્રપાણિર્મહાબલઃ ॥
પાતાલં પરમં ગત્વા સંસ્થિતાન્ભીતભીતવત્

એતસ્મિન્નન્તરે વિષ્ણુ દદર્શામૃતસમ્ભવાઃ ॥
કાન્તાઃ પૂર્ણેન્દુવદના દિવ્યલાવણ્યગર્વિતાઃ

સંમોહિતઃ કામબાણૈર્લેભે તત્રૈવ નિર્વૃતિમ્ ॥
તાભિશ્ચ વરનારીભિઃ ક્રીડમાનો બભૂવ હ

તાભ્ય પુત્રાનજનયદ્વિષ્ણુર્વરપરાક્રમાન્ ॥
મહીં સર્વાં કંપયતો નાનાયુદ્ધવિશારદાન્

તતો વૈ હરિપુત્રાસ્તે મહાબલપરાક્રમાઃ ॥
મહોપદ્રવમાચેરુસ્સ્વર્ગે ભુવિ ચ દુઃખદમ્

લોકોપદ્રવમાલક્ષ્ય નિર્જરા મુનયોઽથ વૈ ॥
ચક્રુર્નિવેદનન્તેષાં બ્રહ્મણે પ્રણિપત્ય ચ

તચ્છ્રુત્વાદાય તાન્બ્રહ્મા યયૌ કૈલાસપર્વતમ્ ॥
તત્ર દૃષ્ટ્વા શિવં દેવૈઃ પ્રણનામ પુનઃ પુનઃ

તુષ્ટાવ વિવિધૈસ્તોત્રૈર્નત સ્કન્ધઃ કૃતાઞ્જલિઃ ॥
જય દેવ મહાદેવ સર્વસ્વામિન્નિતિ બ્રુવન્

બ્રહ્મોવાચ ॥
દેવદેવ મહાદેવ લોકાન્રક્ષાખિલાન્પ્રભો ॥
ઉપદ્રુતાન્વિષ્ણુપુત્રૈઃ પાતાલસ્થૈર્વિકારિભિઃ

નારીષ્વમૃતભૂતાસુ સંસક્તાત્મા હરિર્વિભો ॥
પાતાલે તિષ્ઠતીદાનીં રમતે હિ વિકારવાન્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇત્થં બહુસ્તુતઃ શમ્ભુર્બ્રહ્મણા સર્ષિનિર્જરૈઃ ॥
લોકસંરક્ષણાર્થાય વિષ્ણોરાનયનાય ચ

તતસ્સ ભગવાઞ્છમ્ભુઃ કૃપાસિંધુર્મહેશ્વરઃ ॥
તદુપદ્રવમાજ્ઞાય વૃષરૂપો બભૂવ હ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે તૃતીયાયાં શતરુદ્રસંહિતાયાં વિષ્ણૂપદ્રવવૃષાવતારવર્ણનં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ