શિવ પુરાણ · અધ્યાય 3.19

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
અથાન્યચ્ચરિતં શમ્ભો શ્શૃણુ પ્રીત્યા મહામુને ॥
યથા બભૂવ દુર્વાસાશ્શંકરો ધર્મહેતવે

બ્રહ્મપુત્રો બભૂવાતિતપસ્વી બ્રહ્મવિત્પ્રભુઃ ॥
અનસૂયાપતિર્ધીમાન્બ્રહ્માજ્ઞાપ્રતિપાલકઃ

સુનિર્દેશાદ્બ્રહ્મણો હિ સસ્ત્રીકઃ પુત્રકામ્યયા ॥
સ ત્ર્યક્ષકુલનામાનં યયૌ ચ તપસે ગિરિમ્

પ્રાણાનાયમ્ય વિધિવન્નિર્વિન્ધ્યાતટિનીતટે ॥
તપશ્ચચાર સુમહદદ્વન્દ્વોઽબ્દશતમ્મુનિઃ

ય એક ઈશ્વરઃ કશ્ચિદવિકારો મહાપ્રભુઃ ॥
સ મે પુત્રવરં દદ્યાદિતિ નિશ્ચિતમાનસઃ

બહુકાલો વ્યતીયાય તસ્મિંસ્તપતિ સત્તપઃ ॥
આવિર્બભૂવ તત્કાત્તુ શુચિર્જ્વાલા મહીયસી

તયા સન્નિખિલા લોકા દગ્ધપ્રાયા મુનીશ્વરાઃ ॥
તથા સુરર્ષયઃ સર્વે પીડિતા વાસવાદયઃ

અથ સર્વે વાસવાદ્યા સુરાશ્ચ મુનયો મુને ॥
બ્રહ્મસ્થાનં યયુશ્શીઘ્રં તજ્જ્વાલાતિપ્રપીડિતાઃ

નત્વા નુત્વા વિધિન્દેવાસ્તત્સ્વદુઃખન્ન્યવેદયન્ ॥
બ્રહ્મા સહ સુરૈસ્તાત વિષ્ણુલોકં યયાવરમ્

તત્ર ગત્વા રમાનાથં નત્વા નુત્વા વિધિસ્સુરૈઃ ॥
સ્વદુઃખન્તત્સમાચખ્યૌ વિષ્ણવેઽનન્તકં મુને

વિષ્ણુશ્ચ વિધિના દેવૈ રુદ્રસ્થાનં યયૌ દ્રુતમ્ ॥
હરં પ્રણમ્ય તત્રેત્ય તુષ્ટાવ પરમેશ્વરમ્ ॥ ૧ ૧॥
સ્તુત્વા બહુતયા વિષ્ણું સ્વદુઃખં ચ ન્યવેદયત્ ॥
શર્વં જ્વાલાસમુદ્ભૂતમત્રેશ્ચ તપસઃ પરમ્

અથ તત્ર સમેસ્તાસ્તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥
મુને સંમન્ત્રયાઞ્ચક્રુરન્યોન્યં જગતાં હિતમ્

તદા બ્રહ્માદયો દેવાસ્ત્રયસ્તે વરદર્ષભાઃ ॥
જગ્મુસ્તદાશ્રમં શીઘ્રં વરન્દાતુન્તદર્ષયે

સ્વચિહ્નચિહ્નિતાંસ્તાન્સ દૃષ્ટ્વાત્રિર્મુનિસત્તમઃ ॥
પ્રણનામ ચ તુષ્ટાવ વાગ્ભિરિષ્ટાભિરાદરાત્

તતસ્સ વિસ્મિતો વિપ્રસ્તાનુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ ॥
બ્રહ્મપુત્રો વિનીતાત્મા બ્રહ્મવિષ્ણુહરાભિધાન્

અત્રિરુવાચ ॥
હે બ્રહ્મન્ હે હરે રુદ્ર પૂજ્યાસ્ત્રિજગતામ્મતાઃ ॥
પ્રભવશ્ચેશ્વરાઃ સૃષ્ટિરક્ષાસંહારકારકાઃ

એક એવ મયા ધ્યાત ઈશ્વરઃ પુત્રહેતવે ॥
યઃ કશ્ચિદીશ્વરઃ ખ્યાતો જગતાં સ્વસ્ત્રિયા સહ

યૂયં ત્રયસ્તુરાઃ કસ્માદાગતા વરદર્ષભાઃ ॥
એતન્મે સંશયં છિત્ત્વા તતો દત્તેપ્સિતં વરમ્

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય પ્રત્યૂચુસ્તે સુરાસ્ત્રયઃ ॥
યાદૃક્કૃતસ્તે સંકલ્પસ્તથૈવાભૂન્મુનીશ્વર

વયં ત્રયો ભવેશાનાસ્સમાના વરદર્ષભાઃ ॥
અસ્મદંશભવાસ્તસ્માદ્ભવિષ્યન્તિ સુતાસ્ત્રયઃ

વિદિતા ભુવને સર્વે પિત્રોઃ કીર્તિવિવર્દ્ધનાઃ ॥
ઇત્યુક્તાસ્તે ત્રયો દેવાસ્સ્વધામાનિ યયુર્મુદા

વરં લબ્ધ્વા મુનિસ્સોઽથ જગામ સ્વાશ્રમં મુદા ॥
યુતોઽનુસૂયયા પ્રીતો બ્રહ્માનંદપ્રદો મુને

અથ બ્રહ્મા હરિશ્શમ્ભુરવતેરુઃ સ્ત્રિયાં તતઃ ॥
પુત્રરૂપૈઃ પ્રસન્નાત્મનાનાલીલા પ્રકાશકાઃ

વિધેરંશાદ્વિધુર્જજ્ઞેઽનસૂયાયાં મુનીશ્વરાત્ ॥
આવિર્બભૂવોદધિતઃ શિપ્તો દેવેસ્સ એવ હિ

વિષ્ણોરંશાત્સ્ત્રિયાન્તસ્યામત્રેર્દત્તો વ્યજાયત ॥
સંન્યાસપદ્ધતિર્યેન વર્દ્ધિતા પરમા મુને

દુર્વાસા મુનિશાર્દૂલઃ શિવાંશાન્મુનિસત્તમઃ ॥
જજ્ઞે તસ્યાં સ્ત્રિયામત્રેર્વરધર્મપ્રવર્તકઃ

ભૂત્વા રુદ્રશ્ચ દુર્વાસા બ્રહ્મતેજોવિવર્દ્ધનઃ ॥
ચક્રે ધર્મપરીક્ષાઞ્ચ બહૂનાં સ દયાપરઃ

સૂર્યવંશે સમુત્પન્નો યોઽમ્બરીષો નૃપોઽભવત્ ॥
તત્પરીક્ષામકાર્ષીત્સ તાં શૃણુ ત્વં મુનીશ્વર।

સોઽમ્બરીષો નૃપવરઃ સપ્તદ્વીપરસાપતિઃ ॥
નિયમં હિ ચકારાસાવેકાદશ્યા વ્રતે દૃઢમ્

એકાદશ્યા વ્રતં કૃત્વા દ્વાદશ્યાં ચૈવ પારણામ્ ॥
કરિષ્યામીતિ સુદૃઢસંકલ્પસ્તુ નરાધિપઃ

જ્ઞાત્વા તન્નિયમન્તસ્ય દુર્વાસા મુનિસત્તમઃ॥
તદન્તિકં ગતશ્શિષ્યૈર્બહુભિશ્શંકરાંશજઃ

પારણે દ્વાદશીં સ્વલ્પાં જ્ઞાત્વા યાવત્સ ભોજનમ્ ॥
કર્ત્તું વ્યવસિતસ્તાવદાગતં સ ન્યમન્ત્રયત્

તતઃ સ્નાનાર્થમગમદ્દુર્વાસાઃ શિષ્યસંયુતઃ ॥
વિલમ્બં કૃતવાંસ્તત્ર પરીક્ષાર્થં મુનિર્બહુ

ધર્મવિઘ્નં તદા જ્ઞાત્વા સ નૃપઃ શાસ્ત્રશાસનાત્ ॥
જલમ્પ્રાશ્યાસ્થિતસ્તત્ર તદાગમનકાંક્ષયા

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર દુર્વાસા મુનિરાગતઃ ॥
કૃતાશનં નૃપં જ્ઞાત્વા પરીક્ષાર્થં ધૃતાકૃતિઃ

ચુક્રોધાતિ નૃપે તસ્મિન્પરીક્ષાર્થં વૃષસ્ય સઃ ॥
પ્રોવાચ વચનન્તૂગ્રં સ મુનિશ્શંકરાંશજઃ

દુર્વાસા ઉવાચ ॥
માં નિમન્ત્ર્ય નૃપાભોજ્ય જલં પીતન્ત્વયાધમ ॥
દર્શયામિ ફલં તસ્ય દુષ્ટદણ્ડધરો હ્યહમ્

ઇત્યુક્ત્વા ક્રોધતામ્રાક્ષો નૃપં દગ્ધું સમુદ્યતઃ ॥
સમુત્તસ્થૌ દ્રુતં ચક્રં તત્સ્થં રક્ષાર્થમૈશ્વરમ્

પ્રજજ્વાલાતિ તં ચક્રં મુનિં દગ્ધું સુદર્શનમ્॥
શિવરૂપં તમજ્ઞાત્વા શિવમાયાવિમોહિતમ્

એતસ્મિન્નન્તરે વ્યોમવાણ્યુવાચાશરીરિણી॥
અમ્બરીષમ્મહાત્માનં બ્રહ્મભક્તં ચ વૈષ્ણવમ્

વ્યોમવાણ્યુવાચ॥
સુદર્શનમિદં ચક્રં હરયે શમ્ભુનાર્પિતમ્॥
શાંતં કુરુ પ્રજ્વલિતમદ્ય દુર્વાસસે નૃપ

દુર્વાસાયં શિવઃ સાક્ષાત્સ ચક્રં હરયેઽર્પિતમ્ ॥
એવં સાધારણમુનિં ન જાનીહિ નૃપોત્તમ

તવ ધર્મપરીક્ષાર્થમાગતોઽયં મુનીશ્વરઃ ॥
શરણં યાહિ તસ્યાશુ ભવિષ્યત્યન્યથા લયઃ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ચ નભોવાણી વિરરામ મુનીશ્વર ॥
અસ્તાવીત્સ હરાંશં તમમ્બરીષોઽપિ ચાદરાત્

અમ્બરીષ ઉવાચ॥
યદ્યસ્તિ દત્તમિષ્ટં ચ સ્વધર્મો વા સ્વનુષ્ઠિતઃ ॥
કુલં નો વિપ્રદૈવં ચેદ્ધરેરસ્ત્રં પ્રશામ્યતુ

યદિ નો ભગવાન્પ્રીતો મદ્ભક્તો ભક્તવત્સલઃ ॥
સુદર્શનમિદં ચાસ્ત્રં પ્રશામ્યતુ વિશેષતઃ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ સ્તુવતિ રુદ્રાગ્રે શૈવં ચક્રં સુદર્શનમ્ ॥
અશામ્યત્સર્વથા જ્ઞાત્વા તં શિવાંશં સુલબ્ધધીઃ

અથામ્બરીષસ્સ નૃપઃ પ્રણનામ ચ તં મુનિમ્ ॥
શિવાવતારં સંજ્ઞાય સ્વપરીક્ષાર્થમાગતમ્

સુપ્રસન્નો બભૂવાથ સ મુનિઃ શંકરાંશજઃ॥
ભુક્ત્વા તસ્મૈ વરં દત્ત્વા સ્વાભીષ્ટં સ્વાલયં યયૌ

અમ્બરીષપરીક્ષાયાં દુર્વાસશ્ચરિતમ્મુને ॥
પ્રોક્તામન્યચ્ચરિત્રન્ત્વં શૃણુ તસ્ય મુનીશ્વર

પુનર્દાશરથેશ્ચક્રે પરીક્ષાં નિયમેન વૈ ॥
મુનિરૂપેણ કાલેન યઃ કૃતો નિયમો મુને

તદૈવ મુનિના તેન સૌમિત્રિઃ પ્રેષિતો હઠાત્ ॥
તન્તત્યાજ દ્રુતં રામો બન્ધું પણવશાન્મુને

સા કથા વિહિતા લોકે મુનિભિર્બહુધોદિતા ॥
નાતો મે વિસ્તરાત્પ્રોક્તા જ્ઞાતા યત્સર્વધા બુધૈઃ

નિયમં સુદૃઢં દૃષ્ટ્વા સુપ્રસન્નોઽભવન્મુનિઃ ॥
દુર્વાસાસ્સુપ્રસન્નાત્મા વરન્તસ્મૈ પ્રદત્તવાન્

શ્રીકૃષ્ણનિયમસ્યાપિ પરીક્ષાં સ ચકાર હ ॥
તાં શૃણુ ત્વં મુનિશ્રેષ્ઠ કથયામિ કથાં ચ તામ્

બ્રહ્મપ્રાર્થનયા વિષ્ણુર્વસુદેવસુતોઽભવત્ ॥
ધરાભારાવતારાર્થં સાધૂનાં રક્ષણાય ચ

હત્વા દુષ્ટાન્મહાપાપાન્ બ્રહ્મદ્રોહકરાન્મલાન્ ॥
રરક્ષ નિખિલાન્સાધૂન્બ્રાહ્મણાન્કૃષ્ણનામભાક્

બ્રહ્મભક્તિં ચકારાતિ સ કૃષ્ણો વસુદેવજઃ ॥
નિત્યં હિ ભોજયામાસ સુરસાન્બ્રાહ્મણાન્બહૂન્

બ્રહ્મભક્તો વિશેષેણ કૃષ્ણશ્ચેતિ પ્રથામગાત ॥
સંદ્રષ્ટુકામસ્સ મુનિઃ કૃષ્ણાન્તિકમગાન્મુને

રુક્મણીસહિતં કૃષ્ણં સન્નં? કૃત્વા રથે સ્વયમ્ ॥
સંયોજ્ય સંસ્થિતો વાહં સુપ્રસન્ન ઉવાહ તમ્

મુની રથાત્સમુત્તીર્ય દૃષ્ટ્વા તાં દૃઢતામ્પરામ્ ॥
તસ્મૈ ભૂત્વા સુપ્રસન્નો વજ્રાઙ્ગત્વવરન્દદૌ

દ્યુનદ્યામેકદા સ્નાનં કુર્વન્નગ્નો બભૂવ હ ॥
લજ્જિતોભૂન્મુનિશ્રેષ્ઠો દુર્વાસાઃ કૌતુકી મુને

તજ્જ્ઞાત્વા દ્રૌપદી સ્નાનં કુર્વતી તત્ર ચાદરાત્॥
તલ્લજ્જાં છાદયામાસ ભિન્નસ્વાઞ્ચલદાનતઃ

તદાદાય પ્રવાહેનાગતં સ્વનિકટં મુનિઃ ॥
તેનાચ્છાદ્ય સ્વગુહ્યં ચ તસ્યૈ તુષ્ટો બભૂવ સઃ

દ્રૌપદ્યૈ ચ વરમ્પ્રાદાત્તદઞ્ચલવિવર્દ્ધનમ્ ॥
પાણ્ડવાન્સુખિનશ્ચક્રે દ્રૌપદી તદ્વરાત્પુનઃ

હંસડિમ્ભૌ નૃપૌ કૌચિત્સાવમાનકરૌ ખલૌ ॥
દત્ત્વા નિદેશં ચ હરેર્નાશયામાસ સ પ્રભુઃ

બ્રહ્મતેજોવિશેષેણ સ્થાપયામાસ ભૂતલે ॥
સંન્યાસપદ્ધતિઞ્ચૈવ યથાશાસ્ત્ર વિધિક્રમમ્

બહૂનુદ્ધારયામાસ સૂપદેશં વિબોધ્ય ચ ॥
જ્ઞાનં દત્ત્વા વિશેષેણ બહૂન્મુક્તાંશ્ચકાર સઃ

ઇત્થં ચક્રે સ દુર્વાસા વિચિત્રં ચરિતમ્બહુ॥
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં શૃણ્વતસ્સર્વકામદમ્

ય ઇદં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા દુર્વાસશ્ચરિતમ્મુદા॥
શ્રાવયેદ્વા પરાં યશ્ચ સ સુખીહ પરત્ર ચ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે તૃતીયાયાં શતરુદ્રસંહિતાયાં દુર્વાસશ્ચરિત્રવર્ણનં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ