શિવ પુરાણ · અધ્યાય 3.16

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
યક્ષેશ્વરાવતારં ચ શૃણુ શંભોર્મુનીશ્વર ॥
ગર્વિણં ગર્વહન્તારં સતામ્ભક્તિવિવર્દ્ધનમ્

પુરા દેવાશ્ચ દૈત્યાશ્ચ પીયૂષાર્થમ્મહાબલાઃ ॥
ક્ષીરોદધિં મમન્થુસ્તે સુકૃત સ્વાર્થ સન્ધયઃ

મથ્યમાનેઽમૃતે પૂર્વં ક્ષીરાબ્ધેસ્સુરદાનવૈઃ ॥
અગ્નેઃ સમુત્થિતં તસ્માદ્વિષં કાલાનલપ્રભમ્

તં દૃષ્ટ્વા નિખિલા દેવા દૈત્યાશ્ચ ભયવિહ્વલાઃ ॥
વિદ્રુત્ય તરસા તાત શંભોસ્તે શરણં યયુઃ

દૃષ્ટ્વા તં શંકરં સર્વે સર્વદેવશિખામણિમ્ ॥
પ્રણમ્ય તુષ્ટુવુર્ભક્ત્યા સાચ્યુતા નતમસ્તકાઃ

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાચ્છઙ્કરો ભક્તવત્સલઃ ॥
પપૌ વિષં મહાઘોરં સુરાસુરગણાર્દનમ્

પતિં તં વિષમં કણ્ઠે નિદધે વિષમુલ્બણમ્ ॥
રેજેતેનાતિ સ વિભુર્નીલકણ્ઠો બભૂવ હ

તતઃ સુરા સુરગણા મમન્થુઃ પુનરેવ તમ્ ॥
વિષદાહવિનિર્મુક્તાઃ શિવાનુગ્રહતોઽખિલાઃ

તાતો બહૂનિ રત્નાનિ નિસ્સૃતાનિ તતો મુને ॥
અમૃતં ચ પદાર્થં હિ સુરદાનવયોર્મુને

તત્પપુઃ કેવલન્દેવા નાસુરાઃ કૃપયા હરેઃ ॥
તતો બભૂવ સુમહદ્રત્નં તેષાં મિથોઽકદમ્

દ્વન્દ્વયુદ્ધમ્બભૂવાથ દેવદાનવયોર્મુને ॥
તત્ર રાહુભયાચ્ચન્દ્રો વિદુદ્રાવ તદર્દિતઃ

જગામ સદનં શંભોઃ શરણમ્ભય વિહ્વલઃ ॥
સુપ્રણમ્ય ચ તુષ્ટાવ પાહિપાહીતિ સંવદન્

તતસ્સતામભયદઃ શંકરો ભક્તવત્સલઃ ॥
દધ્રે શિરસિ ચન્દ્રં સ વિભુશ્શરણમાગતમ્

અથાગતસ્તદા રાહુસ્તુષ્ટાવ સુપ્રણમ્ય તમ્ ॥
શંકરં સકલાધીશં વાગ્ભિરિષ્ટાભિરાદરાત્

શંભુસ્તન્મતમાજ્ઞાય તચ્છિરાંસ્યચ્યુતેન હ ॥
પુરા છિન્નાનિ વૈ કેતુસંજ્ઞાનિ નિદધે ગલે

તતો યુદ્ધેઽસુરાઃ સર્વે દેવૈશ્ચૈવ પરાજિતાઃ ॥
પીત્વાઽમૃતં સુરાસ્સર્વ્વે જયમ્પ્રાપુર્મહાબલાઃ

વિષ્ણુપ્રભૃતયઃ સર્વ્વે બભૂવુશ્ચાતિગર્વિતાઃ ॥
બલાનિ ચાંકુરંતોન્તશ્શિવમાયાવિમોહિતાઃ

તતસ્સ શંકરો દેવઃ સર્વાધીશોથ ગર્વહા ॥
યક્ષો ભૂત્વા જગામાશુ યત્ર દેવાઃ સ્થિતા મુને

સર્વાન્દૃષ્ટ્વાચ્યુતમુખાન્દેવાન્યક્ષપતિસ્સ વૈ ॥
મહાગર્વાઢ્યમનસા મહેશાઃ પ્રાહ ગર્વહા

યક્ષેશ્વર ઉવાચ ॥
કિમર્થં સંસ્થિતા યૂયમત્ર સર્વે સુરા મિથઃ ॥
કિમુ કાષ્ઠાખિલમ્બ્રૂત કારણં મેનુપૃચ્છતે

દેવા ઊચુઃ ॥
અભૂદત્ર મહાન્દેવ રણઃ પરમદારુણઃ ॥
અસુરા નાશિતાસ્સર્વેઽવશિષ્ટા વિદ્રુતા ગતાઃ

વયં સર્વે મહાવીરા દૈત્યઘ્ના બલવત્તરાઃ ॥
અગ્રેસ્માકં કિયન્તસ્તે દૈત્ય ક્ષુદ્રબલાસ્સદા

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં સુરાણાં ગર્વગર્ભિતમ્ ॥
ગર્વહાસૌ મહાદેવો યક્ષરૂપો વચોઽબ્રવીત્

યક્ષેશ્વર ઉવાચ ॥
હે સુરા નિખિલા યૂયં મદ્વચશ્શૃણુતાદરાત્ ॥
યથાર્થં વચ્મિ નાસત્યં સર્વગર્વાપહારકમ્

ગર્વ્વમેનં ન કુરુત કર્ત્તા હર્ત્તાઽપરઃ પ્રભુઃ ॥
વિસ્મૃતાશ્ચ મહેશાનં કથયધ્વમ્વૃથાબલાઃ

યુષ્માકઞ્ચેત્સ હિ મદો જાનતાં સ્વબલમ્મહત્ ॥
મત્સ્થાપિતં તૃણમિદં છિન્ત સ્વાસ્ત્રૈશ્ચ તૈસ્સુરાઃ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વૈકતૃણન્તેષાં નિચિક્ષેપ પુરસ્તતઃ ॥
જહ્રે સર્વમદં યક્ષરૂપ ઈશસ્સતાંગતિઃ

અથ સર્વે સુરા વિષ્ણુપ્રમુખા વીરમાનિનઃ ॥
કૃત્વા સ્વપૌરુષન્તત્ર સ્વાયુધાનિ વિચિક્ષિપુઃ

તત્રાસન્ વિફલાન્યાશુ તાન્યસ્ત્રાણિ દિવૌકસામ્ ॥
શિવપ્રભાવતસ્તેષાં મૂઢગર્વાપહારિણઃ

અથાસીત્તુ નભોવાણી દેવવિસ્મયહારિણી ॥
યક્ષોઽયં શંકરો દેવાઃ સર્વગર્વાપહારકઃ

કર્તા હર્ત્તા તથા ભર્ત્તાઽયમેવ પરમેશ્વરઃ ॥
એતદ્બલેન વલિનો જીવાઃ સર્વેઽન્યથા ન હિ

અસ્ય માયાપ્રભાવાદ્વૈ મોહિતાઃ સ્વપ્રભું શિવમ્ ॥
મદતો બુબુધુ નૈવાદ્યાપિ બોધતનુમ્પ્રભુમ્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા નભોવાણીં બુબુધુસ્તે ગતસ્મયાઃ ॥
યક્ષેશ્વરમ્પ્રણેમુશ્ચ તુષ્ટુવુશ્ચ તમીશ્વરમ્

દેવા ઊચુઃ ॥
દેવદેવ મહાદેવ સર્વગર્વાપહારક॥
યક્ષેશ્વરમહાલીલ માયા તેત્યદ્ભુતા પ્રભો

મોહિતા માયયાદ્યાપિ તવ યક્ષસ્વરૂપિણઃ ॥
સગર્વમભિભાષન્તસ્ત્વત્પુરો હિ પૃથઙ્મયાઃ

ઇદાનીં જ્ઞાનમાયાતન્તવૈવ કૃપયા પ્રભો॥
કર્તા હર્તા ચ ભર્તા ચ ત્વમેવાન્યો ન શંકર

ત્વમેવ સર્વશક્તીનાં સર્વેષાં હિ પ્રવર્તકઃ ॥
નિવર્તકશ્ચ સર્વેશઃ પરમાત્માવ્યયોઽદ્વયઃ

યક્ષેશ્વરસ્વરૂપેણ સર્વેષાં નો મદો હૃતઃ ॥
ઇતો મન્યામહે તત્તેનુગ્રહો હિ કૃપાલુના

અથો સ યક્ષનાથોઽનુગૃહ્ય વૈ સકલાન્ સુરાન્ ॥
વિબોધ્ય વિવિધૈર્વાક્યૈસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

ઇત્થં સ વર્ણિતઃ શમ્ભોરવતારઃ સુખાવહઃ ॥
યક્ષેશ્વરાખ્યસ્સુખદસ્સતાન્તુષ્ટોઽભયંકરઃ

ઇદમાખ્યાનમમલં સર્વગર્વાપહારકમ્ ॥
સતાં સુશાન્તિદન્નિત્યં ભુક્તિમુક્તિપ્રદં નૃણામ્

ય ઇદં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા શ્રાવયેદ્વા સુધીઃ પુમાન્ ॥
સર્વકામાનવાપ્નોતિ તતશ્ચ લભતે ગતિમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે તૃતીયાયાં શતરુદ્રસંહિતાયાં યક્ષેશ્વરાવતારવર્ણનં નામ ષોડશોધ્યાયઃ