શિવ પુરાણ · અધ્યાય 3.14

નન્દીશ્વર ઉવાચ॥
સ વિપ્રો ગૃહમાગત્ય મહાહર્ષસમન્વિતઃ॥
પ્રિયાયૈ કથયામાસ તદ્વૃત્તાન્તમશેષતઃ

તચ્છ્રુત્વા વિપ્રપત્ની સા મુદમ્પ્રાપ શુચિષ્મતી॥
અતીવ પ્રેમસંયુક્તા પ્રશશંસ વિધિન્નિજમ્ ૨॥
અથ કાલેન તદ્યોષિદન્તર્વત્ની બભૂવ હ ॥
વિધિવદ્વિહિતે તેન ગર્ભાધાનાખ્યકર્મણિ

તતઃ પુંસવનન્તેન સ્યન્દનાત્પ્રાગ્વિપશ્ચિતા ॥
ગૃહ્યોક્તવિધિના સમ્યક્કૃતમ્પુંસ્ત્વવિવૃદ્ધયે

સીમન્તોઽથાષ્ટમે માસે ગર્ભરૂપસમૃદ્ધિકૃત્ ॥
સુખપ્રસવસિદ્ધૌ ચ તેનાકારિ કૃપાવિદા

અથાતશ્શુભતારાસુ તારાધિપવરાનનઃ ॥
કેન્દ્રે ગુરૌ શુભે લગ્ને સુગ્રહેષુ યુગેષુ ચ

અરિષ્ટદીપનિર્વાણસ્સર્વારિષ્ટવિનાશકૃત્॥
તનયો નામ તસ્યાન્તુ શુચિષ્મત્યામ્બભૂવ હ

શર્વસ્સમસ્તસુખદો ભૂર્ભુવઃ સ્વર્ન્નિવાસિનામ્ ॥
ગન્ધવાહનવાહાશ્ચ દિગ્વધૂર્મુખવાસસઃ

ઇષ્ટગન્ધપ્રસૂનૌઘૈર્વવૃષુસ્તે ઘનાઘનાઃ ॥
દેવદુન્દુભયો નેદુઃ પ્રસેદુસ્સર્વ્વતો દિશઃ

પરિતસ્સરિતસ્સ્વચ્છા ભૂતાનાં માનસૈસ્સહ ॥
તમોઽતામ્યત્તુ નિતરાં રજોઽપિ વિરજોઽભવત્

સત્ત્વાસ્સત્ત્વસમાયુક્તાઃ સુધાવૃષ્ટિર્બભૂવ વૈ ॥
કલ્યાણી સર્વથા વાણી પ્રાણિનઃ પ્રિયવત્યભૂત્

રંભામુખ્યા અપ્સરસો મઙ્ગલદ્રવ્યપાણયઃ ॥
વિદ્યાધર્યશ્ચ કિન્નર્ય્યસ્તથા મર્ય્યસ્સહસ્રશઃ

ગન્ધર્વોરગયક્ષાણાં સુમાનિયઃ શુભસ્વરાઃ ॥
ગાયન્ત્યો મંગલં ગીતન્તત્રાજગ્મુરનેકશઃ

મારીચિરત્રિઃ પુલહઃ પુલસ્ત્યઃ ક્રતુરઙ્ગિરાઃ॥
વસિષ્ઠઃ કશ્યપોઽગસ્ત્યો વિભાણ્ડો માણ્ડવીસુતઃ

લોમશો રોમચરણો ભરદ્વાજોઽથ ગૌતમઃ ॥
ભૃગુસ્તુ ગાલવો ગર્ગો જાતૂકર્ણ્યઃ પરાશરઃ

આપસ્તમ્બો યાજ્ઞવલ્ક્યો દક્ષવાલ્મીકિમુદ્ગલાઃ ॥
શાતાતપશ્ચ લિખિતશ્શિલાદઃ શંખ ઉઞ્છભુક્

જમદગ્નિશ્ચ સંવર્તો મતંગો ભરતોંશુમાન્ ॥
વ્યાસઃ કાત્યાયનઃ કુત્સઃ શૌનકસ્તુ શ્રુતશ્શુકઃ

ઋષ્યશૃઙ્ગોઽથ દુર્વ્વાસાશ્શુચિર્નારદ તુમ્બુરુઃ ॥
ઉત્તંકો વામદેવશ્ચ પવનોઽસિતદેવલૌ

સાલંકાયનહારીતૌ વિશ્વામિત્રોઽથ ભાર્ગવઃ ॥
મૃકણ્ડસ્સહ પુત્રેણ પર્વ્વતો દારુકસ્તથા

ધૌમ્યોપમન્યુવત્સાદ્યા મુનયો મુનિકન્યકાઃ॥
તચ્છાન્ત્યર્થં સમાજગ્મુર્ધન્યં વિશ્વાનરાશ્રમમ્

બ્રહ્મા બૃહસ્પતિયુતો દેવો ગરુડવાહનઃ ॥
નન્દિભૃઙ્ગિ સમાયુક્તો ગૌર્ય્યા સહ વૃષધ્વજઃ

મહેન્દ્રમુખ્યા ગીર્વાણા નાગાઃ પાતાલવાસિનઃ ॥
રત્નાન્યાદાય બહુશસ્સસરિત્કા મહાબ્ધયઃ

સ્થાવરા જંગમં રૂપં ધૃત્વા યાતાસ્સહસ્રશઃ ॥
મહામહોત્સવે તસ્મિન્બભૂવાકાલકૌમુદી

જાતકર્મ સ્વયં તસ્ય કૃતવાન્વિધિરાનતઃ ॥
શ્રુતિં વિચાર્ય્ય તદ્રૂપન્નામ્ના ગૃહપતિસ્ત્વયમ્

ઇતિ નામ દદૌ તસ્મૈ દેયમેકાદશેઽહનિ ॥
નામકર્મવિધાનેન તદર્થશ્રુતિમુચ્ચરન્

ચતુર્નિગમમન્ત્રોક્તૈરાશીર્ભિરભિનન્દ્ય ચ ॥
સમયાદ્ધંસમારુહ્ય સર્વેષાઞ્ચ પિતામહઃ

કૃત્વા બાલોચિતાં રક્ષાં લૌકિકીં ગતિમાશ્રિતઃ ॥
આરુહ્ય યાનં સ્વન્ધામ હરોઽપિ હરિણા યયૌ

અહો રૂપમહો તેજસ્ત્વહો સર્વાંગલક્ષણમ્ ॥
અહો શુચિષ્મતી ભાગ્યમાવિરાસીત્સ્વયં હરઃ

અથવા કિમિદં ચિત્રં શર્વભક્તજનેષ્વહો॥
સ્વયમાવિરભૂદ્રુદ્રો યયો રુદ્રસ્તદર્ચિતઃ

ઇતિ સ્તુવન્તસ્તેન્યોન્યં સમ્પ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ ॥
વિશ્વાનરં સમાપૃચ્છ્ય જગ્મુઃ સર્વે યથાગતમ્

અતઃ પુત્રં સમીહન્તે ગૃહસ્થાશ્રમવાસિનઃ॥
પુત્રેણ લોકાઞ્જયતિ શ્રુતિરેષા સનાતની

અપુત્રસ્ય ગૃહં શૂન્યમપુત્રસ્યાર્જનં વૃથા॥
અપુત્રસ્ય તપશ્છિન્નં નો પવિત્રત્યપુત્રતઃ

ન પુત્રાત્પરમો લાભો ન પુત્રાત્પરમં સુખમ્ ॥
ન પુત્રાત્પરમં મિત્રમ્પરત્રેહ ચ કુત્રચિત્

નિષ્ક્રમોઽથ ચતુર્થેઽસ્ય માસિ પિત્રા કૃતો ગૃહાત્ ॥
અન્નપ્રાશનમબ્દાર્દ્ધે ચૂડાર્દ્ધે ચાર્થવત્કૃતા

કર્ણવેધન્તતઃ કૃત્વા શ્રવણર્ક્ષે સ કર્મવિત્॥
બ્રહ્મતેજોભિવૃદ્ધ્યર્થં પઞ્ચમેઽબ્દે વ્રતન્દદૌ

ઉપાકર્મં તતઃ કૃત્વા વેદાનધ્યાપયત્સુધીઃ ॥
અબ્દં વેદાન્સ વિધિનાઽધ્યૈષ્ટ સાંગપદક્રમાન્

વિદ્યાજાતં સમસ્તં ચ સાક્ષિમાત્રં ગુરોમુખાત્ ॥
વિનયાદિગુણાનાવિષ્કુર્વઞ્જગ્રાહ શક્તિમાન્

તતોઽથ નવમે વર્ષે પિત્રોશ્શુશ્રૂષણે રતમ્ ॥
વૈશ્વાનરં ગૃહપતિં દ્રષ્ટુમાયાચ્ચ નારદઃ

વિશ્વાનરોટજમ્પ્રાપ્ય દેવર્ષિસ્તં તુ કૌતુકી ॥
અપૃચ્છત્કુશલન્તત્ર ગૃહીતાર્ધાસનઃ ક્રમાત્

તતઃ સર્વં ચ તદ્ભાગ્યં પુત્રધર્મં ચ સમ્મુખે ॥
વૈશ્વાનરં સમવદત્સ્મૃત્વા શિવપદામ્બુજમ્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તો મુનિના બાલઃ પિત્રોરાજ્ઞામવાપ્ય સઃ ॥
પ્રણમ્ય નારદં શ્રીમાન્ ભક્ત્યા પ્રહ્વ ઉપાવિશત

વૈશ્વાનર સમભ્યેહિ મમોત્સંગે નિષીદ ભોઃ ॥
લક્ષણાનિ પરીક્ષેઽહં પાણિન્દર્શય દક્ષિણમ્

તતો દૃષ્ટ્વા તુ સર્વં હિ તાલુજિહ્વાદિ નારદઃ ॥
વિશ્વાનરં સમવદચ્છિવપ્રેરણયા સુધીઃ

નારદ ઉવાચ ॥
વિશ્વાનર મુને વચ્મિ શૃણુ પુત્રાંકમાદરાત્॥
સર્વાંગસ્વંકવાન્પુત્રો મહાલક્ષણવાનયમ્

કિન્તુ સર્વગુણોપેતં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્ ॥
સમ્પૂર્ણનિર્મલકલં પાલયેદ્વિધુવદ્વિધિઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન રક્ષણીયસ્ત્વસૌ શિશુ ॥
ગુણોઽપિ દોષતાં યાતિ વક્રીભૂતે વિધાતરિ

શંકેઽસ્ય દ્વાદશે માસિ પ્રત્યૂહો વિદ્યુદગ્નિતઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા નારદોઽગચ્છદ્દેવલોકં યથાગતમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે તૃતીયાયાં શતરુદ્રસંહિતાયાં ગૃહપત્યવતારોપાખ્યાને ગૃહપત્યવતારવર્ણનંનામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ