શિવ પુરાણ · અધ્યાય 3.1

શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
અથ તૃતીયા શતરુદ્રસંહિતા પ્રારભ્યતે॥
વન્દે મહાનન્દમનન્તલીલમ્મહેશ્વરં સર્વ્વવિભુમ્મહાન્તમ્॥
ગૌરીપ્રિયં કાર્તિકવિઘ્નરાજસમુદ્ભવં શંકરમાદિદેવમ્

શૌનક ઉવાચ ॥
વ્યાસશિષ્યમહાભાગ સૂત જ્ઞાનદયાનિધે ॥
વદ શંભ્વવતારાંશ્ચ યૈરકાર્ષીત્સતાં શિવમ્

સૂત ઉવાચ ॥
મુને શૌનક સદ્ભક્ત્યા દત્તચિત્તો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
અવતારાઞ્છિવસ્યાહં વચ્મિ તે મુનયે શૃણુ

એતત્પૃષ્ટઃ પુરા નન્દી શિવમૂર્તિસ્સતાં ગતિઃ ॥
સનત્કુમારેણ મુને તમુવાચ શિવં સ્મરન્

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
અસંખ્યાતા હિ કલ્પેષુ વિભોઃ સર્વ્વેશ્વરસ્ય વૈ॥
અવતારાસ્તથાપીહ વચ્મ્યહં તાન્યથામતિ

એકોનવિંશકઃ કલ્પો વિજ્ઞેયઃ શ્વેત લોહિતઃ ॥
સદ્યોજાતાવતારસ્તુ પ્રથમઃ પરિકીર્તિતઃ

તસ્મિંસ્તત્પરમં બ્રહ્મ ધ્યાયતો બ્રહ્મણસ્તથા॥
ઉત્પન્નસ્તુ શિખાયુક્તઃ કુમારઃ શ્વેતલોહિતઃ

તં દૃષ્ટ્વા પુરુષં બ્રહ્મા બ્રહ્મરૂપિણમીશ્વરમ્ ॥
જ્ઞાત્વા ધ્યાત્વા સ હૃદયે વવન્દે પ્રયતાઞ્જલિઃ। ૭ ॥ ।
સદ્યોજાતં શિવં બુદ્ધ્વા જહર્ષ ભુવનેશ્વરઃ ॥
મુહુર્મુહુશ્ચ સદ્બુદ્ધ્યા પરં તં સમચિન્તયત્

તતોઽસ્ય ધ્યાયતઃ શ્વેતાઃ પ્રાદુર્ભૂતા યશસ્વિનઃ ॥
કુમારાઃ પરવિજ્ઞાનપરબ્રહ્મસ્વરૂપિણઃ

સુનન્દો નન્દનશ્ચૈવ વિશ્વનન્દોપનન્દનૌ ॥
શિષ્યાસ્તસ્ય મહાત્માનો યૈસ્તદ્બ્રહ્મ સમાવૃતમ્

સદ્યોજાતશ્ચ વૈ શમ્ભુર્દદૌ જ્ઞાનં ચ વેધસે ॥
સર્ગશક્તિમપિ પ્રીત્યા પ્રસન્નઃ પરમેશ્વરઃ

(ઇતિ સદ્યોજાતાવ તારઃ૧)
તતો વિંશતિમઃ કલ્પો રક્તો નામ પ્રકીર્તિતઃ ॥
બ્રહ્મા યત્ર મહાતેજા રક્તવર્ણમધારયત્

ધ્યાયતઃ પુત્રકામસ્ય પ્રાદુર્ભૂ તો વિધેસ્સુતઃ ॥
રક્તમાલ્યામ્બરધરો રક્તાક્ષો રક્તભૂષણઃ

સ તં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં કુમારં ધ્યાનમાશ્રિતઃ॥
વામદેવં શિવં જ્ઞાત્વા પ્રણનામ કૃતાંજલિઃ

તતસ્તસ્ય સુતા હ્યાસંશ્ચત્વારો રક્તવાસસઃ ॥
વિરજાશ્ચ વિવાહશ્ચ વિશોકો વિશ્વભાવનઃ

વામદેવઃ સ વૈ શમ્ભુર્દદૌ જ્ઞાનં ચ વેધસે ॥
સર્ગશક્તિમપિ પ્રીત્યા પ્રસન્નઃ પરમેશ્વરઃ

(ઇતિ વામદેવાવતારઃ ૨)
એકવિંશતિમઃ કલ્પઃ પીતવાસા ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
બ્રહ્મા યત્ર મહાભાગઃ પીતવાસા બભૂવ હ

ધ્યાયતઃ પુત્રકામસ્ય વિધેર્જાતઃ કુમારકઃ॥
પીતવસ્ત્રાદિક પ્રૌઢો મહાતેજા મહાભુજઃ

તં દૃષ્ટ્વા ધ્યાનસંયુક્તં જ્ઞાત્વા તત્પુરુષં શિવમ્॥
પ્રણનામ તતો બુદ્ધ્યા ગાયત્રીં શાંકરીં વિધિઃ

જપિત્વા તુ મહાદેવીં સર્વલોકનમસ્કૃતામ્॥
પ્રસન્નસ્તુ મહાદેવો ધ્યાનયુક્તેન ચેતસા

તતોઽસ્ય પાર્શ્વતો દિવ્યાઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ કુમારકાઃ ॥
પીતવસ્ત્રા હિ સકલા યોગમાર્ગપ્રવર્તકાઃ

(ઇતિતત્પુરુષાવતારઃ ૩)
તતસ્તસ્મિન્ગતે કલ્પે પીતવર્ણે સ્વયંભુવઃ।
પુનરન્યઃ પ્રવૃત્તસ્તુ કલ્પો નામ્ના શિવસ્તુ સ

એકાર્ણવે સંવ્યતીતે દિવ્યવર્ષસહસ્રકે ॥
સ્રષ્ટુકામઃ પ્રજા બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ દુઃખિતઃ

તતોઽપશ્યન્મહાતેજા પ્રાદુર્ભૂતં કુમારકમ્॥
કૃષ્ણવર્ણં મહાવીર્યં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા

ધૃતકૃષ્ણામ્બરોષ્ણીષં કૃષ્ણયજ્ઞોપવીતિનમ્॥
કૃષ્ણેન મૌલિનાયુક્તં કૃષ્ણસ્નાનાનુલેપનમ્

સ તં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનમઘોરં ઘોરવિક્રમમ્ ॥
વવન્દે દેવદેવેશમદ્ભુતં કૃષ્ણપિંગલમ્

અઘોરં તુ તતો બ્રહ્મા બ્રહ્મરૂપં વ્યચિંતયત્ ॥
તુષ્ટાવ વાગ્ભિરિષ્ટાભિર્ભક્તવત્સલમવ્યયમ્

અથાસ્ય પાર્શ્વતઃ કૃષ્ણાઃ કૃષ્ણસ્નાનાનુલેપનાઃ॥
ચત્વારસ્તુ મહાત્માનઃ સંબભૂવુઃ કુમારકાઃ

કૃષ્ણ કૃષ્ણશિખશ્ચૈવ કૃષ્ણા સ્યઃ કૃષ્ણકણ્ઠધૃક્ ॥
ઇતિ તેઽવ્યક્તનામાનઃ શિવરૂપાઃ સુતેજસઃ

એવંભૂતા મહાત્માનો બ્રહ્મણઃ સૃષ્ટિહેતવે ॥
યોગં પ્રવર્ત્તયા માસુર્ઘોરાખ્યં મહદદ્ભુતમ્

(ઇત્યઘોરાવતારશ્ચતુર્થઃ ૪)
અથાન્યો બ્રહ્મણઃ કલ્પઃ પ્રાવર્ત્તત મુનીશ્વરાઃ ॥
વિશ્વરૂપ ઇતિ ખ્યાતો નામતઃ પરમાદ્ભુતઃ

બ્રહ્મણઃ પુત્રકામસ્ય ધ્યાયતો મનસા શિવમ્ ॥
પ્રાદુર્ભૂતા મહાનાદા વિશ્વરૂપા સરસ્વતી

તથાવિધઃ સ ભગવાનીશાનઃ પરમેશ્વરઃ ॥
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશઃ સર્વાભરણભૂષિતઃ

તં દૃષ્ટ્વા પ્રણનામાસૌ બ્રહ્મેશાનમજં વિભુમ્ ॥
સર્વગં સર્વદં સર્વં સુરૂપં રૂપવર્જિતમ્

ઈશાનોઽપિ તથાદિશ્ય સન્માર્ગં બ્રહ્મણે વિભુઃ ॥
સશક્તિઃ કલ્પયાંચક્રે સ બાલાંશ્ચતુરઃ શુભાન્

જટીમુણ્ડી શિખણ્ડી ચ અર્દ્ધમુણ્ડશ્ચ જજ્ઞિરે ॥
યોગેનાદિશ્ય સદ્ધર્મં કૃત્વા યોગગતિં ગતાઃ

( ઇતીશાનાવતારઃ પઞ્ચમઃ ૫)
એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તઃ સદ્યાદીનાં સમુદ્ભવઃ ॥
સનત્કુમાર સર્વજ્ઞ લોકાનાં હિતકામ્યયા

અથ તેષાં મહાપ્રાજ્ઞ વ્યવહારં યથાયથમ્ ॥
ત્રિલોકહિતકારં હિ સર્વં બ્રહ્માણ્ડસંસ્થિતમ્

ઈશાનઃ પુરુષો ઘોરો વામસંજ્ઞસ્તથૈવ ચ ॥
બ્રહ્મસંજ્ઞો મહેશસ્ય મૂર્તયઃ પંચ વિશ્રુતાઃ

ઈશાનઃ શિવરૂપશ્ચ ગરીયાન્પ્રથમઃ સ્મૃતઃ ॥
ભોક્તારં પ્રકૃતેઃ સાક્ષાત્ક્ષેત્રજ્ઞમધિતિષ્ઠતિ

શૈવસ્તત્પુરુષાખ્યશ્ચ સ્વરૂપો હિ દ્વિતીયકઃ ॥
ગુણાશ્રયાત્મકં ભોગ્યં સર્વજ્ઞમધિતિષ્ઠતિ

ધર્માય સ્વાંગસંયુક્તં બુદ્ધિતત્ત્વં પિનાકિનઃ ॥
અઘોરાખ્યસ્વરૂપો યસ્તિષ્ઠત્યંતસ્તૃતીયકઃ

વામદેવાહ્વયો રૂપશ્ચતુર્થઃ શઙ્કરસ્ય હિ ॥
અહંકૃતેરધિષ્ઠાનો બહુકાર્યકરઃ સદા

ઈશાનાહ્વસ્વરૂપો હિ શંકરસ્યેશ્વરઃ સદા ॥
શ્રોત્રસ્ય વચસશ્ચાપિ વિભોર્વ્યોમ્નસ્તથૈવ ચ

ત્વક્પાણિસ્પર્શવાયૂનામીશ્વરં રૂપમૈશ્વરમ્ ॥
પુરુષાખ્યં વિચારજ્ઞા મતિમન્તઃ પ્રચક્ષતે

વપુષશ્ચ રસસ્યાપિ રૂપસ્યાગ્નેસ્તથૈવ ચ ॥
અઘોરાખ્યમધિષ્ઠાનં રૂપમાહુર્મનીષિણઃ

રશનાયાશ્ચ પાયોશ્ચ રસસ્યાપાં તથૈવ ચ ॥
ઈશ્વરં વામદેવાખ્યં સ્વરૂપં શાંકરં સ્મૃતમ્

પ્રાણસ્ય ચૈવોપસ્થસ્ય ગંધસ્ય ચ ભુવસ્તથા ॥
સદ્યોજાતાહ્વયં રૂપમીશ્વરં શાંકરં વિદુઃ

ઇમે સ્વરૂપાઃ શંભોર્હિ વન્દનીયાઃ પ્રયત્નતઃ ॥
શ્રેયોર્થિભિર્નરૈર્નિત્યં શ્રેયસામેકહેતવઃ

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સદ્યાદીનાં સમુદ્ભવમ્॥
સ ભુક્ત્વા સકલાન્કામાન્પ્રયાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥ 3.1.
ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે તૃતીયાયાં શતરુદ્રસંહિતાયાં શિવસ્ય પઞ્ચબ્રહ્માવતારવર્ણનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ