શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.8

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥
સનત્કુમાર સર્વજ્ઞ શૈવપ્રવર સન્મતે ॥
અદ્ભુતેયં કથા તાત શ્રાવિતા પરિમેશિતુઃ

ઇદાનીં રથનિર્માણં બ્રૂહિ દેવમયં પરમ્ ॥
શિવાર્થં યત્કૃતં દિવ્યં ધીમતા વિશ્વકર્મણા

॥ સૂત ઉવાચ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય વ્યાસસ્ય સ મુનીશ્વરઃ ॥
સનત્કુમારઃ પ્રોવાચ સ્મૃત્વા શિવપદાંબુજમ્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વ્યાસ મહાપ્રાજ્ઞ રથાદેર્નિર્મિતિં મુને ॥
યથામતિ પ્રવક્ષ્યેઽહં સ્મૃત્વા શિવપદામ્બુજમ્

અથ દેવસ્ય રુદ્રસ્ય નિર્મિતો વિશ્વકર્મણા ॥
સર્વલોકમયો દિવ્યો રથો યત્નેન સાદરમ્

સર્વભૂતમયશ્ચૈવ સૌવર્ણસ્સર્વસંમતઃ ॥
રથાંગં દક્ષિણં સૂર્યસ્તદ્વામં સોમ એવ ચ

દક્ષિણં દ્વાદશારં હિ ષોડશારં તથોત્તરમ્ ॥
અરેષુ તેષુ વિપ્રેન્દ્ર આદિત્યા દ્વાદશૈવ તુ

શશિનઃ ષોડશારાસ્તુ કલા વામસ્ય સુવ્રત ॥
ઋક્ષાણિ તુ તથા તસ્ય વામસ્યૈવ વિભૂષણમ્ ૮ ॥
ઋતવો નેમયઃ ષટ્ ચ તયોર્વૈ વિપ્રપુંગવ ॥
પુષ્કરં ચાંતરિક્ષં વૈ રથનીડશ્ચ મંદરઃ

અસ્તાદ્રિરુદ(દદ્ર?)યાદ્રિસ્તુ તાવુભૌ કૂબરૌ સ્મૃતૌ ॥
અધિષ્ઠાનં મહામેરુરાશ્રયાઃ કેશરાચલાઃ

વેગસ્સંવત્સરાસ્તસ્ય અયને ચક્રસંગમૌ ॥
મુહૂર્તા વંધુરાસ્તસ્ય શમ્યાશ્ચૈવ કલાઃ સ્મૃતાઃ

તસ્ય કાષ્ઠાઃ સ્મૃતા ઘોણાશ્ચાક્ષદંડાઃ ક્ષણાશ્ચ વૈ ॥
નિમેષાશ્ચાનુકર્ષશ્ચ ઈષાશ્ચાનુલવાઃ સ્મૃતાઃ

દ્યૌર્વરૂથં રથસ્યાસ્ય સ્વર્ગમોક્ષાવુભૌ ધ્વજૌ ॥
યુગાન્તકોટિતૌ તસ્ય ભ્રમકામદુઘૌ સ્મૃતૌ

ઈષાદંડસ્તથા વ્યક્તં વૃદ્ધિસ્તસ્યૈવ નડ્વલઃ ॥
કોણાસ્તસ્યાપ્યહંકારો ભૂતાનિ ચ બલં સ્મૃતમ્

ઇન્દ્રિયાણિ ચ તસ્યૈવ ભૂષણાનિ સમંતતઃ ॥
શ્રદ્ધા ચ ગતિરસ્યૈવ રથસ્ય મુનિસત્તમ

તદાનીં ભૂષણાન્યેવ ષડંગાન્યુપભૂષણમ્ ॥
પુરાણન્યાયમીમાંસા ધર્મશાસ્ત્રાણિ સુવ્રતાઃ

બલાશયા વરાશ્ચૈવ સર્વલક્ષણસંયુતાઃ ॥
મંત્રા ઘં(ઘ?)ટાઃ સ્મૃતાસ્તેષાં વર્ણપાદાસ્તદાશ્રમાઃ

અથો બન્ધો હ્યનન્તસ્તુ સહસ્રફણભૂષિતઃ ॥
દિશઃ પાદા રથસ્યાસ્ય તથા ચોપદિશશ્ચહ

પુષ્કરાદ્યાઃ પતાકાશ્ચ સૌવર્ણા રત્નભૂષિતાઃ ॥
સમુદ્રાસ્તસ્ય ચત્વારો રથકંબલિનસ્સ્મૃતાઃ

ગંગાદ્યાસ્સરિત શ્રેષ્ઠાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ ॥
ચામરાસક્તહસ્તાગ્રાસ્સર્વાસ્ત્રીરૂપશોભિતાઃ

તત્ર તત્ર કૃતસ્થાનાઃ શોભયાંચક્રિરે રથમ્ ॥
આવહાદ્યાસ્તથા સપ્ત સોપાનં હૈમમુત્તમમ્

લોકાલોકાચલસ્તસ્યોપસોપાનસ્સમંતતઃ ॥
વિષયશ્ચ તથા બાહ્યો માનસાદિસ્તુ શોભનઃ

પાશાસ્સમંતતસ્તસ્ય સર્વે વર્ષાચલાસ્સ્મૃતાઃ ॥
તલાસ્તસ્ય રથસ્યાઽથ સર્વે તલનિવાસિનઃ

સારથિર્ભગવાન્બ્રહ્મા દેવા રશ્મિધરાઃ સ્મૃતાઃ ॥
પ્રતોદો બ્રહ્મણસ્તસ્ય પ્રણવો બ્રહ્મદૈવતમ્

અકારશ્ચ મહચ્છત્રં મંદરઃ પાર્શ્વદંડભાક્ ॥
શૈલેન્દ્રઃ કાર્મુકં તસ્ય જ્યા ભુજંગાધિપસ્સ્વયમ્

ઘંટા સરસ્વતી દેવી ધનુષઃ શ્રુતિરૂપિણી ॥
ઇષુર્વિષ્ણુર્મહાતેજાસ્ત્વગ્નિશ્શલ્યં પ્રકીર્તિતમ્

હયાસ્તસ્ય તથા પ્રોક્તાશ્ચત્વારો નિગમા મુને ॥
જ્યોતીંષિ ભૂષણં તેષામવશિષ્ટાન્યતઃ પરમ્

અનીકં વિષસંભૂતં વાયવો વાજકા સ્મૃતાઃ ॥
ઋષયો વ્યાસમુખ્યાશ્ચ વાહવાહાસ્તથાભવન્

સ્વલ્પાક્ષરૈસ્સંબ્રવીમિ કિં બહૂક્ત્યા મુનીશ્વર ॥
બ્રહ્માંડે ચૈવ યત્કિંચિદ્વસ્તુતદ્વૈ રથે સ્મૃતમ્

એવં સમ્યક્કૃતસ્તેન ધીમતા વિશ્વકર્મણા ॥
સરથાદિપ્રકારો હિ બ્રહ્મવિષ્ણ્વાજ્ઞયા શુભઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખણ્ડે રથાદિયુદ્ધપ્રકારવર્ણનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ