શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.52

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
શૃણુષ્વાન્યચ્ચરિત્રં ચ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
ભક્તવાત્સલ્યસંગર્ભિ પરમાનન્દદાયકમ્

પુરા બાણાસુરો નામ દૈવદોષાચ્ચ ગર્વિતઃ ॥
કૃત્વા તાંડવનૃત્યં ચ તોષયામાસ શંકરમ્

જ્ઞાત્વા સંતુષ્ટમનસં પાર્વતીવલ્લભં શિવમ્ ॥
ઉવાચ ચાસુરો બાણો નતસ્કન્ધઃ કૃતાંજલિઃ

બાણ ઉવાચ॥
દેવદેવ મહાદેવ સર્વદેવશિરોમણે ॥
ત્વત્પ્રસાદાદ્બલી ચાહં શૃણુ મે પરમં વચઃ

દોસ્સહસ્રં ત્વયા દત્તં પરં ભારાય મેઽભવેત્ ॥
ત્રિલોક્યાં પ્રતિયોદ્ધારં ન લભે ત્વદૃતે સમમ્

હે દેવ કિમનેનાપિ સહસ્રેણ કરોમ્યહમ્ ॥
બાહૂનાં ગિરિતુલ્યાનાં વિના યુદ્ધં વૃષધ્વજ

કડૂંત્યા નિભૃતૈદોંર્ભિર્યુયુત્સુર્દિગ્ગજાનહમ્ ॥
પુરાણ્યાચૂર્ણયન્નદ્રીન્ભીતાસ્તેપિ પ્રદુદ્રુવુઃ

મયા યમઃ કૃતો યોદ્ધા વહ્નિશ્ચ કૃતકો મહાન્॥
વરુણશ્ચાપિ ગોપાલો ગવાં પાલયિતા તથા

ગજાધ્યક્ષઃ કુબેરસ્તુ સૈરન્ધ્રી ચાપિ નિરૃતિઃ॥
જિતશ્ચાખંડલો લોકે કરદાયી સદા કૃતઃ

યુદ્ધસ્યાગમનં બ્રૂહિ યત્રૈતે બાહવો મમ ॥
શત્રુહસ્તપ્રયુક્તશ્ચ શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્જર્જરીકૃતાઃ

પતંતુ શત્રુહસ્તાદ્વા પાતયન્તુ સહસ્રધા ॥
એતન્મનોરથં મે હિ પૂર્ણં કુરુ મહેશ્વર

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તચ્છ્રુત્વા કુપિતો રુદ્રસ્ત્વટ્ટહાસં મહાદ્ભુતમ્॥
કૃત્વાઽબ્રવીન્મહામન્યુર્ભક્તબાધાઽપહારકઃ

રુદ્ર ઉવાચ ॥
ધિગ્ધિક્ત્વાં સર્વતો ગર્વિન્સર્વદૈત્યકુલાધમ ॥
બલિપુત્રસ્ય ભક્તસ્ય નોચિતં વચ ઈદૃશમ્

દર્પસ્યાસ્ય પ્રશમનં લપ્સ્યસે ચાશુ દારુણમ્ ॥
મહાયુદ્ધમકસ્માદ્વૈ બલિના મત્સમેન હિ

તત્ર તે ગિરિસંકાશા બાહવોઽનલકાષ્ઠવત્ ॥
છિન્ના ભૂમૌ પતિષ્યંતિ શસ્ત્રાસ્ત્રૈઃ કદલીકૃતાઃ

યદેષ માનુષશિરો મયૂરસહિતો ધ્વજઃ॥
વિદ્યતે તવ દુષ્ટાત્મંસ્તસ્ય સ્યાત્પતનં યદા

સ્થાપિતસ્યાયુધાગારે વિના વાતકૃતં ભયમ્ ॥
તદા યુદ્ધં મહાઘોરં સંપ્રાપ્તમિતિ ચેતસિ

નિધાય ઘોરં સંગ્રામં ગચ્છેથાઃ સર્વસૈન્યવાન્ ॥
સાંપ્રતં ગચ્છ તદ્વેશ્મ યતસ્તદ્વિદ્યતે શિવઃ

તથા તાન્સ્વમહોત્પાતાંસ્તત્ર દ્રષ્ટાસિ દુર્મતે ॥
ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાથ ગર્વહૃદ્ભક્તવત્સલઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તચ્છ્રુત્વા રુદ્રમભ્યર્ચ્ય દિવ્યૈરજંલિકુડ્મલૈઃ॥
પ્રણમ્ય ચ મહાદેવં બાણશ્ચ સ્વગૃહં ગતઃ

કુંભાણ્ડાય યથાવૃત્તં પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ હર્ષિતઃ ॥
પર્યૈક્ષિષ્ટાસુરો બાણસ્તં યોગં હ્યુત્સુકસ્સદા

અથ દૈવાત્કદાચિત્સ સ્વયં ભગ્નં ધ્વજં ચ તમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા તત્રાસુરો બાણો હૃષ્ટો યુદ્ધાય નિર્યયૌ

સ સ્વસૈન્યં સમાહૂય સંયુક્તઃ સાષ્ટભિર્ગણૈઃ ॥
ઇષ્ટિં સાંગ્રામિકાં કૃત્વા દૃષ્ટ્વા સાંગ્રામિકં મધુ

કકુભાં મંગલં સર્વં સંપ્રેક્ષ્ય પ્રસ્થિતોઽભવત્ ॥
મહોત્સાહો મહાવીરો બલિપુત્રો મહારથઃ

ઇતિ હૃત્કમલે કૃત્વા કઃ કસ્માદાગમિષ્યતિ ॥
યોદ્ધા રણપ્રિયો યસ્તુ નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રપારગઃ

યસ્તુ બાહુસહસ્રં મે છિનત્ત્વનલકાષ્ઠવત્ ॥
તથા શસ્ત્રૈર્મહાતીક્ષ્ણૈશ્ચ્છિનદ્મિ શતશસ્ત્વિહ

એતસ્મિન્નંતરે કાલઃ સંપ્રાપ્તશ્શંકરેણ હિ ॥
યત્ર સા બાણદુહિતા સુજાતા કૃતમંગલા

માધવં માધવે માસિ પૂજયિત્વા મહાનિશિ ॥
સુપ્તા ચાંતઃ પુરે ગુપ્તે સ્ત્રીભાવમુપલંભિતા

ગૌર્યા સંપ્રેષિતેનાપિ વ્યાકૃષ્ટા દિવ્યમાયયા ॥
કૃષ્ણાત્મજાત્મજેનાથ રુદંતી સા હ્યનાથવત્

સ ચાપિ તાં બલાદ્ભુક્ત્વા પાર્વત્યાઃ સખિભિઃ પુનઃ ॥
નીતસ્તુ દિવ્યયોગેન દ્વારકાં નિમિષાંતરાત્

મૃદિતા સા તદોત્થાય રુદંતી વિવિધા ગિરઃ ॥
સખીભ્યઃ કથયિત્વા તુ દેહત્યાગે કૃતક્ષણા

સખ્યા કૃતાત્મનો દોષં સા વ્યાસ સ્મારિતા પુનઃ॥
સર્વં તત્પૂર્વવૃત્તાંતં તતો દૃષ્ટ્વા ચ સા ભવત્

અબ્રવીચ્ચિત્રલેખાં ચ તતો મધુરયા ગિરા ॥
ઊષા બાણસ્ય તનયા કુંભાંડતનયાં મુને

ઊષોવાચ ॥
સખિ યદ્યેષ મે ભર્તા પાર્વત્યા વિહિતઃ પુરા ॥
કેનોપાયેન તે ગુપ્તઃ પ્રાપ્યતે વિધિવન્મયા

કસ્મિન્કુલે સ વા જાતો મમ યેન હૃતં મનઃ ॥
ઇત્યુષાવચનં શ્રુત્વા સખી પ્રોવાચ તાં તદા

ચિત્રલેખોવાચ ॥
ત્વયા સ્વપ્ને ચ યો દૃષ્ટઃ પુરુષો દેવિ તં કથમ્ ॥
અહં સંમાનયિષ્યામિ ન વિજ્ઞાતસ્તુ યો મમ

દૈત્યકન્યા તદુક્તે તુ રાગાંધા મરણોત્સુકા ॥
રક્ષિતા ચ તયા સખ્યા પ્રથમે દિવસે તતઃ

પુનઃ પ્રોવાચ સોષા વૈ ચિત્રલેખા મહામતિઃ ॥
કુંભાંડસ્ય સુતા બાણતનયાં મુનિસત્તમ ।૩૮॥
ચિત્રલેખોવાચ ॥
વ્યસનં તેઽપકર્ષામિ ત્રિલોક્યાં યદિ ભાષ્યતે॥
સમાનેષ્યે નરં યસ્તે મનોહર્તા તમાદિશ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા વસ્ત્રપુટકે દેવાન્દૈત્યાંશ્ચ દાનવાન્ ॥
ગન્ધર્વસિદ્ધનાગાંશ્ચ યક્ષાદીંશ્ચ તથાલિખત્

તથા નરાંસ્તેષુ વૃષ્ણીઞ્શૂરમાનકદુંદુભિમ્ ॥
વ્યલિખદ્રામકૃષ્ણૌ ચ પ્રદ્યુમ્નં નરસત્તમમ્

અનિરુદ્ધં વિલિખિતં પ્રાદ્યુમ્નિં વીક્ષ્ય લજ્જિતા ॥
આસીદવાઙ્મુખી ચોષા હૃદયે હર્ષપૂરિતા

ઊષા પ્રોવાચ ચૌરોઽસૌ મયા પ્રાપ્તસ્તુ યો નિશિ ॥
પુરુષઃ સખિ યેનાશુ ચેતોરત્નં હૃતં મમ

યસ્ય સંસ્પર્શનાદેવ મોહિતાહં તથાભવમ્ ॥
તમહં જ્ઞાતુમિચ્છામિ વદ સર્વં ચ ભામિનિ

કસ્યાયમન્વયે જાતો નામ કિં ચાસ્ય વિદ્યતે ॥
ઇત્યુક્તા સાબ્રવીન્નામ યોગિની તસ્ય ચાન્વયમ્

સર્વમાકર્ણ્ય સા તસ્ય કુલાદિ મુનિસત્તમ ॥
ઉત્સુકા બાણતનયા બભાષે સા તુ કામિની

ઊષોવાચ ॥
ઉપાયં રચય પ્રીત્યા તત્પ્રાપ્ત્યૈ સખિ તત્ક્ષણાત્ ॥
યેનોપાયેન તં કાંતં લભેયં પ્રાણવલ્લભમ્

યં વિનાહં ક્ષણં નૈકં સખિ જીવિતુમુત્સહે ॥
તમાનયેહ સદ્યત્નાત્સુખિનીં કુરુ માં સખિ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તા સા તથા બાણાત્મજયા મંત્રિકન્યકા ॥
વિસ્મિતાભૂન્મુનિશ્રેષ્ઠ સુવિચારપરાઽભવત્

તતસ્સખીં સમાભાષ્ય ચિત્રલેખા મનોજવા ॥
બુદ્ધ્વા તં કૃષ્ણપૌત્રં સા દ્વારકાં ગંતુમુદ્યતા

જ્યેષ્ઠકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં તૃતીયે તુ ગતેઽહનિ ॥
આપ્રભાતાન્મુહૂર્તે તુ સંપ્રાપ્તા દ્વારકાં પુરીમ્

એકેન ક્ષણમાત્રેણ નભસા દિવ્યયોગિની ॥
તતશ્ચાંતઃપુરોદ્યાને પ્રાદ્યુમ્નિર્દદૃશે તયા

ક્રીડન્નારીજનૈસ્સાર્દ્ધં પ્રપિબન્માધવી મધુ ॥
સર્વાંગસુન્દરઃ શ્યામઃ સુસ્મિતો નવયૌવનઃ

તતઃ ખટ્વાં સમારૂઢમંધકારપટેન સા ॥
આચ્છાદયિત્વા યોગેન તામસેન ચ માધવમ્

તતસ્સા મૂર્ધ્નિ તાં ખટ્વાં ગૃહીત્વા નિમિષાંતરાત્ ॥
સંપ્રાપ્તા શોણિતપુરં યત્ર સા બાણનંદિની

કામાર્તા વિવિધાન્ભાવાઞ્ચકારોન્મત્તમાનસા ॥
આનીતમથ તં દૃષ્ટ્વા તદા ભીતા ચ સાભવત્

અંતઃપુરે સુગુપ્તે ચ નવે તસ્મિન્સમાગમે ॥
યાવત્ક્રીડિતુમારબ્ધં તાવજ્જ્ઞાતં ચ તત્ક્ષણાત્

અંતઃપુરદ્વારગતૈર્વેત્રજર્જરપાણિભિઃ ॥
ઇંગિતૈરનુમાનૈશ્ચ કન્યાદૌઃશીલ્યમાચરન્

સ ચાપિ દૃષ્ટસ્તૈસ્તત્ર નરો દિવ્યવપુર્ધરઃ ॥
તરુણો દર્શનીયસ્તુ સાહસી સમરપ્રિયઃ

તં દૃષ્ટ્વા સર્વમાચખ્યુર્બાણાય બલિસૂનવે ॥
પુરુષાસ્તે મહાવીરાઃ કન્યાન્તઃપુરરક્ષકાઃ

દ્વારપાલા ઊચુઃ ॥
દેવ કશ્ચિન્ન જાનીતે ગુપ્તશ્ચાંતઃપુરે બલાત્ ॥
સ કસ્તુ તવ કન્યાં વૈ સ્વયંગ્રાહાદધર્ષયત્

દાનવેન્દ્ર મહાબાહો પશ્યપશ્યૈનમત્ર ચ ॥
યદ્યુક્તં સ્યાત્તત્કુરુષ્વ ન દુષ્ટા વયમિત્યુત

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દાનવેન્દ્રો મહાબલઃ ॥
વિસ્મિતોભૂન્મુનિશ્રેષ્ઠ કન્યાયાઃ શ્રુતદૂષણઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિ તાયાં પંચમે યુદ્ધખણ્ડે ઊષાચરિત્રવર્ણનં નામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ