શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.5

વ્યાસ ઉવાચ ॥
દૈત્યરાજે દીક્ષિતે ચ માયિના તેન મોહિતે ॥
કિમુવાચ તદા માયી કિં ચકાર સ દૈત્યપઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
દીક્ષાં દત્ત્વા યતિસ્તસ્મા અરિહન્નારદાદિભિઃ॥
શિષ્યૈસ્સેવિતપાદાબ્જો દૈત્યરાજાનમબ્રવીત્

અરિહન્નુવાચ ॥
શૃણુ દૈત્યપતે વાક્યં મમ સઞ્જ્ઞાનગર્ભિતમ્ ॥
વેદાન્તસારસર્વસ્વં રહસ્યં પરમોત્તમમ્

અનાદિસિદ્ધસ્સંસારઃ કર્તૃકર્મવિવર્જિતઃ ॥
સ્વયં પ્રાદુર્ભવત્યેવ સ્વયમેવ વિલીયતે

બ્રહ્માદિસ્તંબપર્યન્તં યાવદ્દેહનિબંધનમ્ ॥
આત્મૈવૈકેશ્વરસ્તત્ર ન દ્વિતીયસ્તદીશિતા

યદ્બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાખ્યાસ્તદાખ્યા દેહિનામિમાઃ ॥
આખ્યાયથાસ્મદાદીનામરિહન્નાદિરુચ્યતે

દેહો યથાસ્મદાદીનાં સ્વકાલેન વિલીયતે ॥
બ્રહ્માદિ મશકાંતાનાં સ્વકાલાલ્લીયતે તથા

વિચાર્યમાણે દેહેઽસ્મિન્ન કિંચિદધિકં ક્વચિત્ ॥
આહારો મૈથુનં નિદ્રા ભયં સર્વત્ર યત્સમમ્

નિરાહારપરીમાણં પ્રાપ્ય સર્વો હિ દેહભૃત્ ॥
સદૃશીમેવ સંતૃપ્તિં પ્રાપ્નુયાન્નાધિકેતરામ્

યથા વિતૃષિતાઃ સ્યામ પીત્વા પેયં મુદા વયમ્ ॥
તૃષિતાસ્તુ તથાન્યેપિ ન વિશેષોઽલ્પકોધિકઃ ॥ 2.5.5.૧ ૦॥
સંતુ નાર્યઃ સહસ્રાણિ રૂપલાવણ્યભૂમયઃ ॥
પરં નિધુવને કાલે હ્યૈકેવેહોપયુજ્યતે

અશ્વાઃ પરશ્શતાસ્સંતુ સંત્વેનેકૈપ્યનેકધા॥
અધિરોહે તથાપ્યેકો ન દ્વિતીયસ્તથાત્મનઃ

પર્યંકશાયિનાં સ્વાપે સુખં યદુપજાયતે॥
તદેવ સૌખ્યં નિદ્રાભિર્ભૂતભૂશાયિનામપિ

યથૈવ મરણાદ્ભીતિરસ્મદાદિવપુષ્મતામ્ ॥
બ્રહ્માદિકીટકાંતાનાં તથા મરણતો ભયમ્

સર્વે તનુભૃતસ્તુલ્યા યદિ બુદ્ધ્યા વિચાર્ય્યતે ॥
ઇદં નિશ્ચિત્ય કેનાપિ નો હિંસ્યઃ કોઽપિ કુત્રચિત્

ધર્મો જીવદયાતુલ્યો ન ક્વાપિ જગતીતલે ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કાર્યા જીવદયા નૃભિઃ

એકસ્મિન્રક્ષિતે જીવે ત્રૈલોક્યં રક્ષિતં ભવેત્ ॥
ઘાતિતે ઘાતિતં તદ્વત્તસ્માદ્રક્ષેન્ન ઘાતયેત્

અહિંસા પરમો ધર્મઃ પાપમાત્મપ્રપીડનમ્ ॥
અપરાધીનતા મુક્તિસ્સ્વર્ગોઽભિલષિતાશનમ્

પૂર્વસૂરિભિરિત્યુક્તં સત્પ્રમાણતયા ધ્રુવમ્ ॥
તસ્માન્ન હિંસા કર્ત્તવ્યો નરૈર્નરકભીરુભિઃ

ન હિંસાસદૃશં પાપં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥
હિંસકો નરકં ગચ્છેત્સ્વર્ગં ગચ્છેદહિંસકઃ

સંતિ દાનાન્યનેકાનિ કિં તૈસ્તુચ્છફલપ્રદૈઃ ॥
અભીતિસદૃશં દાનં પરમેકમપીહ ન

ઇહ ચત્વારિ દાનાનિ પ્રોક્તાનિ પરમર્ષિભિઃ ॥
વિચાર્ય નાનાશાસ્ત્રાણિ શર્મણેઽત્ર પરત્ર ચ

ભીતેભ્યશ્ચાભયં દેયં વ્યાધિતેભ્યસ્તથોષધમ્ ॥
દેયા વિદ્યાર્થિનાં વિદ્યા દેયમન્નં ક્ષુધાતુરે

યાનિ યાનીહ દાનાનિ બહુમુન્યુદિતાનિ ચ ॥
જીવાભયપ્રદાનસ્ય કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્

અવિચિંત્ય પ્રભાવં હિ મણિમંત્રૌષધં બલમ્ ॥
તદભ્યસ્યં પ્રયત્નેન નામાર્થોપાર્જનાય વૈ

અર્થાનુપાર્જ્ય બહુશો દ્વાદશાયતનાનિ વૈ ॥
પરિતઃ પરિપૂજ્યાનિ કિમન્યૈરિહ પૂજિતૈઃ

પંચકર્મેન્દ્રિયગ્રામાઃ પંચ બુદ્ધીંદ્રિયાણિ ચ ॥
મનો બુદ્ધિરિહ પ્રોક્તં દ્વાદશાયતનં શુભમ્

ઇહૈવ સ્વર્ગનરકૌ પ્રાણિનાં નાન્યતઃ ક્વચિત્ ॥
સુખં સ્વર્ગઃ સમાખ્યાતા દુઃખં નરકમેવ હિ

સુખેષુ ભુજ્યમાનેષુ યત્સ્યાદ્દેહવિસર્જનમ્ ॥
અયમેવ પરો મોક્ષો વિજ્ઞેયસ્તત્ત્વચિંતકૈઃ

વાસનાસહિતે ક્લેશસમુચ્છેદે સતિ ધ્રુવમ્ ॥
અજ્ઞાનો પરમો મોક્ષો વિજ્ઞેયસ્તત્ત્વચિંતકૈઃ

પ્રામાણિકી શ્રુતિરિયં પ્રોચ્યતે વેદવાદિભિઃ ॥
ન હિંસ્યાત્સર્વભૂતાનિ નાન્યા હિંસા પ્રવર્તિકા

અગ્નિષ્ટોમીયમિતિ યા ભ્રામિકા સાઽસતામિહ ॥
ન સા પ્રમાણં જ્ઞાતૄણાં પશ્વાલંભનકારિકા ॥ ૩૨ ।
વૃક્ષાંશ્છિત્વા પશૂન્હત્વા કૃત્વા રુધિરકર્દમમ્ ॥
દગ્ધ્વા વહ્નૌ તિલાજ્યાદિ ચિત્રં સ્વર્ગોઽભિલષ્યતે

ઇત્યેવં સ્વમતં પ્રોચ્ય યતિસ્ત્રિપુરનાયકમ્ ॥
શ્રાવયિત્વાખિલાન્ પૌરાનુવાચ પુનરાદરાત્

દૃષ્ટાર્થપ્રત્યયકરાન્દેહસૌખ્યૈકસાધકાન્ ॥
બૌદ્ધાગમ વિનિર્દિષ્ટાન્ધર્માન્વેદપરાંસ્તતઃ

આનંદં બ્રહ્મણો રૂપં શ્રુત્યૈવં યન્નિગદ્યતે ॥
તત્તથૈવ હ મંતવ્યં મિથ્યા નાનાત્વકલ્પના

યાવત્સ્વસ્થમિદં વર્ષ્મ યાવન્નેન્દ્રિયવિક્લવઃ ॥
યાવજ્જરા ચ દૂરેઽસ્તિ તાવત્સૌખ્યં પ્રસાધયેત્

અસ્વાસ્થ્યેન્દ્રિયવૈકલ્યે વાર્દ્ધકે તુ કુતસ્સુખમ્ ॥
શરીરમપિ દાતવ્યમર્થિભ્યોઽતસ્સુખેપ્સુભિઃ

યાચમાનમનોવૃત્તિપ્રીણને યસ્ય નો જનિઃ ॥
તેન ભૂર્ભારવત્યેષા સમુદ્રાગદ્રુમૈર્ન હિ

સત્વરં ગત્વરો દેહઃ સંચયાસ્સપરિક્ષયાઃ ॥
ઇતિ વિજ્ઞાય વિજ્ઞાતા દેહસૌખ્યં પ્રસાધયેત્

શ્વવાય સકૃમીણાં ચ પ્રાતર્ભોજ્યમિદં વપુઃ ॥
ભસ્માંતં તચ્છરીરં ચ વેદે સત્યં પ્રપઠ્યતે

મુધા જાતિવિકષોયં લોકેષુ પરિકલ્પ્યતે ॥
માનુષ્યે સતિ સામાન્યે કોઽધર્મઃ કોઽથ ચોત્તમઃ

બ્રહ્માદિસૃષ્ટિરેષેતિ પ્રોચ્યતે વૃદ્ધપૂરુષૈઃ ॥
તસ્ય જાતૌ સુતૌ દક્ષમરીચી ચેતિ વિશ્રુતૌ

મારીચેન કશ્યપેન દક્ષકન્યાસ્સુલોચનાઃ ॥
ધર્મેણ કિલ માર્ગેણ પરિણીતાસ્ત્રયોદશ

અપીદાનીંતનૈર્મર્ત્યૈરલ્પબુદ્ધિપરાક્રમૈઃ ॥
અપિ ગમ્યસ્ત્વગમ્યોઽયં વિચારઃ ક્રિયતે મુધા

મુખબાહૂરુસઞ્જાતં ચાતુર્વર્ણ્ય સહોદિતમ્ ॥
કલ્પનેયં કૃતા પૂર્વૈર્ન ઘટેત વિચારતઃ

એકસ્યાં ચ તનૌ જાતા એકસ્માદ્યદિ વા ક્વચિત્ ॥
ચત્વારસ્તનયાસ્તત્કિં ભિન્નવર્ણત્વમાપ્નુયુઃ

વર્ણાવર્ણવિભાગોઽયં તસ્માન્ન પ્રતિભાસતે ॥
અતો ભેદો ન મંતવ્યો માનુષ્યે કેનચિત્ક્વચિત્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્થમાભાષ્ય દૈત્યેશં પૌરાંશ્ચ સ યતિર્મુને ॥
સશિષ્યો વેદધર્માશ્ચ નાશયામાસ ચાદરાત્

સ્ત્રીધર્મં ખંડયામાસ પાતિવ્રત્યપરં મહત્ ॥
જિતેન્દ્રિયત્વં સર્વેષાં પુરુષાણાં તથૈવ સઃ

દેવધર્માન્વિશેષેણ શ્રાદ્ધધર્માંસ્તથૈવ ચ ॥
મખધર્માન્વ્રતાદીંશ્ચ તીર્થશ્રાદ્ધં વિશેષતઃ

શિવપૂજાં વિશેષેણ લિંગારાધનપૂર્વિકામ્ ॥
વિષ્ણુસૂર્યગણેશાદિપૂજનં વિધિપૂર્વકમ્

સ્નાનદાનાદિકં સર્વં પર્વકાલં વિશેષતઃ ॥
ખંડયામાસ સ યતિર્માયી માયાવિનાં વરઃ

કિં બહૂક્તેન વિપ્રેન્દ્ર ત્રિપુરે તેન માયિના ॥
વેદધર્માશ્ચ યે કેચિત્તે સર્વે દૂરતઃ કૃતાઃ

પતિધર્માશ્રયાઃ સર્વા મોહિતાસ્ત્રિપુરાંગનાઃ ॥
ભર્તૃશુશ્રૂષણવતીં વિજહુર્મતિમુત્તમામ્

અભ્યસ્યાકર્ષણીં વિદ્યાં વશીકૃત્યમયીમપિ ॥
પુરુષાસ્સફલીચક્રુઃ પરદારેષુ મોહિતાઃ

અંતઃપુરચરા નાર્યસ્તથા રાજકુમારકાઃ ॥
પૌરાઃ પુરાંગનાશ્ચાપિ સર્વે તૈશ્ચ વિમોહિતાઃ

એવં પૌરેષુ સર્વેષુ નિજધર્મેષુ સર્વથા॥
પરાઙ્મુખેષુ જાતેષુ પ્રોલ્લલાસ વૃષેતરઃ

માયા ચ દેવદેવસ્ય વિષ્ણોસ્તસ્યાજ્ઞયા પ્રભો ॥
અલક્ષ્મીશ્ચ સ્વયં તસ્ય નિયોગાત્ત્રિપુરં ગતા

યા લક્ષ્મીસ્તપસા તેષાં લબ્ધા દેવેશ્વરાદરાત્ ॥
બહિર્ગતા પરિત્યજ્ય નિયોગાદ્બ્રહ્મણઃ પ્રભોઃ

બુદ્ધિમોહં તથાભૂતં વિષ્ણો ર્માયાવિનિર્મિતમ્ ॥
તેષાં દત્ત્વા ક્ષણાદેવ કૃતાર્થોઽભૂત્સ નારદઃ

નારદોપિ તથારૂપો યથા માયી તથૈવ સઃ ॥
તથાપિ વિકૃતો નાભૂત્પરમેશાદનુગ્રહાત્

આસીત્કુંઠિતસામર્થ્યો દૈત્યરાજોઽપિ ભો મુને ॥
ભ્રાતૃભ્યાં સહિતસ્તત્ર મયેન ચ શિવેચ્છયા

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પંચમે યુદ્ધખંડે ત્રિપુરમોહનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ