શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.4

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
અસૃજચ્ચ મહાતેજાઃ પુરુષં સ્વાત્મસંભવમ્ ॥
એકં માયામયં તેષાં ધર્મવિઘ્નાર્થમચ્યુતઃ

મુંડિનં મ્લાનવસ્ત્રં ચ ગુંફિપાત્રસમન્વિતમ્ ॥
દધાનં પુંજિકાં હસ્તે ચાલયંતં પદેપદે

વસ્ત્રયુક્તં તથા હસ્તં ક્ષીયમાણં મુખે સદા ॥
ધર્મેતિ વ્યાહરંતં હિ વાચા વિક્લવયા મુનિમ્

સ નમસ્કૃત્ય વિષ્ણું તં તત્પુરસ્સ સ્થિતોઽથ વૈ ॥
ઉવાચ વચનં તત્ર હરિં સ પ્રાંજલિસ્તદા

અરિહન્નચ્યુતં પૂજ્યં કિં કરોમિ તદાદિશ ॥
કાનિ નામાનિ મે દેવ સ્થાનં વાપિ વદ પ્રભો

ઇત્યેવં ભગવાન્વિષ્ણુઃ શ્રુત્વા તસ્ય શુભં વચઃ ॥
પ્રસન્નમાનસો ભૂત્વા વચનં ચેદમબ્રવીત્

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥
યદર્થં નિર્મિતોઽસિ ત્વં નિબોધ કથયામિ તે ॥
મદંગજ મહાપ્રાજ્ઞ મદ્રૂપસ્ત્વં ન સંશયઃ

મમાંગાચ્ચ સમુત્પન્નો મત્કાર્યં કર્તુમર્હસિ ॥
મદીયસ્ત્વં સદા પૂજ્યો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

અરિહન્નામ તે સ્યાત્તુ હ્યન્યાનિ ન શુભાનિ ચ ॥
સ્થાનં વક્ષ્યામિ તે પશ્ચાચ્છૃણુ પ્રસ્તુતમાદરાત્

માયિન્માયામયં શાસ્ત્રં તત્ષોડશસહસ્રકમ્ ॥
શ્રૌતસ્માર્તવિરુદ્ધં ચ વર્ણાશ્રમ વિવર્જિતમ્

અપભ્રંશમયં શાસ્ત્રં કર્મવાદમયં તથા ॥
રચયેતિ પ્રયત્નેન તદ્વિસ્તારો ભવિષ્યતિ

દદામિ તવ નિર્માણે સામર્થ્યં તદ્ભવિષ્યતિ ॥
માયા ચ વિવિધા શીઘ્રં ત્વદધીના ભવિષ્યતિ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય હરેશ્ચ પરમાત્મનઃ ॥
નમસ્કૃત્ય પ્રત્યુવાચ સ માયી તં જનાર્દનમ્

મુણ્ડ્યુવાચ ॥
યત્કર્તવ્યં મયા દેવ દ્રુતમાદિશ તત્પ્રભો ॥
ત્વદાજ્ઞયાખિલં કર્મ સફલશ્ચ ભવિષ્યતિ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા પાઠયામાસ શાસ્ત્રં માયામયં તથા ॥
ઇહૈવ સ્વર્ગનરકપ્રત્યયો નાન્યથા પુનઃ

તમુવાચ પુનર્વિષ્ણુઃ સ્મૃત્વા શિવપદાંબુજમ્॥
મોહનીયા ઇમે દૈત્યાઃ સર્વે ત્રિપુરવાસિનઃ

કાર્યાસ્તે દીક્ષિતા નૂનં પાઠનીયાઃ પ્રયત્નતઃ ॥
મદાજ્ઞયા ન દોષસ્તે ભવિષ્યતિ મહામતે

ધર્માસ્તત્ર પ્રકાશન્તે શ્રૌતસ્માર્ત્તા ન સંશયઃ ॥
અનયા વિદ્યયા સર્વે સ્ફોટનીયા ધ્રુવં યતે

ગંતુમર્હસિ નાશાર્થં મુણ્ડિંસ્ત્રિપુરવાસિનામ્ ॥
તમોધર્મં સંપ્રકાશ્ય નાશયસ્વ પુરત્રયમ્

તતશ્ચૈવ પુનર્ગત્વા મરુસ્થલ્યાં ત્વયા વિભો ॥
સ્થાતવ્યં ચ સ્વધર્મેણ કલિર્યાવત્સમા વ્રજેત્

પ્રવૃત્તે તુ યુગે તસ્મિન્સ્વીયો ધર્મઃ પ્રકાશ્યતામ્ ॥
શિષ્યૈશ્ચ પ્રતિશિષ્યૈશ્ચ વર્તનીયસ્ત્વયા પુનઃ

મદાજ્ઞયા ભવદ્ધર્મો વિસ્તારં યાસ્યતિ ધ્રુવમ્ ॥
મદનુજ્ઞાપરો નિત્યં ગતિં પ્રાપ્સ્યસિ મામકીમ્

એવમાજ્ઞા તદા દત્તા વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥
શાસનાદ્દેવદેવસ્ય હૃદા ત્વંતર્દધે હરિઃ

તતસ્સ મુંડી પરિપાલયન્હરેરાજ્ઞાં તથા નિર્મિતવાંશ્ચ શિષ્યાન્ ॥
યથાસ્વરૂપં ચતુરસ્તદાનીં માયામયં શાસ્ત્રમપાઠયત્સ્વયમ્

યથા સ્વયં તથા તે ચ ચત્વારો મુંડિનઃ શુભાઃ ॥
નમસ્કૃત્ય સ્થિતાસ્તત્ર હરયે પરમાત્મને

હરિશ્ચાપિ મુનેસ્તત્ર ચતુરસ્તાંસ્તદા સ્વયમ્ ॥
ઉવાચ પરમપ્રીતશ્શિવાજ્ઞાપરિપાલકઃ

યથા ગુરુસ્તથા યૂયં ભવિષ્યથ મદાજ્ઞયા ॥
ધન્યાઃ સ્થ સદ્ગતિમિહ સંપ્રાપ્સ્યથ ન સંશયઃ

ચત્વારો મુંડિનસ્તેઽથ ધર્મં પાષંડમાશ્રિતાઃ ॥
હસ્તે પાત્રં દધાનાશ્ચ તુંડવસ્ત્રસ્ય ધારકાઃ

મલિનાન્યેવ વાસાંસિ ધારયંતો હ્યભાષિણઃ ॥
ધર્મો લાભઃ પરં તત્ત્વં વદંતસ્ત્વતિહર્ષતઃ

માર્જનીં ધ્રિયમાણાશ્ચ વસ્ત્રખંડવિનિર્મિતામ્ ॥
શનૈઃ શનૈશ્ચલન્તો હિ જીવહિંસાભયાદ્ધ્રુવમ્

તે સર્વે ચ તદા દેવં ભગવંતં મુદાન્વિતાઃ ॥
નમસ્કૃત્ય પુનસ્તત્ર મુને તસ્થુસ્તદગ્રતઃ

હરિણા ચ તદા હસ્તે ધૃત્વા ચ ગુરવેર્પિતાઃ ॥
અભ્યધાયિ ચ સુપ્રીત્યા તન્નામાપિ વિશેષતઃ

યથા ત્વં ચ તથૈવૈતે મદીયા વૈ ન સંશયઃ ॥
આદિરૂપં ચ તન્નામ પૂજ્યત્વાત્પૂજ્ય ઉચ્યતે

ઋષિર્યતિસ્તથા કીર્યૌપાધ્યાય ઇતિ સ્વયમ્ ॥
ઇમાન્યપિ તુ નામાનિ પ્રસિદ્ધાનિ ભવંતુ વઃ

મમાપિ ચ ભવદ્ભિશ્ચ નામ ગ્રાહ્યં શુભં પુનઃ ॥
અરિહન્નિતિ તન્નામધ્યેયં પાપપ્રણાશનમ્

ભવદ્ભિશ્ચૈવ કર્તવ્યં કાર્યં લોકસુખાવહમ્ ॥
લોકાનુકૂલં ચરતાં ભવિષ્યત્યુત્તમા ગતિઃ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તતઃ પ્રણમ્ય તં માયી શિષ્યયુક્તસ્સ્વયં તદા ॥
જગામ ત્રિપુરં સદ્યઃ શિવેચ્છાકારિણં મુમા

પ્રવિશ્ય તત્પુરં તૂર્ણં વિષ્ણુના નોદિતો વશી ॥
મહામાયાવિના તેન ઋષિર્માયાં તદાકરોત્

નગરોપવને કૃત્વા શિષ્યૈર્યુક્તઃ સ્થિતિતદા ॥
માયાં પ્રવર્તયામાસ માયિનામપિ મોહિનીમ્

શિવાર્ચનપ્રભાવેણ તન્માયા સહસા મુને॥
ત્રિપુરે ન ચચાલાશુ નિર્વિણ્ણોભૂત્તદા યતિઃ

અથ વિષ્ણું સ સસ્માર તુષ્ટાવ ચ હૃદા બહુ ॥
નષ્ટોત્સાહો વિચેતસ્કો હૃદયેન વિદૂયતા

તત્સ્મૃતસ્ત્વરિતં વિષ્ણુસ્સસ્માર શંકરં હૃદિ ॥
પ્રાપ્યાજ્ઞાં મનસા તસ્ય સ્મૃતવાન્નારદં દ્રુતમ્ ॥

સ્મૃતમાત્રેણ વિષ્ણોશ્ચ નારદસ્સમુપસ્થિતઃ ॥
નત્વા સ્તુત્વા પુરસ્તસ્ય સ્થિતોભૂત્સાંજલિસ્તદા

અથ તં નારદં પ્રાહ વિષ્ણુર્મુનિમતાં વરઃ ॥
લોકોપકારનિરતો દેવકાર્યકરસ્સદા

શિવાજ્ઞયોચ્યતે તાત ગચ્છ ત્વં ત્રિપુરં દ્રુતમ્ ॥
ઋષિસ્તત્ર ગતઃ શિષ્યૈર્મોહાર્થં તત્સુવાસિનામ્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય નારદો મુનિસત્તમઃ ॥
ગતસ્તત્ર દ્રુતં યત્ર સ ઋષિર્માયિનાં વરઃ

નારદોઽપિ તથા માયી નિયોગાન્માયિનઃ પ્રભોઃ॥
પ્રવિશ્ય તત્પુરં તેન માયિના સહ દીક્ષિતઃ

તતશ્ચ નારદો ગત્વા ત્રિપુરાધીશસન્નિધૌ ॥
ક્ષેમપ્રશ્નાદિકં કૃત્વા રાજ્ઞે સર્વં ન્યવેદયત્

નારદ ઉવાચ ॥ કશ્ચિત્સમાગતશ્ચાત્ર યતિર્ધર્મપરાયણઃ ॥
સર્વવિદ્યાપ્રકૃષ્ટો હિ વેદવિદ્યાપરાન્વિતઃ

દૃષ્ટ્વા ચ બહવો ધર્મા નૈતેન સદૃશાઃ પુનઃ॥
વયં સુદીક્ષિતાશ્ચાત્ર દૃષ્ટ્વા ધર્મં સનાતનમ્

તવેચ્છા યદિ વર્તેત તદ્ધર્મે દૈત્યસત્તમ ॥
તદ્ધર્મસ્ય મહારાજ ગ્રાહ્યા દીક્ષા ત્વયા પુનઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તદીયં સ વચઃ શ્રુત્વા મહદર્થસુગર્ભિતમ્ ॥
વિસ્મિતો હૃદિ દૈત્યેશો જગૌ તત્ર વિમોહિતઃ

નારદો દીક્ષિતો યસ્માદ્વયં દીક્ષામવાપ્નુમઃ ॥
ઇત્યેવં ચ વિદિત્વા વૈ જગામ સ્વયમેવ હ

તદ્રૂપં ચ તદા દૃષ્ટ્વા મોહિતો માયયા તથા ॥
ઉવાચ વચનં તસ્મૈ નમસ્કૃત્ય મહાત્મને

ત્રિપુરાધિપ ઉવાચ ॥
દીક્ષા દેયા ત્વયા મહ્યં નિર્મલાશય ભો ઋષે ॥
અહં શિષ્યો ભવિષ્યામિ સત્યં સત્યં ન સંશયઃ

ઇત્યેવં તુ વચઃ શ્રુત્વા દૈત્યરાજસ્ય નિર્મલમ્ ॥
પ્રત્યુવાચ સુયત્નેન ઋષિસ્સ ચ સનાતનઃ

મદીયા કરણીયા સ્યાદ્યદ્યાજ્ઞા દૈત્યસત્તમ ॥
તદા દેયા મયા દીક્ષા નાન્યથા કોટિયત્નતઃ

ઇત્યેવં તુ વચઃ શ્રુત્વા રાજા માયામયોઽભવત્ ॥
ઉવાચ વચનં શીઘ્રં યતિં તં હિ કૃતાંજલિઃ

દૈત્ય ઉવાચ ॥
યથાજ્ઞાં દાસ્યસિ ત્વં ચ તત્તથૈવ ન ચાન્યથા ॥
ત્વદાજ્ઞાં નોલ્લંઘયિષ્યે સત્યં સત્યં ન સંશયઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય ત્રિપુરાધીશિતુસ્તદા ॥
દૂરીકૃત્ય મુખાદ્વસ્ત્રમુવાચ ઋષિસત્તમઃ

દીક્ષાં ગૃહ્ણીષ્વ દૈત્યેન્દ્ર સર્વધર્મોત્તમોત્તમામ્ ॥
દદૌ દીક્ષાવિધાનેન પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં કૃતાર્થતામ્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ તુ માયાવી દૈત્યરાજાય સત્વરમ્ ॥
દદૌ દીક્ષાં સ્વધર્મોક્તાં તસ્મૈ વિધિવિધાનતઃ

દૈત્યરાજે દીક્ષિતે ચ તસ્મિન્સસહજે મુને ॥
સર્વે ચ દીક્ષિતા જાતાસ્તત્ર ત્રિપુરવાસિનઃ

મુનેઃ શિષ્યૈઃ પ્રશિષ્યૈશ્ચ વ્યાપ્તમાસીદ્દ્રુતં તદા ॥
મહામાયાવિનસ્તત્તુ ત્રિપુરં સકલં મુને

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખણ્ડે સનત્કુમારપારાશર્ય સંવાદે ત્રિપુરદીક્ષાવિધાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ