શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.44

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તતો હિરણ્યાક્ષસુતઃ કદાચિત્સંશ્રાવિતો નર્મયુતૈર્મદાંધૈઃ॥
તૈર્ભ્રાતૃભિસ્સંપ્રયુતો વિહારે કિમંધ રાજ્યેન તવાદ્ય કાર્યમ્

હિરણ્યનેત્રસ્તુ બભૂવ મૂઢઃ કલિપ્રિયં નેત્રવિહીનમેવ ॥
યો લબ્ધવાંસ્ત્વાં વિકૃતં વિરૂપં ઘોરૈસ્તપોભિર્ગિરિશં પ્રસાદ્ય

સ ત્વં ન ભાગી ખલુ રાજ્યકસ્ય કિમન્યજાતોઽપિ લભેત રાજ્યમ્ ॥
વિચાર્યતાં તદ્ભવતૈવ નૂનં વયં તુ તદ્ભાગિન એવ સત્યમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તેષાં તુ વાક્યાનિ નિશમ્ય તાનિ વિચાર્ય બુદ્ધ્યા સ્વયમેવ દીનઃ ॥
તાઞ્છાંતયિત્વા વિવિધૈર્વચોભિર્ગતસ્ત્વરણ્યં નિશિ નિર્જનં તુ

વર્ષાયુતં તત્ર તપશ્ચચાર જજાપ જાપ્યં વિધૃતૈકપાદઃ ॥
આહારહીનો નિયમોર્દ્ધ્વબાહુઃ કર્ત્તું ન શક્યં હિ સુરા સુરૈર્યત્

પ્રજાલ્ય વહ્નિં સ્મ જુહોતિ ગાત્રમાંસં સરક્તં ખલુ વર્ષમાત્રમ્ ॥
તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ નિકૃત્ય દેહાત્સમંત્રકં પ્રત્યહમેવ હુત્વા

સ્નાય્વસ્થિશેષં કુણપં તદાસૌ ક્ષયં ગતં શોણિતમેવ સર્વમ્ ॥
યદાસ્ય માંસાનિ ન સંતિ દેહં પ્રક્ષેપ્તુકામસ્તુ હુતાશનાય

તતઃ સ દૃષ્ટસ્ત્રિદશાલયૈર્જનૈઃ સુવિસ્મિતૈર્ભીતિયુતૈસ્સમસ્તૈઃ ॥
અથામરૈશ્શીઘ્રતરં પ્રસાદિતો બભૂવ ધાતા નુતિભિર્નુતો હિ

નિવારયિત્વાથ પિતામહસ્તં હ્યુવાચ તં ચાદ્યવરં વૃણીષ્વ ॥
યસ્યાપ્તિકામસ્તવ સર્વલોકે સુદુર્લભં દાનવ તં ગૃહાણ

સ પદ્મયોનેસ્તુ વચો નિશમ્ય પ્રોવાચ દીનઃ પ્રણતસ્તુ દૈત્યઃ ॥
યૈર્નિષ્ઠુરૈર્મે પ્રહૃતં તુ રાજ્યં પ્રહ્રાદમુખ્યા મમ સંતુ ભૃત્યાઃ

અંધસ્ય દિવ્યં હિ તથાસ્તુ ચક્ષુરિન્દ્રાદયો મે કરદા ભવંતુ॥
મૃત્યુસ્તુ માભૂન્મમ દેવદૈત્યગંધર્વયક્ષોરગમાનુષેભ્યઃ

નારાયણાદ્વા દિતિજેન્દ્રશત્રોસ્સર્વાજ્જનાત્સર્વમયાચ્ચ શર્વાત્॥
શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય સુદારુણં તત્સુશંકિતઃ પદ્મભવસ્તમાહ

બ્રહ્મોવાચ ॥
દૈત્યેન્દ્ર સર્વં ભવિતા તદેતદ્વિનાશહેતું ચ ગૃહાણ કિંચિત્ ॥
યસ્માન્ન જાતો ન જનિષ્યતે વા યો ન પ્રવિષ્ટો મુખમંતકસ્ય

અત્યન્તદીર્ઘં ખલુ જીવિતં તુ ભવાદૃશાસ્સત્પુરુષાસ્ત્યજંતુ॥
એતદ્વચસ્સાનુનયં નિશમ્ય પિતામહાત્પ્રાહ પુનસ્તસ્ય દૈત્યઃ

અંધક ઉવાચ॥
કાલત્રયે યાશ્ચ ભવંતિ નાર્યઃ શ્રેષ્ઠાશ્ચ મધ્યાશ્ચ તથા કનિષ્ઠાઃ ॥
તાસાં ચ મધ્યે ખલુ રત્નભૂતા મમાપિ નિત્યં જનનીવ કાચિત્

કાયેન વાચા મનસાપ્યગમ્યા નારી નૃલોકસ્ય ચ દુર્લભાય ॥
તાં કામયાનસ્ય મમાસ્તુ નાશો દૈત્યેન્દ્રભાવાદ્ભગવાન્સ્વયંભૂઃ

વાક્યં તદાકર્ણ્ય સ પદ્મયોનિઃ સુવિસ્મિતશ્શંકરપાદપદ્મમમ્ ॥
સસ્માર સંપ્રાપ્ય નિર્દેશમાશુ શંભોસ્તુ તં પ્રાહ તતોંધકં વૈ

બ્રહ્મોવાચ॥
યત્કાંક્ષસે દૈત્યવરાસ્તુ તે વૈ સર્વં ભવત્યેવ વચસ્સકામમ્॥
ઉત્તિષ્ઠ દૈત્યેન્દ્ર લભસ્વ કામં સદૈવ વીરૈસ્તુ કુરુષ્વ યુદ્ધમ્

શ્રુત્વા તદેતદ્વચનં મુનીશ વિધાતુરાશુ પ્રણિપત્ય ભક્ત્યા ॥
લોકેશ્વરં હાટકનેત્રપુત્રઃ સ્નાય્વસ્થિશેષસ્તુ તમાહ દેવમ્

અંધક ઉવાચ ॥
કથં વિભો વૈરિબલં પ્રવિશ્ય હ્યનેન દેહેન કરોમિ યુદ્ધમ્ ॥
સ્નાય્વસ્થિશેષં કુરુ માંસપુષ્ટં કરેણ પુણ્યે ન ચ માં સ્પૃશાદ્ય

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય સ પદ્મયોનિઃ કરેણ સંસ્પૃશ્ય ચ તચ્છરીરમ્ ॥
ગતસ્સુરેન્દ્રૈસ્સહિતઃ સ્વધામ સંપૂજ્યમાનો મુનિસિદ્ધસંઘૈઃ

સંસ્પૃષ્ટમાત્રસ્સ ચ દૈત્યરાજસ્સંપૂર્ણદેહો બલવાન્બભૂવ ॥
સંજાતનેત્રસ્સુભગો બભૂવ હૃષ્ટસ્સ્વમેવ નગરં વિવેશ

ઉત્સૃજ્ય રાજ્યં સકલં ચ તસ્મૈ પ્રહ્લાદમુખ્યાસ્ત્વથ દાનવેન્દ્રાઃ ॥
તમાગતં લબ્ધવરં ચ મત્વા ભૃત્યા બભૂવુર્વશ ગાસ્તુ તસ્ય

તતોન્ધકઃ સ્વર્ગમગાદ્વિજેતું સેનાભિયુક્તસ્સહભૃત્યવર્ગઃ ॥
વિજિત્ય લેખાન્પ્રધને સમસ્તાન્કરપ્રદં વજ્રધરં ચકાર

નાગાન્સુપર્ણાન્વરરાક્ષસાંશ્ચ ગંધર્વયક્ષાનપિ માનુષાંસ્તુ ॥
ગિરીન્દ્રવૃક્ષાન્સમરેષુ સર્વાંશ્ચતુષ્પદઃ સિંહમુખાન્વિજિગ્યે

ત્રૈલોક્યમેતદ્ધિ ચરાચરં વૈ વશં ચકારાત્મનિ સંનિયોજ્ય ॥
સ ??કૂલાનિ સુદર્શનાનિ નારીસહસ્રાણિ બહૂનિ ગત્વા

રસાતલે ચૈવ તથા ધરાયાં ત્રિવિષ્ટપે યાઃ પ્રમદાઃ સુરૂપાઃ ॥
તાભિર્યુતોઽન્યેષુ સપર્વતેષુ રરામ રમ્યેષુ નદીતટેષુ

ક્રીડાયમાનસ્સ તુ મધ્યવર્તી તાસાં પ્રહર્ષાદથ દાનવેન્દ્રઃ ॥
તત્પીતશિષ્ટાનિ પિબન્પ્રવૃત્ત્યૈ દિવ્યાનિ પેયાનિ સુમાનુષાણિ

અન્યાનિ દિવ્યાનિ તુ યદ્રસાનિ ફલાનિ મૂલાનિ સુગંધવંતિ ॥
સંપ્રાપ્ય યાનાનિ સુવાહનાનિ મયેન સૃષ્ટાનિ ગૃહોત્તમાનિ

પુષ્પાર્ઘધૂપાન્નવિલેપનૈશ્ચ સુશોભિતાન્યદ્ભુતદર્શનૈશ્ચ ॥
સંક્રીડમાનસ્ય ગતાનિ તસ્ય વર્ષાયુતાનીહ તથાંધકસ્ય

જાનાતિ કિંચિન્ન શુભં પરત્ર યદાત્મનસ્સૌખ્યકરં ભવેદ્ધિ ॥
સદાન્ધકો દૈત્યવરસ્સ મૂઢો મદાંધબુદ્ધિઃ કૃતદુષ્ટસંગઃ

તતઃ પ્રમત્તસ્તુ સુતાન્પ્રધાનાન્કુતર્કવાદૈરભિભૂય સર્વાન્ ॥
ચચાર દૈત્યૈસ્સહિતો મહાત્મા વિનાશયન્વૈદિકસર્વધર્માન્

વેદાન્દ્વિજાન્વિત્ત મદાભિભૂતો ન મન્યતે સ્માપ્યમરાન્ગુરૂંશ્ચ ॥
રેમે તથા દૈવગતો હતાયુઃ સ્વસ્યૈરહોભિર્ગમયન્વયશ્ચ

તતઃ કદાચિદ્ગતવાન્સસૈન્યો બહુપ્રયાતા પૃથિવીતલેઽસ્મિન્ ॥
અનેકસંખ્યા અપિ વર્ષકોટ્યઃ પ્રહર્ષિતો મંદરપર્વતં તુ

સ્વર્ણોપમાં તત્ર નિરીક્ષ્ય શોભાં બભ્રામ સૈન્યૈસ્સહ માનમત્તઃ ॥
ક્રીડાર્થમાસાદ્ય ચ તં ગિરીન્દ્રં મતિં સ વાસાય ચકાર મોહાત્

શુભં દૃઢં તત્ર પુરં સ કૃત્વા મુદાસ્થિતો દૈત્યપતિઃ પ્રભાવાત્ ॥
નિવેશયામાસ પુનઃ ક્રમેણ અત્યદ્ભુતં મન્દરશૈલસાનૌ

દુર્યોધનો વૈધસહસ્તિસંજ્ઞૌ તન્મંત્રિણૌ દાનવસત્તમસ્ય ॥
તે વૈ કદાચિદ્ગિરિસુસ્થલે હિ નારીં સુરૂપાં દદૃશુસ્ત્રયોઽપિ

તે શીઘ્રગા દૈત્યવરાસ્તુ હર્ષાદ્દ્રુતં મહાદૈત્યપતિં સમેત્ય ॥
ઊચુર્યથાદૃષ્ટમતીવ પ્રીત્યા તથાન્ધકં વીરવરં હિ સર્વે

મંત્રિણઃ ઊચુઃ ॥
ગુહાંતરે ધ્યાનનિમીલિતાક્ષો દૈત્યેન્દ્ર કશ્ચિન્મુનિરત્ર દૃષ્ટઃ ॥
રૂદાન્વિતશ્ચન્દ્રકલાર્દ્ધચૂડઃ કટિસ્થલે બદ્ધગજેન્દ્રકૃત્તિઃ

નાગેન્દ્રભોગાવૃતસર્વગાત્રઃ કપાલમાલાભરણો જટાલઃ ॥
સ શૂલહસ્તશ્શરતૂણધારી મહાધનુષ્માન્વિવૃતાક્ષસૂત્રઃ

ખડ્ગી ત્રિશૂલી લકુટી કપર્દી ચતુર્ભુજો ગૌરતરાકૃતિર્હિ ॥
ભસ્માનુલિપ્તો વિલસત્સુતેજાસ્તપસ્વિવર્યોઽદ્ભુતસર્વવેશઃ

તસ્યાવિદૂરે પુરુષશ્ચ દૃષ્ટસ્સ વાનરો ઘોરમુખઃકરાલઃ ॥
સર્વાયુધો રૂક્ષકરશ્ચ રક્ષન્સ્થિતો જરદ્ગોવૃષભશ્ચ શુક્લઃ

તસ્યોપવિષ્ટસ્ય તપસ્વિનોપિ સુચારુરૂપા તરુણી મનોજ્ઞા ॥
નારી શુભા પાર્શ્વગતા હિ તસ્ય દૃષ્ટા ચ કાચિદ્ભુવિ રત્નભૂતા

પ્રવાલમુક્તામણિ હેમરત્નવસ્ત્રાવૃતા માલ્યશુભોપગૂઢા ॥
સા યેન દૃષ્ટા સ ચ દૃષ્ટિમાન્સ્યાદ્ દૃષ્ટેન ચાન્યેન કિમત્ર કાર્યમ્

માન્યા મહેશસ્ય ચ દિવ્યનારી ભાર્ય્યા મુનેઃ પુણ્યવતઃ પ્રિયા સા ॥
યોગ્યા હિ દ્રષ્ટું ભવતશ્ચ સમ્યગાનાય્ય દૈત્યેન્દ્ર સુરત્નભોક્તઃ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
શ્રુત્વેતિ તેષાં વચનાનિ તાનિ કામાતુરો ઘૂર્ણિતસર્વગાત્રઃ ॥
વિસર્જયામાસ મુનૈસ્સકાશં દુર્યોધનાદીન્સહસા સ દૈત્યઃ

આસાદ્ય તે તં મુનિમપ્રમેયં બૃહદ્વ્રતં મંત્રિવરા હિ તસ્ય ॥
સુરાજનીતિપ્રવણા મુનીશ પ્રણમ્ય તં દૈત્યનિદેશમાહુઃ

મંત્રિણ ઊચુઃ॥
હિરણ્યનેત્રસ્ય સુતો મહાત્મા દૈત્યાધિરાજોઽન્ધકનામધેયઃ ॥
ત્રૈલોક્યનાથો ભવકૃન્નિદેશાદિહોપવિષ્ટોઽદ્ય વિહારશાલી

તન્મંત્રિણો વૈ વયમંગવીરાસ્તવોપકંઠં ચ સમાગતાઃ સ્મઃ ॥
તત્પ્રેષિતાસ્ત્વાં યદુવાચ તદ્વૈ શૃણુષ્વ સંદત્તમનાસ્તપસ્વિન્

ત્વં કસ્ય પુત્રોઽસિ કિમર્થમત્ર સુખોપવિષ્ટો મુનિવર્ય ધીમન્ ॥
કસ્યેયમીદૃક્તરુણી સુરૂપા દેયા શુભા દૈત્યપતેર્મુનીન્દ્ર

ક્વેદં શરીરં તવ ભસ્મદિગ્ધં કપાલમાલાભરણં વિરૂપમ્ ॥
તૂણીરસત્કાર્મુકબાણખડ્ગભુશુંડિશૂલાશનિતોમરાણિ

ક્વ જાહ્નવી પુણ્યતમા જટાગ્રે ક્વાયં શશી વા કુણપાસ્થિખણ્ડમ્ ॥
વિષાનલો દીર્ઘમુખઃ ક્વ સર્પઃ ક્વ સંગમઃ પીનપયોધરાયાઃ

જરદ્ગવારોહણમપ્રશસ્તં ક્ષમાવતસ્તસ્ય ન દર્શનં ચ ॥
સંધ્યાપ્રણામઃ ક્વચિદેષ ધર્મઃ ક્વ ભોજનં લોકવિરુદ્ધમેતત્

પ્રયચ્છ નારીં સમ સાન્ત્વપૂર્વં સ્ત્રિયા તપઃ કિં કુરુષે વિમૂઢ ॥
અયુક્તમેતત્ત્વયિ નાનુરૂપં યસ્માદહં રત્નપતિસ્ત્રિલોકે

વિમુંચ શસ્ત્રાણિ મયાદ્ય ચોક્તઃ કુરુષ્વ પશ્ચાત્તવ એવ શુદ્ધમ્ ॥
ઉલ્લંઘ્ય મચ્છાસનમપ્રધૃષ્યં વિમોક્ષ્યસે સર્વમિદં શરીરમ્

મત્વાંધકં દુષ્ટમતિં પ્રધાનો મહેશ્વરો લૌકિકભાવશીલઃ ॥
પ્રોવાચ દૈત્યં સ્મિતપૂર્વમેવમાકર્ણ્ય સર્વં ત્વથ દૂતવાક્યમ્

શિવ ઉવાચ ॥
યદ્યસ્મિ રુદ્રસ્તવ કિં મયા સ્યાત્કિમર્થમેવં વદસીતિ મિથ્યા ॥
શૃણુ પ્રભાવં મમ દૈત્યનાથ ન્યાય્યં ન વક્તું વચનં ત્વયૈવમ્

નાહં ક્વચિત્સ્વં પિતરં સ્મરામિ ગુહાંતરે ઘોરમનન્યચીર્ણમ્ ॥
એતદ્વ્રતં પશુપાતં ચરામિ ન માતરં ત્વજ્ઞતમો વિરૂપઃ

અમૂલમેતન્મયિ તુ પ્રસિદ્ધં સુદુસ્ત્યજં સર્વમિદં મમાસ્તિ ॥
ભાર્યા મમેયં તરુણી સુરૂપા સર્વંસહા સર્વગતસ્ય સિદ્ધિઃ

એતર્હિ યદ્યદ્રુચિતં તવાસ્તિ ગૃહાણ તદ્વૈ ખલુ રાક્ષસ ત્વમ્ ॥
એતાવદુક્ત્વા વિરરામ શંભુસ્તપસ્વિવેષઃ પુરતસ્તુ તેષામ્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ગંભીરમેતદ્વચનં નિશમ્ય તે દાનવાસ્તં પ્રણિપત્ય મૂર્ધ્ના ॥
જગ્મુસ્તતો દૈત્યવરસ્ય સૂનું ત્રૈલોક્યનાશાય કૃતપ્રતિજ્ઞમ્

બભાષિરે દૈત્યપતિં પ્રમત્તં પ્રણમ્ય રાજાનમદીનસત્ત્વાઃ ॥
તે તત્ર સર્વે જયશબ્દપૂર્વં રુદ્રેણ યત્તત્સ્મિતપૂર્વમુક્તમ્

મંત્રિણ ઉચુઃ ॥
નિશાચરશ્ચંચલશૌર્યધૈર્યઃ ક્વ દાનવઃ કૃપણસ્સત્ત્વહીનઃ ॥
ક્રૂરઃ કૃતઘ્નશ્ચ સદૈવ પાપી ક્વ દાનવઃ સૂર્યસુતાદ્બિભેતિ

રાજત્વમુક્તોઽખિલદૈત્યનાથસ્તપસ્વિના તન્મુનિના વિહસ્ય ॥
મત્વા સ્વબુદ્ધ્યા તૃણવત્ત્રિલોકં મહૌજસા વીરવરેણ નૂનમ્

ક્વાહં ચ શસ્ત્રાણિ ચ દારુણાનિ મૃત્યોશ્ચ સંત્રાસકરં ક્વ યુદ્ધ ॥
ક્વ વીરકો વાનરવક્ત્રતુલ્યો નિશાચરો જરસા જર્જરાંગઃ

ક્વાયં સ્વરૂપઃ ક્વ ચ મંદભાગ્યો બલં ત્વદીયં ક્વ ચ વીરુધો વા ॥
શક્તોઽપિ ચેત્ત્વં પ્રયતસ્વ યુદ્ધં કર્તું તદા હ્યેહિ કુરુષ્વ કિંચિત્

વજ્રાશનેસ્તુલ્યમિહાસ્તિ શસ્ત્રં ભવાદૃશાં નાશકરં ચ ઘોરમ્ ॥
ક્વ તે શરીરં મૃદુપદ્મતુલ્યં વિચાર્ય ચૈવં કુરુ રોચતે યત્

મંત્રિણ ઊચુઃ ॥
ઇત્યેવમાદીનિ વચાંસિ ભદ્રં તપસ્વિનોક્તાનિ ચ દાનવેશ॥
યુક્તં ન તે તેન સહાત્ર યુદ્ધં ત્વામાહ રાજન્સ્મયમાન એવ

વિવસ્તુશૂન્યૈર્બહુભિઃ પ્રલાપૈરસ્માભિરુક્તૈર્યદિ બુધ્યસે ત્વમ્ ॥
તપોભિયુક્તેન તપસ્વિના વૈ સ્મર્તાસિ પશ્ચાન્મુનિવાક્યમેતત્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્સ તેષાં વચનં નિશમ્ય જજ્વાલ રોષેણ સ મંદબુદ્ધિઃ ॥
આજ્યાવસિક્તસ્ત્વિવ કૃષ્ણવર્ત્મા સત્યં હિતં તત્કુટિલં સુતીક્ષ્ણમ્

ગૃહીતખડ્ગો વરદાનમત્તઃ પ્રચંડવાતાનુકૃતિં ચ કુર્વન્ ॥
ગંતું ચ તત્ર સ્મરબાણવિદ્ધસ્સમુદ્યતોઽભૂદ્વિપ રીતદેવઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખંડે અંધકગાણપત્યલાભોપાખ્યાને દૂતસંવાદો નામ ચતુશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ