શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.43

વ્યાસ ઉવાચ ॥
સનત્કુમાર સર્વજ્ઞ હતે તસ્મિન્સુરદ્રુહિ ॥
કિમકાર્ષીત્તતસ્તસ્ય જ્યેષ્ઠભ્રાતા મહાસુરઃ

કુતૂહલમિતિ શ્રોતું મમાઽતીહ મુનીશ્વર ॥
તચ્છ્રાવય કૃપાં કૃત્વા બ્રહ્મપુત્ર નમોસ્તુ તે

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય વ્યાસસ્ય સ મુનીશ્વરઃ ॥
સનત્કુમારઃ પ્રોવાચ સ્મૃત્વા શિવપદામ્બુજમ્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ભ્રાતર્યેવં વિનિહતે હરિણા ક્રોડમૂર્તિના ॥
હિરણ્યકશિપુર્વ્યાસ પર્યતપ્યદ્રુષા શુચા

તતઃ પ્રજાનાં કદનં વિધાતું કદનપ્રિયાન્ ॥
નિર્દિદેશાઽસુરાન્વીરાન્હરિ વૈરપ્રિયો હિ સઃ

અથ તે ભર્તૃસંદેશમાદાય શિરસાઽસુરાઃ॥
દેવપ્રજાનાં કદનં વિદધુઃ કદનપ્રિયાઃ

તતો વિપ્રકૃતે લોકેઽસુરૈસ્તેર્દુષ્ટમાનસૈઃ॥
દિવં દેવાઃ પરિત્યજ્ય ભુવિ ચેરુરલક્ષિતાઃ

હિરણ્યકશિપુર્ભ્રાતુસ્સંપરેતસ્ય દુઃખિતઃ ॥
કૃત્વા કરોદકાદીનિ તત્કલત્રાદ્યસાંત્વયત્

તતસ્સ દૈત્યરાજેન્દ્રો હ્યજેયમજરામરમ્ ॥
આત્માનમપ્ર તિદ્વંદ્વમેકરાજ્યં વ્યધિત્સત

સ તેપે મંદરદ્રોણ્યાં તપઃ પરમદારુણમ્ ॥
ઊર્દ્ધ્વબાહુર્નભોદૃષ્ટિઃ ષાદાંગુષ્ઠાશ્રિતાવનિઃ

તસ્મિંસ્તપસ્તપ્યમાને દેવાસ્સર્વે બલાન્વિતાઃ ॥
દૈત્યાન્સર્વાન્વિનિર્જિત્ય સ્વાનિ સ્થાનાનિ ભેજિરે

તસ્ય મૂર્દ્ધ્નસ્સમુદ્ભૂતઃ સધૂમોગ્નિસ્તપોમયઃ ॥
તિર્યગૂર્દ્ધ્વમધોલોકાનતપદ્વિષ્વગીરિતઃ

તેન તપ્તા દિવં ત્યક્ત્વા બ્રહ્મલોકં યયુસ્સુરાઃ॥
ધાત્રે વિજ્ઞાપયામાસુસ્તત્તપોવિકૃતાનનાઃ

અથ વિજ્ઞાપિતો દેવૈર્વ્યાસ તૈરાત્મભૂર્વિધિઃ॥
પરીતો ભૃગુદક્ષાદ્યૈર્યયૌ દૈત્યેશ્વરાશ્રમમ્ ૧॥
પ્રતાપ્ય લોકાનખિલાંસ્તતોઽસૌ સમાગતં પદ્મભવં દદર્શ ॥
વરં હિ દાતું તમુવાચ ધાતા વરં વૃણીષ્વેતિ પિતામહોપિ ॥
નિશમ્ય વાચં મધુરાં વિધાતુર્વચોઽબ્રવીદેવ મમૂઢબુદ્ધિઃ

હિરણ્યકશિપુરુવાચ ॥
મૃત્યોર્ભયં મે ભગવન્પ્રજેશ પિતામહાભૂન્ન કદાપિ દેવ ॥
શાસ્ત્રાસ્ત્રપાશાશનિશુષ્કવૃક્ષગિરીન્દ્રતોયાગ્નિરિપુપ્રહારૈઃ

દેવૈશ્ચ દૈત્યૈર્મુનિભિશ્ચ સિદ્ધૈસ્ત્વત્સૃષ્ટજીવૈર્બહુવાક્યતઃ કિમ્ ॥
સ્વર્ગે ધરણ્યાં દિવસે નિશાયાં નૈવોર્દ્ધ્વતો નાપ્યધતઃ પ્રજેશ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તસ્યૈતદીદૃગ્વચનં નિશમ્ય દૈત્યેન્દ્ર તુષ્ટોઽસ્મિ લભસ્વ સર્વમ્ ॥
પ્રણમ્ય વિષ્ણું મનસા તમાહ દયાન્વિતોઽસાવિતિ પદ્મયોનિઃ

અલં તપસ્તે પરિપૂર્ણ કામસ્સમાઃ સહસ્રાણિ ચ ષણ્ણવત્ય ॥
ઉત્તિષ્ઠ રાજ્યં કુરુ દાનવાનાં શ્રુત્વા ગિરં તત્સુમુખો બભૂવ

રાજ્યાભિષિક્તઃ પ્રપિતામહેન ત્રૈલોક્યનાશાય મતિં ચકાર ॥
ઉત્સાદ્ય ધર્માન્ સકલાન્પ્રમત્તો જિત્વાહવે સોપિ સુરાન્સમસ્તાન્ ॥

તતો ભયાદિંદ્રમુખાશ્ચ દેવાઃ પિતામહાજ્ઞાં સમવાપ્ય સર્વે ॥
ઉપદ્રુતા દૈત્યવરેણ જાતાઃ ક્ષીરોદધિં યત્ર હરિસ્તુ શેતે

આરાધયામાસુરતીવ વિષ્ણું સ્તુત્વા વચોભિત્સુખદં હિ મત્વા ॥
નિવેદયામાસુરથો પ્રસન્નં દુઃખં સ્વકીયં સકલં હિ તેતે

શ્રુત્વા તદીયં સકલં હિ દુઃખં તુષ્ટો રમેશઃ પ્રદદૌ વરાંસ્તુ ॥
ઉત્થાય તસ્માચ્છયનાદુપેન્દ્રો નિજાનુરૂપૈર્વિવિધૈર્વચોભિઃ

આશ્વાસ્ય દેવાનખિલાન્મુનીન્વા ઉવાચ વૈશ્વાનરતુલ્યતેજાઃ ॥
દૈત્યં હનિષ્યે પ્રસભં સુરેશાઃ પ્રયાત ધામાનિ નિજાનિ તુષ્ટાઃ

શ્રુત્વા રમેશસ્ય વચસ્સુરેશાઃ શક્રાદિકાસ્તે નિખિલાઃ સુતુષ્ટાઃ॥
યયુઃ સ્વધામાનિ હિરણ્યનેત્રાનુજં ચ મત્વા નિહતં મુનીશ

આશ્રિત્ય રૂપં જટિલં કરાલં દંષ્ટ્રાયુધં તીક્ષ્ણનખં સુનાસમ્ ॥
સૈંહં ચ નારં સુવિદારિતાસ્યં માર્તંડકોટિપ્રતિમં સુઘોરમ્

યુગાંતકાલાગ્નિસમપ્રભાવં જગન્મયં કિં બહુભિર્વચોભિઃ ॥
અસ્તં રવૌસોઽપિ હિ ગચ્છતીશો ગતોઽસુરાણાં નગરીં મહાત્મા

કૃત્વા ચ યુદ્ધં પ્રબલૈસ્સ દૈત્યૈર્હત્વાથ તાન્દૈત્યગણાન્ગૃહીત્વા ॥
બભ્રામ તત્રાદ્રુતવિક્રમશ્ચ બભંજ તાંસ્તાનસુરાન્નૃસિંહઃ ॥ ૨૮ ।
દૃષ્ટસ્સ દૈત્યૈરતુલપ્રભાવસ્તે રેભિરે તે હિ તથૈવ સર્વે ॥
સિંહં ચ તં સર્વમયં નિરીક્ષ્ય પ્રહ્લાદનામા દિતિજેન્દ્રપુત્રઃ ॥
ઉવાચ રાજાનમયં મૃગેન્દ્રો જગન્મયઃ કિં સમુપાગતશ્ચ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ॥
એષ પ્રવિષ્ટો ભગવાનનંતો નૃસિંહમાત્રો નગરં ત્વદંતઃ ॥
નિવૃત્ય યુદ્ધાચ્છ રણં પ્રયાહિ પશ્યામિ સિંહસ્ય કરાલમૂર્ત્તિમ્

યસ્માન્ન યોદ્ધા ભુવનત્રયેઽપિ કુરુષ્વ રાજ્યં વિનમન્મૃગેન્દ્રમ્ ॥
શ્રુત્વા સ્વપુત્રસ્ય વચો દુરાત્મા તમાહ ભીતોઽસિ કિમત્ર પુત્ર

ઉક્ત્વેતિ પુત્રં દિતિજાધિનાથો દૈત્યર્ષભાન્વીરવરાન્સ રાજા ॥
ગૃહ્ણંતુ વૈ સિંહમમું ભવંતો વીરા વિરૂપભ્રુકુટીક્ષણં તુ

તસ્યાજ્ઞયા દૈત્યવરાસ્તતસ્તે ગ્રહીતુકામા વિવિશુર્મૃગેન્દ્રમ્ ॥
ક્ષણેન દગ્ધાશ્શલભા ઇવાગ્નિં રૂપાભિલાષાત્પ્રવિવિક્ષવો વૈ

દૈત્યેષુ દગ્ધેષ્વપિ દૈત્યરાજશ્ચકાર યુદ્ધં સ મૃગાધિપેન ॥
શસ્ત્રૈસ્સમગ્રૈરખિલૈસ્તથાસ્ત્રૈશ્શ ક્ત્યર્ષ્ટિપાશાંકુશપાવકાદ્યૈઃ

સંયુધ્યતોરેવ તયોર્જગામ બ્રાહ્મં દિનં વ્યાસ હિ શસ્ત્રપાણ્યોઃ ॥
પ્રવીરયોર્વીરરવેણ ગર્જતોઃ પરસ્પરં ક્રોધસુયુક્તચેતસોઃ

તતઃ સ દૈત્યસ્સહસા બહૂંશ્ચ કૃત્વા ભુજાઞ્છસ્ત્રયુતાન્નિરીક્ષ્ય॥
નૃસિંહરૂપં પ્રયયૌ મૃગેન્દ્ર સંયુધ્યમાનં સહસા સમંતાત્

તતસ્સુયુદ્ધં ત્વતિદુસ્સહં તુ શસ્ત્રૈસ્સમસ્તૈશ્ચ તથાખિલાસ્ત્રૈઃ ॥
કૃત્વા મહાદૈત્યવરો નૃસિંહં ક્ષયં ગતૈશ્શૂલ ધરોઽભ્યુપાયાત્

તતો ગૃહીતસ્સ મૃગાધિપેન ભુજૈરનેકૈર્ગિરિસારવદ્ભિ ॥
નિધાય જાનૌ સ ભુજાંતરેષુ નખાંકુરૈર્દાનવમર્મભિદ્ભિઃ ॥ ૩. ॥
નખાસ્ત્રહૃત્પદ્મમસૃગ્વિમિશ્રમુત્પાદ્ય જીવાદ્વિગતઃ ક્ષણેન ॥
ત્યક્તસ્તદાનીં સ તુ કાષ્ઠભૂતઃ પુનઃ પુનશ્ચૂર્ણિતસર્વગાત્રઃ

તસ્મિન્હતે દેવરિપૌ પ્રસન્નઃ પ્રહ્લાદમામંત્ર્ય કૃતપ્રણામમ્ ॥
રાજ્યેઽભિષિચ્યાદ્ભુતવીર્યવિષ્ણુસ્તતઃ પ્રયાતો ગતિમપ્રતર્ક્યામ્

તતોઽતિહૃષ્ટાસ્સકલાસ્સુરેશાઃ પ્રણમ્ય વિષ્ણું દિશિ વિપ્ર તસ્યામ્ ॥
યયુઃ સ્વધામાનિ પિતામહાદ્યાઃ કૃતસ્વકાર્યં ભગવંતમીડ્યમ્

પ્રવર્ણિતં ત્વંધકજન્મ રુદ્રાદ્ધિરણ્યનેત્રસ્ય મૃતિર્વરાહાત્ ॥
નૃસિંહતસ્તત્સહજસ્ય નાશઃ પ્રહ્લાદરાજ્યાપ્તિરિતિ પ્રસંગાત્

શૃણુ ત્વિદાનીં દ્વિજવર્ય મત્તોંધકપ્રભાવં ભવકૃત્યલબ્ધમ્ ॥
હરેણ યુદ્ધં ખલુ તસ્ય પશ્ચાદ્ગણાધિપત્યં ગિરિશસ્ય તસ્ય

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખંડે ગણાધિપત્યપ્રાપ્ત્યંધકજન્મ હિરણ્યનેત્રહિરણ્યકશિપુવધવર્ણનં નામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ