શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.42

નારદ ઉવાચ ॥
શંખચૂડવધં શ્રુત્વા ચરિતં શશિમૌલિનઃ ॥
અયં તૃપ્તોઽસ્મિ નો ત્વત્તોઽમૃતં પીત્વા યથા જનઃ

બ્રહ્મન્યચ્ચરિતં તસ્ય મહેશસ્ય મહાત્મનઃ ॥
માયામાશ્રિત્ય સલ્લીલાં કુર્વતો ભક્તમોદદામ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
જલંધરવધં શ્રુત્વા વ્યાસસ્સત્યવતીસુતઃ ॥
અપ્રાક્ષીદિમમેવાર્થં બ્રહ્મપુત્રં મુનીશ્વરમ્

સનત્કુમારઃ પ્રોવાચ વ્યાસં સત્યવતીસુતમ્ ॥
સુપ્રશંસ્ય મહેશસ્ય ચરિતં મંગલાયનમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
શૃણુ વ્યાસ મહેશસ્ય ચરિતં મંગલાયનમ્ ॥
યથાન્ધકો ગાણપત્યં પ્રાપ શંભોઃ પરાત્મનઃ

કૃત્વા પરમસંગ્રામં તેન પૂર્વં મુનીશ્વર ॥
પ્રસાદ્ય તં મહેશાનં સત્ત્વભાવાત્પુનઃ પુનઃ

માહાત્મ્યમદ્ભુતં શંભોશ્શરણાગતરક્ષિણઃ ॥
સુભક્તવત્સલસ્યૈવ નાનાલીલાવિહારિણઃ

માહાત્મ્યમેતદ્વૃષભધ્વજસ્ય શ્રુત્વા મુનિર્ગંધવતીસુતો હિ ॥
વચો મહાર્થં પ્રણિપત્ય ભક્ત્યા હ્યુવાચ તં બ્રહ્મસુતં મુનીંદ્રમ્

વ્યાસ ઉવાચ ॥
કો હ્યંધકો વૈ ભગવન્મુનીશ કસ્યાન્વયે વીર્યવતઃ પૃથિવ્યામ્ ॥
જાતો મહાત્મા બલવાન્ પ્રધાનઃ કિમાત્મકઃ કસ્ય સુતોંઽધકશ્ચ

એતત્સમસ્તં સરહસ્યમદ્ય બ્રવીહિ મે બ્રહ્મસુતપ્રસાદાત્ ॥
સ્કંદાન્મયા વૈ વિદિતં હિ સમ્યક્ મહેશપુત્રાદમિતાવબોધાત્

ગાણપત્યં કથં પ્રાપ શંભોઃ પરમતેજસઃ ॥
સોંધકો ધન્ય એવાતિ યો બભૂવ ગણેશ્વરઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
વ્યાસસ્ય ચૈતદ્વચનં નિશમ્ય પ્રોવાચ સ બ્રહ્મસુતસ્તદાનીમ્ ॥
મહેશ્વરોતીઃ પરમાપ્તલક્ષ્મીસ્સંશ્રોતુકામં જનકં શુકસ્ય

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
પુરાઽઽગતો ભક્તકૃપાકરોઽસૌ કૈલાસતશ્શૈલસુતા ગણાઢ્યઃ ॥
વિહર્તુકામઃ કિલ કાશિકાં વૈ સ્વશૈલતો નિર્જરચક્રવર્તી

સ રાજધાનીં ચ વિધાય તસ્યાં ચક્રં પરોતીઃ સુખદા જનાનામ્ ॥
તદ્રક્ષકં ભૈરવનામવીરં કૃત્વા સમં શૈલજયાહિ બહ્વીઃ

સ એકદા મંદરનામધેયં ગતો નગે તદ્વરસુપ્રભાવાત્ ॥
તત્રાપિ માનાગણવીરમુખ્યૈશ્શિવાસમેતો વિજહાર ભૂરિ

પૂર્વે દિશો મન્દર શૈલસંસ્થા કપર્દ્દિનશ્ચંડપરાક્રમસ્ય॥
ચક્રે તતો નેત્રનિમીલનં તુ સા પાર્વતી નર્મયુતં સલીલમ્

પ્રવાલહેમાબ્જધૃતપ્રભાભ્યાં કરામ્બુજાભ્યાં નિમિમીલ નેત્રે॥
હરસ્ય નેત્રેષુ નિમીલિતેષુ ક્ષણેન જાતઃ સુમહાંધકારઃ

તત્સ્પર્શયોગાચ્ચ મહેશ્વરસ્ય કરૌ ચ તસ્યાઃ સ્ખલિતં મદાંભઃ॥
શંભોર્લલાટે ક્ષણવહ્નિતપ્તો વિનિર્ગતો ભૂરિજલસ્ય બિન્દુઃ

ગર્ભો બભૂવાથ કરાલવક્ત્રો ભયંકરઃ ક્રોધપરઃ કૃતઘ્નઃ॥
અન્ધો વિરૂપી જટિલશ્ચ કૃષ્ણો નરેતરો વૈકૃતિકસ્સુરોમા

ગાયન્હસન્પ્રરુદન્નૃત્યમાનો વિલેલિહાનો ઘરઘોરઘોષઃ॥
જાતેન તેનાદ્ભુતદર્શનેન ગૌરીં ભવોઽસૌ સ્મિતપૂર્વમાહ

શ્રીમહેશ ઉવાચ॥
નિમીલ્ય નેત્રાણિ કૃતં ચ કર્મ બિભેષિ સાઽસ્માદ્દયિતે કથં ત્વમ્ ॥
ગૌરી હરાત્તદ્વચનં નિશમ્ય વિહસ્યમાના પ્રમુમોચ નેત્રે

જાતે પ્રકાશે સતિ ઘોરરૂપો જાતોંધકારાદપિ નેત્રહીનઃ ॥
તાદૃગ્વિધં તં ચ નિરીક્ષ્ય ભૂતં પપ્રચ્છ ગૌરી પુરુષં મહેશમ્

ગૌર્ય્યુવાચ ॥
કોયં વિરૂપો ભગવન્હિ જાતો નાવગ્રતો ઘોરભયંકરશ્ચ ॥
વદસ્વ સત્યં મમ કિં નિમિત્તં સૃષ્ટોઽથ વા કેન ચ કસ્ય પુત્રઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
શ્રુત્વા હરસ્તદ્વચનં પ્રિયાયા લીલાકરસ્સૃષ્ટિકૃતોંઽધરૂપામ્ ॥
લીલાકરાયાસ્ત્રિજગજ્જનન્યા વિહસ્ય કિંચિદ્ભગવાનુવાચ

મહેશ ઉવાચ ॥
શૃણ્વંબિકે હ્યદ્ભુતવૃત્તકારે ઉત્પન્ન એષોઽદ્ભુતચણ્ડવીર્યઃ ॥
નિમીલિતે ચક્ષુષિ મે ભવત્યા સ સ્વેદજો મેંધકનામધેયઃ

ત્વં ચાસ્ય કર્તાસ્યયથાનુરૂપં ત્વયા સસખ્યા દયયા ગણેભ્યઃ ॥
સ રક્ષિતવ્યસ્ત્વયિ તં હિ વૈકં વિચાર્ય બુદ્ધ્યા કરણીયમાર્યે

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ગૌરી તતો ભર્તૃવચો નિશમ્ય કારુણ્યભાવાત્સહિતા સખીભિઃ ॥
નાનાપ્રકારૈર્બહુભિર્હ્યુપાયૈશ્ચકાર રક્ષાં સ્વસુતસ્ય યદ્વત્

કાલેઽથ તસ્મિઞ્શિશિરે પ્રયાતો હિરણ્યનેત્રસ્ત્વથ પુત્રકામઃ॥
સ્વજ્યેષ્ઠબંધોસ્તનયપ્રતાનં સંવીક્ષ્ય ચાસીત્પ્રિયયા નિયુક્તઃ

અરણ્યમાશ્રિત્ય તપશ્ચકારાસુરસ્તદા કશ્યપજસ્સુતાર્થમ્ ॥
કાષ્ઠોપમોઽસૌ જિતરોષદોષસ્સંદર્શનાર્થં તુ મહેશ્વરસ્ય

તુષ્ટઃ પિનાકી તપસાસ્ય સમ્યગ્વરપ્રદાનાય યયૌ દ્વિજેન્દ્ર ॥
તત્સ્થાનમાસાદ્ય વૃષધ્વજોઽસૌ જગાદ દૈત્યપ્રવરં મહેશઃ

મહેશ ઉવાચ ॥
હે દૈત્યનાથ કુરુ નેન્દ્રિયસંઘપાતં કિમર્થમેતદ્વ્રતમાશ્રિતં તે ॥
પ્રબ્રૂહિ કામં વરદો ભવોઽહં યદિચ્છસિ ત્વં સકલં દદામિ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
સરસ્યમાકર્ણ્ય મહેશવાક્યં હ્યતિપ્રસન્નઃ કનકાક્ષદૈત્યઃ ॥
કૃતાંજલિર્નમ્રશિરા ઉવાચ સ્તુત્યા ચ નત્વા વિવિધં ગિરીશમ્

॥ હિરણ્યાક્ષ ઉવાચ ॥
પુત્રસ્તુ મે ચન્દ્રલલાટ નાસ્તિ સુવીર્યવાન્દૈત્યકુલાનુરૂપી ॥
તદર્થમેતદ્વ્રતમાસ્થિતોઽહં તં દેહિ દેવેશ સુવીર્યવંતમ્

યસ્માચ્ચ મદ્ભ્રાતુરનંતવીર્યાઃ પ્રહ્લાદપૂર્વા અપિ પંચપુત્રાઃ ॥
મમેહ નાસ્તીતિ ગતાન્વયોઽહં કો મામકં રાજ્યમિદં બુભૂષેત્

॥
રાજ્યં પરસ્ય સ્વબલેન હૃત્વા ભુંક્તેઽથવા સ્વં પિતુરેવ દૃષ્ટમ્ ॥
ચ પ્રોચ્યતે પુત્ર ઇહ ત્વમુત્ર પુત્રી સ તેનાપિભવેત્પિતાસૌ

ઊર્દ્ધ્વં ગતિઃ પુત્રવતાં નિરુક્તા મનીષિભિર્ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠૈઃ ॥
સર્વાણિ ભૂતાનિ તદર્થમેવમતઃ પ્રવર્તેત પશૂન્ સ્વતેજસઃ

નિરન્વયસ્યાથ ન સંતિ લોકાસ્તદર્થમિચ્છંતિ જનાઃ સુરેભ્યઃ ॥
સદા સમારાધ્ય સુરાત્રિપંકજં યાચંત ઇત્થં સુતમેકમેવ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
એતદ્ભવસ્તદ્વચનં નિશમ્ય કૃપાકરો દૈત્યનૃપસ્ય તુષ્ટઃ॥
તમાહ દૈત્યાતપ નાસ્તિ પુત્રસ્ત્વદ્વીર્યજઃ કિંતુ દદામિ પુત્રમ્

મમાત્મજં ત્વંધકનામધેયં ત્વત્તુલ્યવીર્યં ત્વપરાજિતં ચ ॥
વૃણીષ્વ પુત્રં સકલં વિહાય દુઃખં પ્રતીચ્છસ્વ સુતં ત્વમેવ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા પ્રદદૌ સ તસ્મૈ હિરણ્યનેત્રાય સુતં પ્રસન્નઃ ॥
હરસ્તુ ગૌર્ય્યા સહિતો મહાત્મા ભૂતાદિનાથસ્ત્રિપુરારિરુગ્રઃ

નતો હરાત્પ્રાપ્ય સુતં સ દૈત્યઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યથાક્રમેણ ॥
સ્તોત્રૈરનેકૈરભિપૂજ્ય રુદ્રં તુષ્ટસ્સ્વરાજ્યં ગતવાન્મહાત્મા ॥૪૧
તતસ્તુ પુત્રં ગિરિશાદવાપ્ય રસાતલં ચંડપરાક્રમસ્તુ ॥
ઇમાં ધરિત્રીમનયત્સ્વદેશં દૈત્યો વિજિત્વા ત્રિદશાનશેષાન્

તતસ્તુ દેવેર્મુનિભિશ્ચ સિદ્ધૈઃ સર્વાત્મકં યજ્ઞમયં કરાલમ્ ॥
વારાહમાશ્રિત્ય વપુઃ પ્રધાનમારાધિતો વિષ્ણુરનંતવીર્યઃ

ઘોણાપ્રહારૈર્વિવિધૈર્ધરિત્રીં વિદાર્ય પાતાલતલં પ્રવિશ્ય ॥
તુંડેન દૈત્યાઞ્શતશો વિચૂર્ણ્ય દંષ્ટ્રાભિરગ્ર્યાભિ અખંડિતાભિઃ

પાદપ્રહારૈરશનિપ્રકાશૈરુન્મથ્ય સૈન્યાનિ નિશાચરાણામ્ ॥
માર્તંડકોટિપ્રતિમેન પશ્ચાત્સુદર્શનેનાદ્ભુતચંડતેજાઃ

હિરણ્યનેત્રસ્ય શિરો જ્વલંતં ચિચ્છેદ દૈત્યાંશ્ચ દદાહ દુષ્ટાન્ ॥
તતઃ પ્રહૃષ્ટો દિતિજેન્દ્રરાજં સ્વમંધકં તત્ર સ ચાભ્યષિંચત્

સ્વસ્થાનમાગત્ય તતો ધરિત્રીં દૃષ્ટ્વાંકુરેણોદ્ધરતઃ પ્રહૃષ્ટઃ ॥
ભૂમિં ચ પાતાલતલાન્મહાત્મા પુપોષ ભાગં ત્વથ પૂર્વકં તુ

દેવૈસ્સમસ્તૈર્મુનિભિઃપ્રહૃષ્ટૈ રભિષુતઃ પદ્મભુવા ચ તેન ॥
યયૌ સ્વલોકં હરિરુગ્રકાયો વરાહરૂપસ્તુ સુકાર્યકર્તા

હિરણ્યનેત્રેઽથ હતેઽસુરેશે વરાહરૂપેણ સુરેણ દેવાઃ ॥
દેવાસ્સમસ્તા મુનયશ્ચ સર્વે પરે ચ જીવાસ્સુખિનો બભૂવુઃ

॥
ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખંડે હિરણ્યાક્ષવધો નામ દ્વિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ