શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.41

વ્યાસ ઉવાચ ॥
નારાયણશ્ચ ભગવાન્ વીર્યાધાનં ચકાર હ ॥
તુલસ્યાઃ કેન યત્નેન યોનૌ તદ્વક્તુમર્હસિ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
નારાયણો હિ દેવાનાં કાર્યકર્તા સતાં ગતિઃ ॥
શંખચૂડસ્ય રૂપેણ રેમે તદ્રમયા સહ

તદેવ શૃણુ વિષ્ણોશ્ચ ચરિતં પ્રમુદાવહમ્॥
શિવશાસનકર્તુશ્ચ માતુશ્ચ જગતાં હરેઃ

રણમધ્યે વ્યોમવચઃ શ્રુત્વા દેવેન શંભુના॥
પ્રેરિતશ્શંખચૂડસ્ય ગૃહીત્વા કવચં પરમ્

વિપ્રરૂપેણ ત્વરિતં માયયા નિજયા હરિઃ॥
જગામ શંખચૂડસ્ય રૂપેણ તુલસીગૃહમ્

દુન્દુભિં વાદયામાસ તુલસી દ્વારસન્નિધૌ ॥
જયશબ્દં ચ તત્રૈવ બોધયામાસ સુન્દરીમ્

તચ્છ્રુત્વા ચૈવ સા સાધ્વી પરમાનન્દસંયુતા॥
રાજમાર્ગં ગવાક્ષેણ દદર્શ પરમાદરાત્

બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા કારયામાસ મંગલમ્॥
દ્રુતં ચકાર શૃંગારં જ્ઞાત્વાઽઽયાતં નિજં પતિમ્

અવરુહ્ય રથાદ્વિષ્ણુસ્તદ્દેવ્યાભવનં યયૌ ॥
શંખચૂડસ્વરૂપઃ સ માયાવી દેવકાર્યકૃત્

દૃષ્ટ્વા તં ચ પુરઃ પ્રાપ્તં સ્વકાંતં સા મુદાન્વિતા ॥
તત્પાદૌ ક્ષાલયામાસ નનામ ચ રુરોદ ચ

રત્નસિંહાસને રમ્યે વાસયામાસ મંગલમ્ ॥
તામ્બૂલં ચ દદૌ તસ્મૈ કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્

અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવનં સંબભૂવ હ ॥
રણે ગતં ચ પ્રાણેશં પશ્યંત્યાશ્ચ પુનર્ગૃહે

ઇત્યુક્ત્વા સકટાક્ષં સા નિરીક્ષ્ય સસ્મિતં મુદા ॥
પપ્રચ્છ રણવૃત્તાંતં કાંતં મધુરયા ગિરા

તુલસ્યુવાચ ॥
અસંખ્યવિશ્વસંહર્તા સ દેવપ્રવરઃ પ્રભુઃ ॥
યસ્યાજ્ઞાવર્ત્તિનો દેવા વિષ્ણુબ્રહ્માદયસ્સદા

ત્રિદેવજનકસ્સોત્ર ત્રિગુણાત્મા ચ નિર્ગુણઃ ॥
ભક્તેચ્છયા ચ સગુણો હરિબ્રહ્મપ્રવર્તકઃ

કુબેરસ્ય પ્રાર્થનયા ગુણરૂપધરો હરઃ ॥
કૈલાસવાસી ગણપઃ પરબ્રહ્મ સતાં ગતિઃ

યસ્યૈકપલમાત્રેણ કોટિબ્રહ્માંડસંક્ષયઃ ॥
વિષ્ણુબ્રહ્માદયોઽતીતા બહવઃ ક્ષણમાત્રતઃ

કર્તું સાર્દ્ધં ચ તેનૈવ સમરં ત્વં ગતઃ પ્રભો ॥
કથં બભૂવ સંગ્રામસ્તેન દેવસહાયિના

કુશલી ત્વમિહાયાતસ્તં જિત્વા પરમેશ્વરમ્ ॥
કથં બભૂવ વિજયસ્તવ બ્રૂહિ તદેવ મે

શ્રુત્વેત્થં તુલસીવાક્યં સ વિહસ્ય રમાપતિઃ ॥
શંખચૂડરૂપધરસ્તામુવાચામૃતં વચઃ

ભગવાનુવાચ ॥
યદાહં રણભૂમૌ ચ જગામ સમરપ્રિયઃ ॥
કોલાહલો મહાન્ જાતઃ પ્રવૃત્તોઽભૂન્મહારણઃ

દેવદાનવયોર્યુદ્ધં સંબભૂવ જયૈષિણોઃ ॥
દૈત્યાઃ પરાજિતાસ્તત્ર નિર્જરૈર્બલગર્વિતૈઃ

તદાહં સમરં તત્રાકાર્ષં દેવૈર્બલોત્કટૈઃ ॥
પરાજિતાશ્ચ તે દેવાશ્શંકરં શરણં યયુઃ

રુદ્રોઽપિ તત્સહાયાર્થમાજગામ રણં પ્રતિ॥
તેનાહં વૈ ચિરં કાલમયૌત્સંબલદર્પિત

આવયોસ્સમરઃ કાન્તે પૂર્ણમબ્દં બભૂવ હ ॥
નાશો બભૂવ સર્વેષામસુરાણાં ચ કામિનિ

પ્રીતિં ચ કારયામાસ બ્રહ્મા ચ સ્વયમાવયોઃ ॥
દેવાનામધિકારાશ્ચ પ્રદત્તા બ્રહ્મશાસનાત્

મયાગતં સ્વભવનં શિવલોકં શિવો ગતઃ ॥
સર્વસ્વાસ્થ્યમતીવાપ દૂરીભૂતો હ્યુપદ્રવઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા જગતાં નાથઃ શયનં ચ ચકાર હ ॥
રેમે રમાપતિસ્તત્ર રમયા સ તયા મુદા

સા સાધ્વી સુખસંભાવકર્ષણસ્ય વ્યતિક્રમાત્ ॥
સર્વં વિતર્કયામાસ કસ્ત્વમેવેત્યુવાચ સા

તુલસ્યુવાચ ॥
કો વા ત્વં વદ મામાશુ ભુક્તાહં માયયા ત્વયા ॥
દૂરીકૃતં યત્સતીત્વમથ ત્વાં વૈ શપામ્યહમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તુલસીવચનં શ્રુત્વા હરિશ્શાપભયેન ચ॥
દધાર લીલયા બ્રહ્મન્સ્વમૂર્તિં સુમનોહરામ્

તદ્દૃષ્ટ્વા તુલસીરૂપં જ્ઞાત્વા વિષ્ણું તુ ચિહ્નતઃ ॥
પાતિવ્રત્યપરિત્યાગાત્ ક્રુદ્ધા સા તમુવાચ હ

તુલસ્યુવાચ ॥
હે વિષ્ણો તે દયા નાસ્તિ પાષાણસદૃશં મનઃ ॥
પતિધર્મસ્ય ભંગેન મમ સ્વામી હતઃ ખલુ

પાષાણસદૃશસ્ત્વં ચ દયાહીનો યતઃ ખલઃ ॥
તસ્માત્પાષાણરૂપસ્ત્વં મચ્છાપેન ભવાધુના

યે વદંતિ દયાસિન્ધું ત્વાં ભ્રાંતાસ્તે ન સંશયઃ ॥
ભક્તો વિનાપરાધેન પરાર્થે ચ કથં હતઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ॥
ઇત્યુક્ત્વા તુલસી સા વૈ શંખચૂડપ્રિયા સતી ॥
ભૃશં રુરોદ શોકાર્તા વિલલાપ ભૃશં મુહુઃ

તતસ્તાં રુદતીં દૃષ્ટ્વા સ વિષ્ણુઃ પરમેશ્વરઃ ॥
સસ્માર શંકરં દેવં યેન સંમોહિતં જગત્

તતઃ પ્રાદુર્બભૂવાથ શંકરો ભક્તવત્સલઃ ॥
હરિણા પ્રણતશ્ચાસીત્સંનુતો વિનયેન સઃ

શોકાકુલં હરિં દૃષ્ટ્વા વિલપંતીં ચ તત્પ્રિયામ્ ॥
નયેન બોધયામાસ તં તાં કૃપણવત્સલામ્

શંકર ઉવાચ ॥
મા રોદીસ્તુલસિ ત્વં હિ ભુંક્તે કર્મફલં જનઃ ॥
સુખદુઃખદો ન કોપ્યસ્તિ સંસારે કર્મસાગરે

પ્રસ્તુતં શૃણુ નિર્દુઃખં શૃણોતિ સુમના હરિઃ ॥
દ્વયોસ્સુખકરં યત્તદ્બ્રવીમિ સુખહેતવે

તપસ્ત્વયા કૃતં ભદ્રે તસ્યૈવ તપસઃ ફલમ્ ॥
તદન્યથા કથં સ્યાદ્વૈ જાતં ત્વયિ તથા ચ તત્

ઇદં શરીરં ત્યક્ત્વા ચ દિવ્યદેહં વિધાય ચ॥
રમસ્વ હરિણા નિત્યં રમયા સદૃશી ભવ

તવેયં તનુરુત્સૃષ્ટા નદીરૂપા ભવેદિહ ॥
ભારતે પુણ્યરૂપા સા ગણ્ડકીતિ ચ વિશ્રુતા

કિયત્કાલં મહાદેવિ દેવપૂજનસાધને ॥
પ્રધાનરૂપા તુલસી ભવિષ્યતિ વરેણ મે

સ્વર્ગં મર્ત્યે ચ પાતાલે તિષ્ઠ ત્વં હરિસન્નિધૌ ॥
ભવ ત્વં તુલસીવૃક્ષો વરા પુષ્પેષુ સુન્દરી

વૃક્ષાધિષ્ઠાતૃદેવી ત્વં વૈકુંઠે દિવ્યરૂપિણી ॥
સાર્દ્ધં રહસિ હરિણા નિત્યં ક્રીડાં કરિષ્યસિ

નદ્યધિષ્ઠાતૃદેવી યા ભારતે બહુ પુણ્યદા ॥
લવણોદસ્ય પત્ની સા હર્યંશસ્ય ભવિષ્યસિ

હરિર્વે શૈલરૂપી ચ ગંડકી તીરસંનિધૌ ॥
સંકરિષ્યત્યધિષ્ઠાનં ભારતે તવ શાપતઃ

તત્ર કોટ્યશ્ચ કીટાશ્ચ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રા ભયંકરાઃ ॥
તચ્છિત્ત્વા કુહરે ચક્રં કરિષ્યંતિ તદીયકમ્

શાલગ્રામશિલા સા હિ તદ્ભેદાદતિપુણ્યદા॥
લક્ષ્મીનારાયણાખ્યાદિશ્ચક્રભેદાદ્ભવિષ્યતિ

શાલગ્રામશિલા વિષ્ણો તુલસ્યાસ્તવ સંગમઃ ॥
સદા સાદૃશ્યરૂપા યા બહુપુણ્યવિવર્દ્ધિની

તુલસીપત્રવિચ્છેદં શાલગ્રામે કરોતિ યઃ ॥
તસ્ય જન્માન્તરે ભદ્રે સ્ત્રીવિચ્છેદો ભવિષ્યતિ

તુલસીપત્રવિચ્છેદં શંખં હિત્વા કરોતિ યઃ ॥
ભાર્યાહીનો ભવેત્સોપિ રોગી સ્યાત્સપ્તજન્મસુ

શાલગ્રામશ્ચ તુલસી શંખં ચૈકત્ર એવ હિ ॥
યો રક્ષતિ મહાજ્ઞાની સ ભવેચ્છ્રીહરિપ્રિયઃ

ત્વં પ્રિયઃ શંખચૂડસ્ય ચૈકમન્વન્તરાવધિ ॥
શંખેન સાર્દ્ધં ત્વદ્ભેદઃ કેવલં દુઃખદસ્તવ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા શંકરસ્તત્ર માહાત્મ્યમૂચિવાંસ્તદા ॥
શાલગ્રામશિલાયાશ્ચ તુલસ્યા બહુપુણ્યદમ્

તતશ્ચાંતર્હિતો ભૂત્વા મોદયિત્વા હરિં ચ તામ્ ॥
જગામ્ સ્વાલયં શંભુઃ શર્મદો હિ સદા સતામ્

ઇતિ શ્રુત્વા વચશ્શંભોઃ પ્રસન્ના તુ તુલસ્યભૂત્ ॥
તદ્દેહં ચ પરિત્યજ્ય દિવ્યરૂપા બભૂવ હ

પ્રજગામ તયા સાર્દ્ધં વૈકુંઠં કમલાપતિઃ ॥
સદ્યસ્તદ્દેહજાતા ચ બભૂવ ગંડકી નદી

શૈલોભૂદચ્યુતસ્સોઽપિ તત્તીરે પુણ્યદો નૃણામ્ ॥
કુર્વંતિ તત્ર કીટાશ્ચ છિદ્રં બહુવિધં મુને

જલે પતંતિ યાસ્તત્ર શિલાસ્તાસ્ત્વતિપુણ્યદાઃ ॥
સ્થલસ્થા પિંગલા જ્ઞેયાશ્ચોપતાપાય ચૈવ હિ

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં તવ પ્રશ્નાનુસારતઃ ॥
ચરિતં પુણ્યદં શંભોઃ સર્વકામપ્રદં નૃણામ્

આખ્યાનમિદમાખ્યાતં વિષ્ણુમાહાત્મ્યમિશ્રિતમ્ ॥
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં પુણ્યં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખંડે શંખચૂડવ ધોપાખ્યાને તુલસીશાપવર્ણનં નામૈકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ