શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.3

શિવ ઉવાચ ॥
અયં વૈ ત્રિપુરાધ્યક્ષ પુણ્યવાન્વર્તતેઽધુના ॥
યત્ર પુણ્યં પ્રવર્તેત ન હંતવ્યો બુધૈઃ ક્વચિત્

જાનામિ દેવકષ્ટં ચ વિબુધાસ્સકલં મહત્॥
દૈત્યાસ્તે પ્રબલા હંતુમશક્યાસ્તુ સુરાસુરૈઃ

પુણ્યવંતસ્તુ તે સર્વે સમયાસ્તારકાત્મજાઃ॥
દુસ્સાધ્યસ્તુ વધસ્તેષાં સર્વેષાં પુરવાસિનામ્

મિત્રદ્રોહં કથં જાનન્કરોમિ રણકર્કશઃ ॥
સુહૃદ્દ્રોહે મહત્પાપં પૂર્વમુક્તં સ્વયંભુવા

બ્રહ્મઘ્નં ચ સુરાપે ચ સ્તેયે ભગ્નવ્રતે તથા ॥
નિષ્કૃતિર્વિહિતા સદ્ભિઃ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

મમ ભક્તાસ્તુ તે દૈત્યા મયા વધ્યા કથં સુરાઃ ॥
વિચાર્યતાં ભવદ્ભિશ્ચ ધર્મજ્ઞૈરેવ ધર્મતઃ

તાવત્તે નૈવ હંતવ્યા યાવદ્ભક્તિકૃતશ્ચ મે ॥
તથાપિ વિષ્ણવે દેવા નિવેદ્યં કારણં ત્વિદમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યેવં તદ્વચઃ શ્રુત્વા દેવાશ્શક્રપુરોગમાઃ ॥
ન્યવેદયન્ દ્રુતં સર્વે બ્રહ્મણે પ્રથમં મુને

તતો વિધિં પુરસ્કૃત્ય સર્વે દેવાસ્સવાસવાઃ॥
વૈકુંઠં પ્રયયુશ્શીઘ્રં સર્વે શોભાસમન્વિતમ્

તત્ર ગત્વા હરિં દૃષ્ટ્વા પ્રણેમુર્જાતસંભ્રમાઃ॥
તુષ્ટુવુશ્ચ મહાભક્ત્યા કૃતાંજલિપુટાસ્સુરાઃ

સ્વદુઃખકારણં સર્વં પૂર્વવત્તદનંતરમ્ ॥
ન્યવેદયન્દ્રુતં તસ્મૈ વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે

દેવદુઃખં તતઃ શ્રુત્વા દત્તં ચ ત્રિપુરાલયે ॥
જ્ઞાત્વા વ્રતં ચ તેષાં તદ્વિષ્ણુર્વચનમબ્રવીત્

વિષ્ણુરુવાચ ॥
ઇદં સત્યં વચશ્ચૈવ યત્ર ધર્મસ્સનાતનઃ ॥
તત્ર દુઃખં ન જાયેત સૂર્યે દૃષ્ટે યથા તમઃ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા દેવા દુઃખમુપાગતાઃ ॥
પુનરૂચુસ્તથા વિષ્ણું પરિમ્લાનમુખામ્બુજાઃ

દેવા ઊચુઃ ॥
કથં ચૈવ પ્રકર્ત્તવ્યં કથં દુઃખં નિરસ્યતે॥
કથં ભવેમ સુખિનઃ કથં સ્થાસ્યામહે વયમ્

કથં ધર્મા ભવિષ્યંતિ ત્રિપુરે જીવિતે સતિ ॥
દેવદુઃખપ્રદા નૂનં સર્વે ત્રિપુરવાસિનઃ

કિં વા તે ત્રિપુરસ્યેહ વધશ્ચૈવ વિધીયતામ્ ॥
નોચેદકાલિકી દેવસંહતિઃ ક્રિયતાં ધ્રુવમ્

॥
સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તે તદા દેવા દુઃખં કૃત્વા પુનઃ પુનઃ ॥
સ્થિતિં નૈવ ગતિં તે વૈ ચક્રુર્દેવવરાદિહ

તાન્વૈ તથાવિધાન્દૃષ્ટ્વા હીનાન્વિનયસંયુતાન્ ॥
સોપિ નારાયણઃ શ્રીમાંશ્ચિંતયેચ્ચેતસા તથા

કિં કાર્યં દેવકાર્યેષુ મયા દેવસહા યિના ॥
શિવભક્તાસ્તુ તે દૈત્યાસ્તારકસ્ય સુતા ઇતિ

ઇતિ સંચિન્ત્ય તત્કાલે વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥
તતો યજ્ઞાસ્સ્મૃતાસ્તેન દેવકાર્યાર્થમક્ષયાઃ

તદ્વિષ્ણુસ્મૃતિમાત્રેણ યજ્ઞાસ્તે તત્ક્ષણં દ્રુતમ્ ॥
આગતાસ્તત્ર યત્રાસ્તે શ્રીપતિઃ પુરુષોત્તમઃ

તતો વિષ્ણું યજ્ઞપતિં પુરાણં પુરુષં હરિમ્ ॥
પ્રણમ્ય તુષ્ટુવુસ્તે વૈ કૃતાંજલિપુટાસ્તદા

ભગવાનપિ તાન્દૃષ્ટ્વા યજ્ઞાન્પ્રાહ સનાતનમ્ ॥
સનાતનસ્તદા સેંદ્રાન્દેવાનાલોક્ય ચાચ્યુતઃ

વિષ્ણુરુવાચ ॥
અનેનૈવ સદા દેવા યજધ્વં પરમેશ્વરમ્ ॥
પુરત્રયવિનાશાય જગત્ત્રયવિભૂતયે

સનત્કુમાર ઉવાચ॥
અચ્યુતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવદેવસ્ય ધીમતઃ ॥
પ્રેમ્ણા તે પ્રણતિં કૃત્વા યજ્ઞેશં તેઽસ્તુવન્સુરાઃ

એવં સ્તુત્વા તતો દેવા અજયન્યજ્ઞપૂરુષમ્ ॥
યજ્ઞોક્તેન વિધાનેન સંપૂર્ણવિધયો મુને

તતસ્તસ્માદ્યજ્ઞકુંડાત્સમુત્પેતુસ્સહસ્રશઃ ॥
ભૂતસંઘા મહાકાયાઃ શૂલશક્તિગદાયુધાઃ

દદૃશુસ્તે સુરાસ્તાન્ વૈ ભૂતસંઘાન્સહસ્રશઃ ॥
શૂલ શક્તિગદાહસ્તાન્દણ્ડચાપશિલાયુધાન્

નાનાપ્રહરણોપેતાન્ નાનાવેષધરાઁસ્તથા॥
કાલાગ્નિરુદ્રસદૃશાન્કાલસૂર્યોપમાઁસ્તદા

દૃષ્ટ્વા તાનબ્રવીદ્વિષ્ણુઃ પ્રણિપત્ય પુરઃસ્થિતાન્ ॥
ભૂતાન્યજ્ઞપતિઃ શ્રીમાનુદ્રાજ્ઞાપ્રતિપાલકઃ

વિષ્ણુરુવાચ ॥
ભૂતાઃ શૃણુત મદ્વાક્યં દેવકાર્યાર્થમુદ્યતાઃ ॥
ગચ્છન્તુ ત્રિપુરં સદ્યસ્સર્વે હિ બલવત્તરાઃ

ગત્વા દગ્ધ્વા ચ ભિત્ત્વા ચ ભઙ્ક્ત્વા દૈત્યપુરત્રયમ્ ॥
પુનર્યથાગતા ભૂતાગંતુમર્હથ ભૂતયે

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તચ્છ્રુત્વા ભગવદ્વાક્યં તતો ભૂતગણાશ્ચ તે ॥
પ્રણમ્ય દેવદેવં તં યયુર્દૈત્યપુરત્રયમ્

ગત્વા તત્પ્રવિશંતશ્ચ ત્રિપુરાધિપતેજસિ ॥
ભસ્મસાદભવન્સદ્યશ્શલભા ઇવ પાવકે

અવશિષ્ટાશ્ચ યે કેચિત્પલાયનપરાયણાઃ ॥
નિસ્સૃત્યારં સમાયાતા હરેર્નિકટમાકુલાઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા સ હરિઃ શ્રુત્વા તચ્ચ વૃત્તમશેષતઃ॥
ચિંતયામાસ ભગવાન્મનસા પુરુષોત્તમઃ

કિં કૃત્યમધુના કાર્યમિતિ સંતપ્તમાનસઃ ॥
સંતપ્તાનમરાન્સર્વાનાજ્ઞાય ચ સવાસવાન્

કથં તેષાં ચ દૈત્યાનાં બલાદ્ધત્વા પુરત્રયમ્ ॥
દેવકાર્યં કરિષ્યામીત્યાસીચ્ચિંતાસમાકુલઃ

નાશોઽભિચારતો નાસ્તિ ધર્મિષ્ઠાનાં ન સંશયઃ ॥
ઇતિ પ્રાહ સ્વયં ચેશઃ શ્રુત્યાચારપ્રમાણકૃત્

દૈત્યાશ્ચ તે હિ ધર્મિષ્ઠાસ્સર્વે ત્રિપુરવાસિનઃ ॥
તસ્માદવધ્યતાં પ્રાપ્તા નાન્યથા સુરપુંગવાઃ

કૃત્વા તુ સુમહત્પાપં રુદ્રમભ્યર્ચયંતિ તે ॥
મુચ્યંતે પાતકૈઃ સર્વૈઃ પદ્મપત્રમિવાંભસા

રુદ્રાભ્યર્ચનતો દેવાઃ સર્વે કામા ભવંતિ હિ ॥
નાનોપભોગસંપત્તિર્વશ્યતાં યાતિ વૈ ભુવિ

તસ્માત્તદ્ભોગિનો દૈત્યા લિંગાર્ચનપરાયણાઃ॥
અનેકવિધસંપત્તેર્મોક્ષસ્યાપિ પરત્ર ચ

તતઃ કૃત્વા ધર્મવિઘ્નં તેષામેવાત્મમાયયા ॥
દૈત્યાનાં દેવકાર્યાર્થં હરિષ્યે ત્રિપુરં ક્ષણાત્

વિચાર્યેત્થં તતસ્તેષાં ભગવાન્પુરુષોત્તમઃ ॥
કર્તું વ્યવસ્થિતઃ પશ્ચાદ્ધર્મવિઘ્નં સુરારિણામ્

યાવચ્ચ વેદ ધર્માસ્તુ યાવદ્વૈ શંકરાર્ચનમ્ ॥
યાવચ્ચ શુચિકૃત્યાદિ તાવન્નાશો ભવેન્ન હિ

તસ્માદેવં પ્રકર્તવ્યં વેદધર્મસ્તતો વ્રજેત્ ॥
ત્યક્તલિંગાર્ચના દૈત્યા ભવિષ્યંતિ ન સંશયઃ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય વૈ વિષ્ણુર્વિઘ્નાર્થમકરોત્તદા ॥
તેષાં ધર્મસ્ય દૈત્યાનામુપાયં શ્રુતિ ખણ્ડનમ્

તદૈવોવાચ દેવાન્સ વિષ્ણુર્દેવસહાયકૃત્ ॥
શિવાજ્ઞયા શિવેનૈવાજ્ઞપ્તસ્ત્રૈલોક્યરક્ષણે

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥
હે દેવાસ્સકલા યૂયં ગચ્છત સ્વગૃહાન્ધ્રુવમ્ ॥
દેવકાર્યં કરિષ્યામિ યથામતિ ન સંશયઃ

તાન્રુદ્રાદ્વિમુખાન્નૂનં કરિષ્યામિ સુયત્નતઃ ॥
સ્વભક્તિરહિતાઞ્જ્ઞાત્વા તાન્કરિષ્યતિ ભસ્મસાત્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તદાજ્ઞાં શિરસાધાયશ્વાસિતાસ્તેઽમરા મુને ॥
સ્વસ્વધામાનિ વિશ્વસ્તા યયુર્બ્રહ્માપિ મોદિતાઃ

તતશ્ચૈવાકરોદ્વિષ્ણુર્દેવાર્થં હિતમુત્તમમ્ ॥
તદેવ શ્રૂયતાં સમ્યક્સર્વપાપપ્રણાશનમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખણ્ડે ત્રિપુરવધોપાખ્યાને ભૂતત્રિપુરધર્મવર્ણનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ