શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.23

વ્યાસ ઉવાચ॥
સનત્કુમાર સર્વજ્ઞ વદ ત્વં વદતાં વર॥
કિમકાર્ષીદ્ધરિસ્તત્ર ધર્મં તત્યાજ સા કથમ્

સનત્કુમાર ઉપાચ ॥
વિષ્ણુર્જાલંધરં ગત્વા દૈત્યસ્ય પુટભેદનમ્ ॥
પાતિવ્રત્યસ્ય ભંગાય વૃન્દાયાશ્ચા કરોન્મતિમ્ ॥

વૃન્દાં સ દર્શયામાસ સ્વપ્નં માયાવિનાં વરઃ ॥
સ્વયં તન્નગરોદ્યાનમાસ્થિતોઽદ્ભુતવિગ્રહઃ

અથ વૃન્દા તદા દેવી તત્પત્ની નિશિ સુવ્રતા॥
હરેર્માયાપ્રભાવાત્તુ દુસ્સ્વપ્નં સા દદર્શ હ

સ્વપ્નમધ્યે હિ સા વિષ્ણુમાયયા પ્રદદર્શ હ ॥
ભર્ત્તારં મહિષારૂઢં તૈલાભ્યક્તં દિગંબરમ્

કૃષ્ણપ્રસૂનભૂષાઢ્યં ક્રવ્યાદગણસેવિતમ્ ॥
દક્ષિણાશાં ગતં મુંડં તમસા ચ વૃતં તદા

સ્વપુરં સાગરે મગ્નં સહસૈવાત્મના સહ ॥
ઇત્યાદિ બહુદુસ્સ્વપ્નાન્નિશાંતે સા દદર્શ હ

તતઃ પ્રબુધ્ય સા બાલા તં સ્વપ્નં સ્વં વિચિન્વતી ॥
દદર્શોદિતમાદિત્યં સચ્છિદ્રં નિઃપ્રભં મુહુઃ

તદનિષ્ટમિદં જ્ઞાત્વા રુદંતી ભયવિહ્વલા ॥
કુત્રચિન્નાપ સા શર્મ ગોપુરાટ્ટાલભૂમિષુ

તતસ્સખીદ્વયયુતા નગરોદ્યાનમાગમત્ ॥
તત્રાપિ સા ગતા બાલા ન પ્રાપ કુત્રચિત્સુખમ્

તતો જલંધરસ્ત્રી સા નિર્વિણ્ણોદ્વિગ્નમાનસા ॥
વનાદ્વનાંતરં યાતા નૈવ વેદાત્મના તદા

ભ્રમતી સા તતો બાલા દદર્શાતીવ ભીષણૌ ॥
રાક્ષસૌ સિંહવદનૌ દૃષ્ટ્વા દશનભાસુરૌ

તૌ દૃષ્ટ્વા વિહ્વલાતીવ પલાયનપરા તદા ॥
દદર્શ તાપસં શાંતં સશિષ્યં મૌનમાસ્થિતમ્

તતસ્તત્કંઠમાસાદ્ય નિજાં બાહુલતાં ભયાત્ ॥
મુને માં રક્ષ શરણમાગતાસ્મીત્યભાષત

મુનિસ્તાં વિહ્વલાં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસાનુગતાં તદા ॥
હુંકારેણૈવ તૌ ઘોરૌ ચકાર વિમુખૌ દ્રુતમ્

તદ્ધુંકારભયત્રસ્તૌ દૃષ્ટ્વા તૌ વિમુખૌ ગતૌ ॥
વિસ્મિતાતીવ દૈત્યેન્દ્રપત્ની સાભૂન્મુને હૃદિ

તતસ્સા મુનિનાથં તં ભયાન્મુક્તા કૃતાંજલિઃ ॥
પ્રણમ્ય દંડવદ્ભૂમૌ વૃન્દા વચનમબ્રવીત્

વૃન્દોવાચ ॥
મુનિનાથ દયાસિન્ધો પરપીડાનિવારક ॥
રક્ષિતાહં ત્વયા ઘોરાદ્ભયાદસ્માત્ખ લોદ્ભવાત્

સમર્થસ્સર્વથા ત્વં હિ સર્વજ્ઞોઽપિ કૃપાનિધે ॥
કિંચિદ્વિજ્ઞપ્તુમિચ્છામિ કૃપયા તન્નિશામય

જલંધરો હિ મદ્ભર્તા રુદ્રં યોદ્ધું ગતઃ પ્રભો ॥
સ તત્રાસ્તે કથં યુદ્ધે તન્મે કથય સુવ્રત

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
મુનિસ્તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય મૌનકપટમાસ્થિતઃ ॥
કર્ત્તું સ્વાર્થં વિધાનજ્ઞઃ કૃપયોર્દ્ધ્વમવૈક્ષત

તાવત્કપીશાવાયાતૌ તં પ્રણમ્યાગ્રતઃ સ્થિતૌ ॥
તતસ્તદ્ભ્રૂલતાસંજ્ઞાનિયુક્તૌ ગગનં ગતૌ

નીત્વા ક્ષણાર્દ્ધમાગત્ય પુનસ્તસ્યાગ્રતઃ સ્થિતૌ ॥
તસ્યૈવ કં કબંધં ચ હસ્તાવાસ્તાં મુનીશ્વર

શિરઃ કબંધં હસ્તૌ તૌ દૃષ્ટ્વાબ્ધિતનયસ્ય સા ॥
પપાત મૂર્છિતા ભૂમૌ ભર્તૃવ્યસનદુઃખિતા

॥ વૃન્દોવાચ ॥
યઃ પુરા સુખસંવાદૈર્વિનોદયસિ માં પ્રભો ॥
સ કથં ન વદસ્યદ્ય વલ્લભાં મામનાગસમ્

યેન દેવાસ્સગંધર્વા નિર્જિતા વિષ્ણુના સહ ॥
કથં સ તાપસેનાદ્ય ત્રૈલોક્યવિજયી હત

નાંગીકૃતં હિ મે વાક્યં રુદ્રતત્ત્વમજાનતા ॥
પરં બ્રહ્મ શિવશ્ચેતિ વદંત્યા દૈત્યસત્તમ

તતસ્ત્વં હિ મયા જ્ઞાતસ્તવ સેવાપ્રભાવતઃ ॥
ગર્વિતેન ત્વયા નૈવ કુસંગવશગેન હિ

ઇત્થંપ્રભાષ્ય બહુધા સ્વધર્મસ્થા ચ તત્પ્રિયા॥
વિલલાપ વિચિત્રં સા હૃદયેન વિદૂયતા

તતસ્સા ધૈર્યમાલંબ્ય દુઃખોચ્છ્રવા સાન્વિમુંચતી ॥
ઉવાચ મુનિવર્યં તં સુપ્રણમ્ય કૃતાંજલિઃ

વૃન્દોવાચ ॥ ॥
કૃપાનિધે મુનિશ્રેષ્ઠ પરોપકરણાદર ॥
મયિ કૃત્વા કૃપાં સાધો જીવયૈનં મમ પ્રભુમ્

યત્ત્વમસ્ય પુનશ્શક્તો જીવનાય મતો મમ ॥
અતસ્સંજીવયૈનં મે પ્રાણનાથં મુનીશ્વર

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા દૈત્યપત્ની સા પતિવ્રત્યપરાયણાઃ ॥
પાદયોઃ પતિતા તસ્ય દુઃખશ્વાસાન્ વિમુઞ્ચતી

મુનિરુવાચ ॥
નાયં જીવયિતું શક્તો રુદ્રેણ નિહતો યુધિ ॥
રુદ્રેણ નિહતા યુદ્ધે ન જીવન્તિ કદાચન

તથાપિ કૃપયાવિષ્ટ એનં સંજીવયામ્યહમ્ ॥
રક્ષ્યાશ્શરણગાશ્ચેતિ જાનન્ધર્મં સનાતનમ્ ॥૩૫।
॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ મુનિસ્તસ્યા જીવયિત્વા પતિં મુને ॥
અંતર્દધે તતો વિષ્ણુસ્સર્વમાયાવિનાં વરઃ

દ્રુતં સ જીવિતસ્તેનોત્થિતઃ સાગરનન્દનઃ॥
વૃન્દામાલિંગ્ય તદ્વક્ત્રં ચુચુંબ પ્રીતમાનસઃ ।૩૭॥
અથ વૃન્દાપિ ભર્તારં દૃષ્ટ્વા હર્ષિતમાનસા ॥
જહૌ શોકં ચ નિખિલં સ્વપ્નવદ્ધૃદ્યમન્યત

અથ પ્રસન્નહૃદયા સા હિ સંજાતહૃચ્છયા ॥
રેમે તદ્વનમધ્યસ્થા તદ્યુક્તા બહુવાસરાન્

કદાચિત્સુરતસ્યાંતે દૃષ્ટ્વા વિષ્ણું તમેવ હિ ॥
નિર્ભર્ત્સ્ય ક્રોધસંયુક્તા વૃન્દા વચનમબ્રવીત્

વૃન્દોવાચ॥
ધિક્ તદેવં હરે શીલં પરદારાભિગામિનઃ ॥
જ્ઞાતોઽસિ ત્વં મયા સમ્યઙ્માયી પ્રત્યક્ષતાપસઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ક્રોધમાપન્ના દર્શયંતી સ્વતેજસમ્ ॥
શશાપ કેશવં વ્યાસ પાતિવ્રત્યરતા ચ સા

રે મહાધમ દૈત્યારે પરધર્મવિદૂષક ॥
ગૃહ્ણીષ્વ શઠ મદ્દત્તં શાપં સર્વવિષોલ્બણમ્

યૌ ત્વયા માયયા ખ્યાતૌ સ્વકીયૌ દર્શિતૌ મમ॥
તાવેવ રાક્ષસૌ ભૂત્વા ભાર્યાં તવ હરિષ્યતઃ

ત્વં ચાપિ ભાર્યાદુઃખાર્તો વને કપિસહાયવાન્॥
ભ્રમ સર્પેશ્વરેણાયં યસ્તે શિષ્યત્વમાગતઃ૪૫॥
સનત્કુમાર ઉવાચ॥
ઇત્યુક્ત્વા સા તદા વૃન્દા પ્રવિશદ્ધવ્યવાહનમ્॥
વિષ્ણુના વાર્યમાણાપિ તસ્મિતાસક્તચેતસા૪૬॥
તસ્મિન્નવસરે દેવા બ્રહ્માદ્યા નિખિલા મુને ॥
આગતા ખે સમં દારૈઃ સદ્ગતિં વૈ દિદૃક્ષવઃ

અથ દૈત્યેન્દ્રપત્ન્યાસ્તુ તજ્જ્યોતિઃ પરમં મહત્॥
પશ્યતાં સર્વદેવાનામલોકમગમદ્દ્રુતમ્

શિવાતનૌ વિલીનં તદ્વૃન્દાતેજો બભૂવ હ ॥
આસીજ્જયજયારાવઃ ખસ્થિતામર પંક્તિષુ

એવં વૃન્દા મહારાજ્ઞી કાલનેમિસુતોત્તમા॥
પાતિવ્રત્યપ્રભાવાચ્ચ મુક્તિં પ્રાપ પરાં મુને

તતો હરિસ્તામનુસંસ્મન્મુહુર્વૃન્દાચિતાભસ્મરજોવગુંઠિતઃ ॥
તત્રૈવ તસ્થૌ સુરસિદ્ધસંઘકૈઃ પ્રબોધ્યમાનોપિ યયૌ ન શાંતિમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખંડે જલંધરવધોપાખ્યાને વૃન્દાપતિવ્રતભંગદેહત્યાગવર્ણનં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ