શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.4.4

નારદ ઉવાચ ॥
દેવદેવ પ્રજાનાથ તતઃ કિમભવદ્વિધે ॥
વદેદાનીં કૃપાતસ્તુ શિવલીલાસમન્વિતમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
કૃત્તિકાભિર્ગૃહીતે વૈ તસ્મિઞ્શંભુસુતે મુને ॥
કશ્ચિત્કાલો વ્યતીયાય બુબુધે ન હિમાદ્રિજા

તસ્મિન્નવસરે દુર્ગા સ્મેરાનનસરોરુહા॥
ઉવાચ સ્વામિનં શંભું દેવદેવેશ્વરં પ્રભુમ્

॥
પાર્વત્યુવાચ ॥
દેવદેવ મહાદેવ શૃણુ મે વચનં શુભમ્ ॥
પૂર્વપુણ્યાતિભારેણ ત્વં મયા પ્રાપ્ત ઈશ્વર

કૃપયા યોગિષુ શ્રેષ્ઠો વિહારૈસ્તત્પરોઽભવઃ ॥
રતિભંગઃ કૃતો દેવૈસ્તત્ર મે ભવતા ભવ

ભૂમૌ નિપતિતં વીર્યં નોદરે મમ તે વિભો ॥
કુત્ર યાતં ચ તદ્દેવ કેન દૈવેન નિહ્ણુતમ્

કથં મત્સ્વામિનો વીર્યમમોઘં તે મહેશ્વર ॥
મોઘં યાતં ચ કિં કિંવા શિશુર્જાતશ્ચ કુત્રચિત્

બ્રહ્મોવાચ ॥
પાર્વતીવચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય જગદીશ્વરઃ ॥
ઉવાચ દેવાનાહૂય મુનીંશ્ચાપિ મુનીશ્વર

॥ મહેશ્વર ઉવાચ ॥
દેવાઃ શૃણુત મદ્વાક્યં પાર્વતીવચનં શ્રુતમ્ ॥
અમોઘં કુત્ર મે વીર્યં યાતં કેન ચ નિહ્નુતમ્

॥
સભયં નાપતત્ક્ષિપ્રં સ ચેદ્દંડં ન ચાર્હતિ ॥
શક્તૌ રાજા ન શાસ્તા યઃ પ્રજાબાધ્યશ્ચ ભક્ષકઃ

શંભોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સમાલોચ્ય પરસ્પરમ્ ॥
ઊચુસ્સર્વે ક્રમેણૈવ ત્રસ્તાસ્તુ પુરતઃ પ્રભોઃ

વિષ્ણુરુવાચ ॥
તે મિથ્યાવાદિનસ્સંતુ ભારતે ગુરુદારિકાઃ ॥
ગુરુનિન્દારતાશ્શશ્વત્ત્વદ્વીર્યં યૈશ્ચ નિહ્નુતમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
ત્વદ્વીર્યં નિહ્નુતં યેન પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે ॥
સ નાઽન્વિતો ભવેત્તત્ર સેવને પૂજને તવ

લોકપાલા ઊચુઃ ॥
ત્વદવીર્યં નિહ્નુતં યેન પાપિના પતિતભ્રમાત્ ॥
ભાજનં તસ્ય સોત્યન્તં તત્તપં કર્મ સંતતિમ્

દેવા ઊચુઃ ॥
કૃત્વા પ્રતિજ્ઞાં યો મૂઢો નાઽઽપાદયતિ પૂર્ણતામ્ ॥
ભાજનં તસ્ય પાપસ્ય ત્વદ્વીર્યં યેન નિહ્નુતમ્

દેવપત્ન્ય ઊચુઃ ॥
યા નિદતિ સ્વભર્તારં પરં ગચ્છતિ પૂરુષમ્ ॥
માતૃબન્ધુવિહીના ચ ત્વદ્વીર્યં નિહ્નુતં યયા

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા દેવદેવેશ્વરો હરઃ ॥
કર્મ્મણાં સાક્ષિણશ્ચાહ ધર્માદીન્સભયં વચઃ

શ્રીશિવ ઉવાચ ॥
દેવૈર્ન નિહ્નુતં કેન તદ્વીર્યં નિહ્નુતં ધ્રુવમ્ ॥
તદમોઘં ભગવતો મહેશસ્ય મમ પ્રભોઃ

યૂયં ચ સાક્ષિણો વિશ્વે સતતં સર્વકર્મણામ્ ॥
યુષ્માકં નિહ્નુતં કિમ્વા કિં જ્ઞાતું વક્તુમર્હથ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
ઈશ્વરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સભાયાં કંપિતાશ્ચ તે ॥
પરસ્પરં સમાલોક્ય ક્રમેણોચુઃ પુરાઃ પ્રભોઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
રતે તુ તિષ્ઠતો વીર્યં પપાત વસુધાતલે ॥
મયા જ્ઞાતમમોઘં તચ્છંકરસ્ય પ્રકોપતઃ

॥ ક્ષિતિરુવાચ ॥
વીર્યં સોઢુમશક્તાહં તદ્વહ્નો ન્યક્ષિપં પુરા ॥
અતોઽત્ર દુર્વહં બ્રહ્મન્નબલાં ક્ષંતુમર્હસિ

વહ્નિરુવાચ ॥
વીર્યં સોઢુમશક્તોહં તવ શંકર પર્વતે ॥
કૈલાસે ન્યક્ષિપં સદ્યઃ કપોતાત્મા સુદુસ્સહમ્

॥ ગિરિરુવાચ ॥
વીર્યં સોઢુમશક્તોઽહં તવ શંકર લોકપ ॥
ગંગાયાં પ્રાક્ષિપં સદ્યો દુસ્સહં પરમેશ્વર

॥ ગંગોવાચ ॥
વીર્યં સોઢુમશક્તાહં તવ શંકર લોકપ ॥
વ્યાકુલાઽતિ પ્રભો નાથ ન્યક્ષિપં શરકાનને

॥ વાયુરુવાચ ॥
શરેષુ પતિતં વીર્યં સદ્યો બાલો બભૂવ હ ॥
અતીવ સુન્દરશ્શમ્ભો સ્વર્નદ્યાઃ પાવને તટે

સૂર્ય ઉવાચ ॥
રુદંતં બાલકં દૃષ્ટ્વા ગમમસ્તાચલં પ્રભો ॥
પ્રેરિતઃ કાલચક્રેણ નિશાયાં સ્થાતુમક્ષમઃ

ચન્દ્ર ઉવાચ ॥ રુદંતં બાલકં પ્રાપ્ય ગૃહીત્વા કૃત્તિકાગણઃ ॥
જગામ સ્વાલયં શંભો ગચ્છન્બદરિકાશ્રમમ્

જલમુવાચ ॥
અમું રુદંતમાનીય સ્તન્યપાનેન તાઃ પ્રભો ॥
વર્દ્ધયામાસુરીશસ્ય સુતં તવ રવિપ્રભમ્

॥ સંધ્યોવાચ ॥
અધુના કૃત્તિકાનાં ચ વનં તમ્પોષ્ય પુત્રકમ્ ॥
તન્નામ ચક્રુસ્તાઃ પ્રેમ્ણા કાર્ત્તિકશ્ચેતિ કૌતુકાત્

રાત્રિરુવાચ ॥
ન ચક્રુર્બાલકં તાશ્ચ લોચનાનામગોચરમ્ ॥
પ્રાણેભ્યોપિ પ્રીતિપાત્રં યઃ પોષ્ટા તસ્ય પુત્રકઃ

દિનમુવાચ ॥
યાનિ યાનિ ચ વસ્ત્રાણિ ભૂષણાનિ વરાણિ ચ ॥
પ્રશંસિતાનિ સ્વાદૂનિ ભોજયામાસુરેવ તમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા સંતુષ્ટઃ પુરસૂદનઃ ॥
મુદં પ્રાપ્ય દદૌ પ્રીત્યા વિપ્રેભ્યો બહુદક્ષિણામ્

પુત્રસ્ય વાર્ત્તાં સંપ્રાપ્ય પાર્વતી હૃષ્ટમાનસા ॥
કોટિરત્નાનિ વિપ્રેભ્યો દદૌ બહુધનાનિ ચ

લક્ષ્મી સરસ્વતી મેના સાવિત્રી સર્વયોષિતઃ ॥
વિષ્ણુસ્સર્વે ચ દેવાશ્ચ બ્રાહ્મણેભ્યો દદુર્ધનમ્

પ્રેરિતસ્સ પ્રભુર્દેવૈર્મુનિભિઃ પર્વતૈરથ ॥
દૂતાન્ પ્રસ્થાપયામાસ સ્વપુત્રો યત્ર તાન્ ગણાન્

વીરભદ્રં વિશાલાક્ષં શંકુકર્ણં કરાક્રમમ્ ॥
નન્દીશ્વરં મહાકાલં વજ્રદંષ્ટ્રં મહોન્મદમ્

ગોકર્ણાસ્યં દધિમુખં જ્વલદગ્નિશિખોપમમ્ ॥
લક્ષં ચ ક્ષેત્રપાલાનાં ભૂતાનાં ચ ત્રિલક્ષકમ્

રુદ્રાંશ્ચ ભૈરવાંશ્ચૈવ શિવતુલ્યપરાક્રમાન્ ॥
અન્યાંશ્ચ વિકૃતાકારાનસંખ્યાનપિ નારદ

તે સર્વે શિવદૂતાશ્ચ નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રપાણયઃ ॥
કૃત્તિકાનાં ચ ભવનં વેષ્ટયામાસુરુદ્ધતાઃ

દૃષ્ટ્વા તાન્ કૃત્તિકાસ્સર્વા ભયવિહ્નલમાનસાઃ ॥
કાર્ત્તિકં કથયામાસુર્જ્વલંતં બ્રહ્મતેજસા

॥ કૃત્તિકા ઊચુઃ ॥
વત્સ સૈન્યાન્યસંખ્યાનિ વેષ્ટયામાસુરાલયમ્ ॥
કિં કર્તવ્યં ક્વ ગંતવ્યં મહાભયમુપસ્થિતમ્

કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
ભયં ત્યજત કલ્યાણ્યો ભયં કિં વા મયિ સ્થિતે ॥
દુર્નિવાર્યોઽસ્મિ બાલશ્ચ માતરઃ કેન વાર્યતે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
એતસ્મિન્નંતરે તત્ર સૈન્યેન્દ્રો નન્દિકેશ્વરઃ ॥
પુરતઃ કાર્તિકેયસ્યોપવિષ્ટસ્સમુવાચ હ

નન્દીશ્વર ઉવાચ ॥
ભ્રાતઃ પ્રવૃત્તિં શૃણુ મે માતરશ્ચ શુભાવહામ્ ॥
પ્રેરિતોઽહં મહેશેન સંહર્ત્રા શંકરેણ ચ

કૈલાસે સર્વદેવાશ્ચ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ ॥
સભાયાં સંસ્થિતાસ્તાત મહત્યુત્સવમંગલે

તદા શિવા સભાયાં વૈ શંકરં સર્વ શંકરમ્ ॥
સમ્બોધ્ય કથયામાસ તવાન્વેષણહેતુકમ્

પપ્રચ્છ તાઞ્શિવો દેવાન્ ક્રમાત્ત્વત્પ્રાપ્તિહેતવે ॥
પ્રત્યુત્તરં દદુસ્તે તુ પ્રત્યેકં ચ યથોચિતમ્

ત્વામત્ર કૃત્તિકાસ્થાને કથયામાસુરીશ્વરમ્ ॥
સર્વે ધર્માદયો ધર્માધર્મસ્ય કર્મસાક્ષિણઃ

પ્રબભૂવ રહઃ ક્રીડા પાર્વતીશિવયોઃ પુરા ॥
દૃષ્ટસ્ય ચ સુરૈશ્શંભોર્વીર્યં ભૂમૌ પપાત હ

ભૂમિસ્તદક્ષિપદ્વહ્નૌ વહ્નિશ્ચાદ્રૌ સ ભૂધરઃ ॥
ગંગાયાં સોઽક્ષિપદ્વેગાત્ તરંગૈશ્શરકાનને

તત્ર બાલોઽભવસ્ત્વં હિ દેવકાર્યકૃતિ પ્રભુઃ ॥
તત્ર લબ્ધઃ કૃત્તિકાભિસ્ત્વં ભૂમિં ગચ્છ સાંપ્રતમ્

તવાભિષેકં શંભુસ્તુ કરિષ્યતિ સુરૈસ્સહ ॥
લપ્સ્યસે સર્વશસ્ત્રાણિ તારકાખ્યં હનિષ્યસિ

પુત્રસ્ત્વં વિશ્વસંહર્ત્તુસ્ત્વાં પ્રાપ્તુઞ્ચાઽક્ષમા ઇમાઃ ॥
નાગ્નિં ગોપ્તું યથા શક્તશ્શુષ્કવૃક્ષસ્સ્વ કોટરે

દીપ્તવાંસ્ત્વં ચ વિશ્વેષુ નાસાં ગેહેષુ શોભસે ॥
યથા પતન્મહાકૂપે દ્વિજરાજો ન રાજત

કરોષિ ચ યથાઽલોકં નાઽઽચ્છન્નોઽસ્માસુ તેજસા ॥
યથા સૂર્યઃ કલાછન્નો ન ભવેન્માનવસ્ય ચ

વિષ્ણુસ્ત્વં જગતાં વ્યાપી નાન્યો જાતોસિ શાંભવ ॥
યથા ન કેષાં વ્યાપ્યં ચ તત્સર્વં વ્યાપકં નભઃ

યોગીન્દ્રો નાઽનુલિપ્તશ્ચ ભાગી ચેત્પરિપોષણે ॥
નૈવ લિપ્તો યથાત્મા ચ કર્મયોગેષુ જીવિનામ્

વિશ્વારંભસ્ત્વમીશશ્ચ નાસુ તે સંભવેત્ સ્થિતિઃ ॥
ગુણાનાં તેજસાં રાશિર્યથાત્માનં ચ યોગિનઃ

ભ્રાતર્યે ત્વાં ન જાનંતિ તે નરા હતબુદ્ધયઃ ॥
નાદ્રિયન્તે યથા ભેકાસ્ત્વેકવાસાશ્ચ પંકજાન્

કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥ ॥
ભ્રાતસ્સર્વં વિજાનાસિ જ્ઞાનં ત્રૈકાલિકં ચ યત્ ॥
જ્ઞાની ત્વં કા પ્રશંસા તે યતો મૃત્યુઞ્જયાશ્રિતઃ

કર્મણાં જન્મ યેષાં વા યાસુ યાસુ યોનિષુ ॥
તાસુ તે નિર્વૃતિં ભ્રાતઃ પ્રાપ્નુવંતીહ સાંપ્રતમ્

કૃત્તિકા જ્ઞાનવત્યશ્ચ યોગિન્યઃ પ્રકૃતેઃ કલાઃ ॥
સ્તન્યેનાસાં વર્દ્ધિતોઽહમુપકારેણ સંતતમ્

આસામહં પોષ્યપુત્રો મદંશા યોષિતસ્ત્વિમાઃ ॥
તસ્યાશ્ચ પ્રકૃતેરંશાસ્તતસ્તત્સ્વામિવીર્યજઃ

ન મદ્ભંગો હે શૈલેન્દ્રકન્યયા નન્દિકેશ્વર ॥
સા ચ મે ધર્મતો માતા યથેમાસ્સર્વસંમતાઃ

શમ્ભુના પ્રેષિતસ્ત્વં ચ શંભોઃ પુત્રસમો મહાન્ ॥
આગચ્છામિ ત્વયા સાર્દ્ધં દ્રક્ષ્યામિ દેવતાકુલમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા તં શીઘ્રં સંબોધ્ય કૃત્તિકાગણમ્ ॥
કાર્ત્તિકેયઃ પ્રતસ્થે હિ સાર્દ્ધં શંકરપાર્ષદૈઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં ચતુર્થે કુમારખણ્ડે કાર્ત્તિકેયાન્વેષણનન્દિસંવાદવર્ણનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ