શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.3.54

બ્રહ્મોવાચ ॥
અથ સપ્તર્ષયસ્તે ચ પ્રોચુર્હિમગિરીશ્વરમ્ ॥
કારય સ્વાત્મજા દેવ્યા યાત્રામદ્યોચિતાં ગિરે

ઇતિ શ્રુત્વા ગિરીશો હિ બુદ્ધ્વા તદ્વિરહમ્પરમ્ ॥
વિષણ્ણોભૂન્મહાપ્રેમ્ણા કિયત્કાલં મુનીશ્વર

કિયત્કાલેન સમ્પ્રાપ્ય ચેતનાં શૈલરાટ્ તતઃ ॥
તથાસ્ત્વિતિ ગિરામુક્ત્વા મેનાં સન્દેશમબ્રવીત્

શૈલસન્દેશમાકર્ણ્ય હર્ષશોકવશા મુને ॥
મેના સંયાપયામાસ કર્ત્તુમાસીત્સમુદ્યતા

શ્રુતિસ્વકુલજાચારં ચચાર વિધિવન્મુને ॥
ઉત્સવમ્વિવિધન્તત્ર સા મેના ક્ષિતિભૃત્પ્રિયા

ગિરિજામ્ભૂષયામાસ નાનારત્નાંશુકૈર્વરૈઃ॥
દ્વાદશાભરણૈશ્ચૈવ શૃંગારૈર્નૃપસમ્મિતૈઃ

મેનામનોગમ્બુદ્ધ્વા સાધ્વ્યેકા દ્વિજકામિની ॥
ગિરિજાં શિક્ષયામાસ પાતિવ્રત્યવ્રતમ્પરમ્

॥ દ્વિજપત્ન્યુવાચ ॥
ગિરિજે શૃણુ સુપ્રીત્યા મદ્વચો ધર્મવર્દ્ધનમ્ ॥
ઇહામુત્રાનન્દકરં શૃણ્વતાં ચ સુખપ્રદમ્

ધન્યા પતિવ્રતા નારી નાન્યા પૂજ્યા વિશેષતઃ ॥
પાવની સર્વલોકાનાં સર્વપાપૌઘનાશિની

સેવતે યા પતિમ્પ્રેમ્ણા પરમેશ્વરવચ્છિવે ॥
ઇહ ભુક્ત્વાખિલામ્ભોગાન ન્તે પત્યા શિવાં ગતિમ્

પતિવ્રતા ચ સાવિત્રી લોપામુદ્રા હ્યરુન્ધતી ॥
શાણ્ડિલ્યા શતરૂપાનુસૂયા લક્ષ્મીસ્સ્વધા સતી

સંજ્ઞા ચ સુમતિશ્શ્રદ્ધા મેના સ્વાહા તથૈવ ચ ॥
અન્યા બહ્વ્યોઽપિ સાધ્વ્યો હિ નોક્તા વિસ્તરજાદ્ભયાત્

પાતિવ્રત્યવૃષેણૈવ તા ગતાસ્સર્વપૂજ્યતામ્ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુહરૈશ્ચાપિ માન્યા જાતા મુનીશ્વરૈઃ

સેવ્યસ્ત્વયા પતિસ્તસ્માત્સર્વદા શઙ્કરઃ પ્રભુઃ ॥
દીનાનુગ્રહકર્તા ચ સર્વસેવ્યસ્સતાં ગતિઃ

મહાન્પતિવ્રતાધર્મ્મશ્શ્રુતિસ્મૃતિષુ નોદિતઃ ॥
યથૈષ વર્ણ્યતે શ્રેષ્ઠો ન તથાન્યોઽસ્તિ નિશ્ચિતમ્

ભુંજ્યાદ્ભુક્તે પ્રિયે પત્યૌ પાતિવ્રત્યપરાયણા ॥
તિષ્ઠેત્તસ્મિંઞ્છિવે નારી સર્વથા સતિ તિષ્ઠતિ

સ્વપ્યાત્સ્વપિતિ સા નિત્યં બુધ્યેત્તુ પ્રથમં સુધીઃ ॥
સર્વદા તદ્ધિતં કુર્યાદકૈતવગતિઃ પ્રિયા

અનલંકૃતમાત્માનન્દર્શયેન્ન ક્વચિચ્છિવે ॥
કાર્યાર્થમ્પ્રોષિતે તસ્મિન્ભવેન્મણ્ડનવર્જિતા

પત્યુર્નામ ન ગૃહ્ણીયાત્ કદાચન પતિવ્રતા ॥
આક્રુષ્ટાપિ ન ચાક્રોશેત્પ્રસીદેત્તાડિતાપિ ચ ॥
હન્યતામિતિ ચ બ્રૂયાત્સ્વામિન્નિતિ કૃપાં કુરુ

આહૂતા ગૃહ કાર્યાણિ ત્યક્ત્વા ગચ્છેત્તદન્તિકમ્ ॥
સત્વરં સાઞ્જલિઃ પ્રીત્યાં સુપ્રણમ્ય વદેદિતિ

કિમર્થં વ્યાહૃતા નાથ સ પ્રસાદો વિધીયતામ્ ॥
તદાદિષ્ટા ચરેત્કર્મ સુપ્રસન્નેન ચેતસા

ચિરન્તિષ્ઠેન્ન ચ દ્વારે ગચ્છેન્નૈવ પરાલયે ॥
આદાય તત્ત્વં યત્કિંચિત્કસ્મૈ ચિન્નાર્પયેત્ક્વચિત્

પૂજોપકરણં સર્વમનુક્તા સાધયેત્સ્વયમ્ ॥
પ્રતીક્ષમાણાવસરં યથાકાલોચિતં હિતમ્

ન ગચ્છેત્તીર્થયાત્રાં વૈ પત્યાજ્ઞાં ન વિના ક્વચિત્ ॥
દૂરતો વર્જયેત્સા હિ સમાજોત્સવદર્શનમ્

તીર્થાર્થિની તુ યા નારી પતિપાદોદકમ્પિબેત્ ॥
તસ્મિન્સર્વાણિ તીર્થાનિ ક્ષેત્રાણિ ચ ન સંશયઃ

ભુંજ્યાત્સા ભર્તુરુચ્છિષ્ટમિષ્ટમન્નાદિકં ચ યત્ ॥
મહાપ્રસાદ ઇત્યુક્ત્વા પતિદત્તમ્પતિવ્રતા

અવિભજ્ય ન ચાશ્નીયાદ્દેવ પિત્રતિથિષ્વપિ॥
પરિચારકવર્ગેષુ ગોષુ ભિક્ષુકુલેષુ ચ ॥૨૭।
સંયતોપસ્કરા દક્ષા હૃષ્ટા વ્યયપરાઙ્મુખી ॥
ભવેત્સા સર્વદા દેવી પતિવ્રતપરાયણા

કુર્યાત્પત્યનનુજ્ઞાતા નોપવાસવ્રતાદિકમ્ ॥
અન્યથા તત્ફલં નાસ્તિ પરત્ર નરકમ્વ્રજેત્

સુખપૂર્વં સુખાસીનં રમમાણં યદૃચ્છયા ॥
આન્તરેષ્વપિ કાર્યેષુ પતિં નોત્થાપયેત્ક્વચિત્

ક્લીબમ્વા દુરવસ્થમ્વા વ્યાધિતં વૃદ્ધમેવ ચ ॥
સુખિતં દુઃખિતં વાપિ પતિમેકં ન લંઘયેત્

સ્ત્રીધર્મિણી ત્રિરાત્રં ચ સ્વમુખં નૈવ દર્શયેત્ ॥
સ્વવાક્યં શ્રાવયેન્નાપિ યાવત્સ્નાનાન્ન શુધ્યતિ

સુસ્નાતા ભર્તૃવદનમીક્ષેતાન્યસ્ય ન ક્વચિત્ ॥
અથવા મનસિ ધ્યાત્વા પતિમ્ભાનુમ્વિલોકયેત

હરિદ્રાકુઙ્કુમં ચૈવ સિન્દૂરં કજ્જલાદિકમ્॥
કૂર્પાસકઞ્ચ તામ્બૂલં માંગલ્યાભરણાદિકમ્

કેશસંસ્કારકબરીકરકર્ણાદિભૂષણમ્ ॥
ભર્તુરાયુષ્યમિચ્છન્તી દૂરયેન્ન પતિવ્રતા

ન રજક્યા ન બન્ધક્યા તથા શ્રવણયા ન ચ ॥
ન ચ દુર્ભગયા ક્વાપિ સખિત્વં કારયેત્ક્વચિત્

પતિવિદ્વેષિણીં નારીં ન સા સંભાષયેત્ક્વચિત્ ॥
નૈકાકિની ક્વચિત્તિષ્ઠેન્નગ્ના સ્નાયાન્ન ચ ક્વચિત્

નોલૂખલે ન મુસલે ન વર્દ્ધન્યાં દૃષદ્યપિ ॥
ન યંત્રકે ન દેહલ્યાં સતી ચ પ્રવસેત્ક્વચિત્

વિના વ્યવાયસમયં પ્રાગલ્ભ્યં નાચરેત્ક્વચિત્ ॥
યત્રયત્ર રુચિર્ભર્તુસ્તત્ર પ્રેમવતી ભવેત્

હૃષ્ટાહૃષ્ટે વિષણ્ણા સ્યાદ્વિષણ્ણાસ્યે પ્રિયે પ્રિયા ॥
પતિવ્રતા ભવેદ્દેવી સદા પતિહિતૈષિણી

એકરૂપા ભવેત્પુણ્યા સંપત્સુ ચ વિપત્સુ ચ॥
વિકૃતિં સ્વાત્મનઃ ક્વાપિ ન કુર્યાદ્ધૈર્ય્યધારિણી

સર્પિર્લવણતૈલાદિક્ષયેપિ ચ પતિવ્રતા॥
પતિં નાસ્તીતિ ન બ્રૂયાદાયાસેષુ ન યોજયેત્

વિધેર્વિષ્ણોર્હરાદ્વાપિ પતિરેકોધિકો મતઃ ॥
પતિવ્રતાયા દેવેશિ સ્વપતિશ્શિવ એવ ચ

વ્રતોપવાસનિયમમ્પતિમુલ્લંઘ્ય યા ચરેત્ ॥
આયુષ્યં હરતે ભર્તુર્મૃતા નિરયમૃચ્છતિ

ઉક્તા પ્રત્યુત્તરન્દદ્યાદ્યા નારી ક્રોધતત્પરા ॥
સરમા જાયતે ગ્રામે શૃગાલી નિર્જને વને

ઉચ્ચાસનં ન સેવેત ન વ્રજેદ્દુષ્ટસન્નિધૌ ॥
ન ચ કાતરવાક્યાનિ વદેન્નારી પતિં ક્વચિત્

અપવાદં ન ચ બ્રૂયાત્કલહં દૂરતસ્ત્યજેત્ ॥
ગુરૂણાં સન્નિધૌ ક્વાપિ નોચ્ચૈર્બ્રૂયાન્ન વૈ હસેત્

બાહ્યાદાયાન્તમાલોક્ય ત્વરિતાન્નજલાશનૈઃ ॥
તામ્બૂલૈર્વસનૈશ્ચાપિ પાદસમ્વાહનાદિભિઃ

તથૈવ ચાટુવચનૈઃ સ્વેદસન્નોદનૈઃ પરૈઃ ॥
યા પ્રિયં પ્રીણયેત્પ્રીતા ત્રિલોકી પ્રીણતા તયા

મિતન્દદાતિ જનકો મિતં ભ્રાતા મિતં સુતઃ ॥
અમિતસ્ય હિ દાતારં ભર્તારમ્પૂજયેત્સદા

ભર્તા દેવો ગુરુર્ભર્તા ધર્મતીર્થવ્રતાનિ ચ ॥
તસ્માત્સર્વમ્પરિત્યજ્ય પતિમેકં સમર્ચયેત્

યા ભર્તારમ્પરિત્યજ્ય રહશ્ચરતિ દુર્મતિઃ ॥
ઉલૂકી જાયતે ક્રૂરા વૃક્ષ કોટરશાયિની

તાડિતા તાડિતું ચેચ્છેત્સા વ્યાઘ્રી વૃષદંશિકા ॥
કટાક્ષયતિ યાન્યમ્વૈ કેકરાક્ષી તુ સા ભવેત્

યા ભર્તારમ્પરિત્યજ્ય મિષ્ટમશ્નાતિ કેવલમ્ ॥
ગ્રામે વા સૂકરી ભૂયાદ્વલ્ગુર્વાપિ સ્વવિડ્ભુજા

યા તુકૃત્ય પ્રિયમ્બ્રૂયાન્મૂકા સા જાયતે ખલુ ॥
યા સપત્ની સદેર્ષ્યેત દુર્ભગા સા પુનઃ પુનઃ

દૃષ્ટિમ્વિલુપ્ય ભર્ત્તુર્યા કશ્ચિદન્યં સમીક્ષતે ॥
કાણા ચ વિમુખી ચાપિ કુરૂપાપિ ચ જાયતે

જીવહીનો યથા દેહઃ ક્ષણાદશુચિતામ્વ્રજેત્ ॥
ભર્તૃહીના તથા યોષિત્સુસ્નાતાપ્યશુચિસ્સદા

સા ધન્યા જનની લોકે સ ધન્યો જનકઃ પિતા ॥
ધન્યસ્સ ચ પતિર્યસ્ય ગૃહે દેવી પતિવ્રતા

પિતૃવંશ્યાઃ માતૃવંશ્યાઃ પતિવંશ્યાસ્ત્રયસ્ત્રયઃ ॥
પતિવ્રતાયાઃ પુણ્યેન સ્વર્ગે સૌખ્યાનિ ભુંજતે ॥

શીલભઙ્ગેન દુર્વૃત્તાઃ પાતયન્તિ કુલત્રયમ્ ॥
પિતુર્માતુસ્તથા પત્યુરિહામુત્રાપિ દુઃખિતાઃ

પતિવ્રતાયાશ્ચરણો યત્ર યત્ર સ્પૃશેદ્ભુવમ્ ॥
તત્ર તત્ર ભવેત્સા હિ પાપહન્ત્રી સુપાવની

વિભુઃ પતિવ્રતાસ્પર્શં કુરુતે ભાનુમાનપિ ॥
સોમો ગન્ધવહશ્ચાપિ સ્વપાવિત્ર્યાય નાન્યથા

આપઃ પતિવ્રતાસ્પર્શમભિલષ્યન્તિ સર્વદા ॥
અદ્ય જાડ્યવિનાશો નો જાતસ્ત્વદ્યાન્યપાવનાઃ

ભાર્યા મૂલં ગૃહસ્થાસ્ય ભાર્યા મૂલં સુખસ્ય ચ ॥
ભાર્યા ધર્મફલાવાપ્ત્યૈ ભાર્યા સન્તાનવૃદ્ધયે

ગૃહે ગૃહે ન કિં નાર્ય્યો રૂપલાવણ્યગર્વિતાઃ ॥
પરમ્વિશ્વેશભક્ત્યૈવ લભ્યતે સ્ત્રી પતિવ્રતા

પરલોકસ્ત્વયં લોકો જીયતે ભાર્ય યા દ્વયમ્ ॥
દેવપિત્રતિથીજ્યાદિ નાભાર્યઃ કર્મ ચાર્હતિ

ગૃહસ્થસ્સ હિ વિજ્ઞેયો યસ્ય ગેહે પતિવ્રતા ॥
ગ્રસ્યતેઽન્યાન્પ્રતિદિનં રાક્ષસ્યા જરયા યથા

યથા ગંગાવગાહેન શરીરં પાવનં ભવેત્ ॥
તથા પતિવ્રતાં દૃષ્ટ્વા સકલમ્પાવનં ભવેત્

ન ગઙ્ગાયા તયા ભેદો યા નારી પતિદેવતા ॥
ઉમાશિવસમૌ સાક્ષાત્તસ્માત્તૌ પૂજયેદ્બુધઃ

તારઃ પતિશ્શ્રુતિર્નારી ક્ષમા સા સ સ્વયન્તપઃ ॥
ફલમ્પતિઃ સત્ક્રિયા સા ધન્યૌ તૌ દમ્પતી શિવે

એવમ્પતિવ્રતાધર્મો વર્ણિતસ્તે ગિરીન્દ્રજે ॥
તદ્ભેદાઞ્ શૃણુ સુપ્રીત્યા સાવધાનતયાઽદ્ય મે

ચતુર્વિધાસ્તાઃ કથિતા નાર્યો દેવિ પતિવ્રતાઃ ॥
ઉત્તમાદિવિભેદેન સ્મરતાં પાપહારિકાઃ

ઉત્તમા મધ્યમા ચૈવ નિકૃષ્ટાતિનિકૃષ્ટિકા॥
બ્રુવે તાસાં લક્ષણાનિ સાવધાનતયા શૃણુ

સ્વપ્નેપિ યન્મનો નિત્યં સ્વપતિં પશ્યતિ ધ્રુવમ્ ॥
નાન્યમ્પરપતિં ભદ્રે ઉત્તમા સા પ્રકીર્તિતા

યા પિતૃભ્રાતૃસુતવત્ પરમ્પશ્યતિ સદ્ધિયા॥
મધ્યમા સા હિ કથિતા શૈલજે વૈ પતિવ્રતા

બુદ્ધ્વા સ્વધર્મં મનસા વ્યભિચારં કરોતિ ન ॥
નિકૃષ્ટા કથિતા સા હિ સુચરિત્રા ચ પાર્વતિ

પત્યુઃ કુલસ્ય ચ ભયાદ્વ્યભિચારં કરોતિ ન ॥
પતિવ્રતાઽધમા સા હિ કથિતા પૂર્વસૂરિભિઃ

ચતુર્વિધા અપિ શિવે પાપહન્ત્ર્યઃ પતિવ્રતાઃ ॥
પાવનાસ્સર્વલોકાનામિહામુત્રાપિ હર્ષિતાઃ

પાતિવ્રત્યપ્રભાવેણાત્રિસ્ત્રિયા ત્રિસુરાર્થનાત્ ॥
જીવિતો વિપ્ર એકો હિ મૃતો વારાહશાપતઃ

એવં જ્ઞાત્વા શિવે નિત્યં કર્તવ્યમ્પતિસેવનમ્ ॥
ત્વયા શૈલાત્મજ પ્રીત્યા સર્વકામપ્રદં સદા

જગદમ્બા મહેશી ત્વં શિવસ્સાક્ષાત્પતિસ્તવ ॥
તવ સ્મરણતો નાર્યો ભવન્તિ હિ પતિવ્રતાઃ

ત્વદગ્રે કથનેનાનેન કિં દેવિ પ્રયોજનમ્ ॥
તથાપિ કથિતં મેઽદ્ય જગદાચારતઃ શિવે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાસૌ દ્વિજસ્ત્રી સુપ્રણમ્ય તામ્ ॥
શિવા મુદમતિપ્રાપ પાર્વતી શઙ્કરપ્રિયા

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં તૃતીયે પાર્વતીખણ્ડે પતિવ્રતાધર્મ વર્ણનં નામ ચતુઃપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ