શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.3.44

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
સંજ્ઞાં લબ્ધા તતસ્સા ચ મેના શૈલપ્રિયા સતી ॥
વિલલાપાતિસંક્ષુબ્ધા તિરસ્કારમથાકરોત્

તત્ર તાવત્સ્વપુત્રાઁશ્ચ નિનિન્દ ખલિતા મુહુઃ ॥
પ્રથમં સા તતઃ પુત્રી કથયામાસ દુર્વચઃ

॥ મેનોવાચ॥
મુને પુરા ત્વયા પ્રોક્તં વરિષ્યતિ શિવા શિવમ્ ॥
પશ્ચાદ્ધિમવતઃ કૃત્યં પૂજાર્થં વિનિવેશિતમ્

તતો દૃષ્ટં ફલં સત્યં વિપરીતમનર્થકમ્ ॥
મુનેઽધમાહં દુર્બુદ્ધે સર્વથા વઞ્ચિતા ત્વયા

પુનસ્તયા તપસ્તપ્તં દુષ્કરં મુનિભિશ્ચ યત્ ॥
તસ્ય લબ્ધં ફલં હ્યેતત્પશ્યતાં દુઃખદાયકમ્

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કો મે દુઃખં વ્યપોહતામ્ ॥
કુલાદિકં વિનષ્ટં મે વિહિતં જીવિતં મમ

ક્વ ગતા ઋષયો દિવ્યાઃ શ્મશ્રૂણિ ત્રોટયામ્યહમ્ ॥
તપસ્વિની ચ યા પત્ની સા ધૂર્તા સ્વયમાગતા

કેષાઞ્ચૈવાપરાધેન સર્વં નષ્ટં મમાધુના ॥
ઇત્યુક્ત્વા વીક્ષ્ય ચ સુતામુવાચ વચનં કટુ

કિં કૃતં તે સુતે દુષ્ટે કર્મ દુઃખકરં મમ ॥
હેમ દત્ત્વા ત્વયાનીતઃ કાચો વૈ દુષ્ટયા સ્વયમ્

હિત્વા તુ ચન્દનં ભૂયો લેપિતઃ કર્દમસ્ત્વયા ॥
હંસમુડ્ડીય કાકો વૈ ગૃહીતો હસ્તપઞ્જરે

હિત્વા બ્રહ્મજલં દૂરે પીતં કૂપોદકં ત્વયા ॥
સૂર્યં હિત્વા તુ ખદ્યોતો ગૃહીતો યત્નતસ્ત્વયા

તણ્ડુલાંશ્ચ તથા હિત્વા કૃતં વૈ તુષભક્ષણમ્ ॥
પ્રક્ષિપ્યાજ્યં તથા તૈલં કારણ્ડં ભુક્તમાદરાત્

સિંહસેવાં તથા મુક્ત્વા શૃગાલસ્સેવિતસ્ત્વયા ॥
બ્રહ્મવિદ્યાં તથા મુક્ત્વા કુગાથા ચ શ્રુતા ત્વયા

ગૃહે યજ્ઞવિભૂતિં હિ દૂરીકૃત્ય સુમંગલામ્ ॥
ગૃહીતશ્ચ ચિતાભસ્મ ત્વયા પુત્રિ હ્યમંગલમ્

સર્વાન્ દેવવરાંસ્ત્યક્ત્વા વિષ્ણ્વાદીન્પરમેશ્વરાન્ ॥
કૃતં ત્વયા કુબુદ્ધ્યા વૈ શિવાર્થં તપ ઈદૃશમ્

ધિક્ત્વા ચ તવ બુદ્ધિશ્ચ ધિગ્રૂપં ચરિતં તવ ॥
ધિક્ ચોપદેશકર્ત્તારં ધિક્સખ્યાવપિ તે તથા

આવાં ચ ધિક્તથા પુત્રી યૌ તે જન્મપ્રવર્તકૌ ॥
ધિક્તે નારદ બુદ્ધિઞ્ચ સપ્તર્ષીંશ્ચ સુબુદ્ધિદાન્

ધિક્કુલં ધિક્ક્રિયાદાક્ષ્યં સર્વં ધિગ્યત્કૃતં ત્વયા ॥
ગૃહન્તુ ધુક્ષિતં ત્વેતન્મરણં તુ મમૈવ હિ

પાર્વતાનામયં રાજા નાયાતુ નિકટે મમ ॥
સપ્તર્ષયસ્સ્વયં નૈવ દર્શયન્તુ મુખમ્મમ

સાધિતં કિઞ્ચ સર્વૈસ્તુ મિલિત્વા ઘાતિતં કુલમ્ ॥
વન્ધ્યાહં ન કથં જાતા ગર્ભો ન ગલિતઃ કથમ્

અથો ન વા મૃતા ચાહં પુત્રિકા ન મૃતા કથમ્ ॥
રક્ષસાદ્ય કથં નો વા ભક્ષિતા ગગને પુનઃ

છેદયામિ શિરસ્તેઽદ્ય કિં કરોમિ કલેવરૈઃ ॥
ત્યક્ત્વા ત્વાં ચ કુતો યાયાં હાહા મે જીવિતં હતમ્

।
॥બ્રહ્મોવાચ॥
ઇત્યુક્ત્વા પતિતા સા ચ મેના ભૂમૌ વિમૂર્છિતા ॥
વ્યાકુલા શોકરોષાદ્યૈર્ન ગતા ભર્તૃસન્નિધૌ

હાહાકારો મહાનાસીત્ત સ્મિન્કાલે મુનીશ્વર ॥
સર્વે સમાગતાસ્તત્ર ક્રમાત્તત્સન્નિધૌ સુરાઃ

પુરા દેવમુને ચાહમાગતસ્તુ સ્વયં તદા ॥
માં દૃષ્ટ્વા ત્વં વચસ્તા વૈ પ્રાવોચ ઋષિસત્તમ

નારદ ઉવાચ ॥
યથાર્થં સુંદરં રૂપં ના જ્ઞાતં તે શિવસ્ય વૈ ॥
લીલયેદં ધૃતં રૂપં ન યથાર્થં શિવેન ચ ।

તસ્માત્ક્રોધં પરિત્યજ્ય સ્વસ્થા ભવ પતિવ્રતે ॥
કાર્ય્યં કુરુ હઠં ત્યક્ત્વા શિવાં દેહિ શિવાય ચ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
તદાકર્ણ્ય વચસ્તે સા મેના ત્વાં વાક્યમબ્રવીત્॥
ઉત્તિષ્ઠેતો ગચ્છ દૂરં દુષ્ટાધમવરો ભવાન્

ઇત્યુક્તે તુ તયા દેવ ઇન્દ્રાદ્યાઃ સકલાઃ ક્રમાત્ ॥
સમાગત્ય ચ દિક્પાલા વચનં ચેદમબ્રુવન્

॥ દેવા ઊચુઃ॥
હે મેને પિતૃકન્યે હિ શૃણ્વસ્મદ્વચનમ્મુદા ॥
અયં વૈ પરમઃ સાક્ષાચ્છિવઃ પરસુખાવહઃ

કૃપયા ચ ભવત્પુત્ર્યાસ્તપો દૃષ્ટ્વાતિદુસ્સહમ્ ॥
દર્શનં દત્તવાઞ્છમ્ભુર્વરં સદ્ભક્તવત્સલઃ

।
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
અથોવાચ સુરાન્મેના વિલપ્યાતિ મુહુર્મુહુઃ ॥
ન દેયા તુ મયા કન્યા ગિરિશાયોગ્રરૂપિણે

કિમર્થન્તુ ભવન્તશ્ચ સર્વે દેવાઃ પ્રપઞ્ચિતાઃ ॥
રૂપમસ્યાઃ પરન્નામ વ્યર્થીકર્તું સમુદ્યતઃ

ઇત્યુક્તે ચ તયા તત્ર ઋષયસ્સપ્ત એવ હિ ॥
ઊચુસ્તે વચ આગત્ય વસિષ્ઠાદ્યા મુનીશ્વર

સપ્તર્ષયઃ ઊચુઃ ॥
કાર્ય્યં સાધયિતુમ્પ્રાપ્તાઃ પિતૃકન્યે ગિરિપ્રિયે ॥
વિરુદ્ધં ચાત્ર ઉક્તાર્થે કથમ્મન્યામહે વયમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
અયં વૈ પરમો લાભો દર્શનં શંકરસ્ય યત્ ॥
દાનપાત્રં સ તે ભૂત્વાગતસ્તવ ચ મંદિરમ્ ।

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તૈસ્તતો મેના મુનિવાક્યં મૃષાકરોત્ ॥
પ્રત્યુવાચ ચ રુષ્ટા સા તાનૃષીઞ્જ્ઞાનદુર્બલા

મેનોવાચ ॥
શસ્ત્રાદ્યૈર્ઘાતયિષ્યેહં ન હાસ્યે શંકરાયતામ્ ॥
દૂરં ગચ્છત સર્વે હિ નાગન્તવ્યં મદન્તિકે

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાશુ સા વિલપ્યાતિવિહ્વલા ॥
હાહાકારો મહાનાસીત્તત્ર તદ્વૃત્તતો મુને

તતો હિમાલયસ્તત્રાજગામાતિસમાકુલઃ ॥
તાઞ્ચ બોધયિતું પ્રીત્યા પ્રાહ તત્ત્વઞ્ચ દર્શયન્

હિમાલય ઉવાચ ॥
શૃણુ મેને વચો મેઽદ્ય વિકલાઽસિ કથમ્પ્રિયે ॥
કે કે સમાગતા ગેહં કથં ચૈતાન્વિનિન્દસિ

શંકરં ત્વં ચ જાનાસિ રૂપં દૃષ્ટ્વાસિ વિહ્વલા ॥
વિકટં તસ્ય શંભોસ્તુ નાનારૂપાભિધસ્ય હિ

સ શંકરો મયા જ્ઞાતસ્સર્વેષાં પ્રતિપાલકઃ ॥
પૂજ્યાનાં પૂજ્ય એવાસૌ કર્તાનુગ્રહનિગ્રહાન્

હઠં ન કુરુ મુઞ્ચ ત્વં દુઃખં પ્રાણપ્રિયેઽનઘે ॥
ઉત્તિષ્ઠારં તથા કાર્યં કર્તુમર્હસિ સુવ્રતે

યદ્વૈ દ્વારગતશ્શંભુઃ પુરા વિકટરૂપધૃક્ ॥
નાનાલીલાઞ્ચ કૃતવાઞ્ચેતયામિ ચ તામિમામ્

તન્માહાત્મ્યં પરં દૃષ્ટ્વા કન્યાં દાતું ત્વયા મયા ॥
અંગીકૃતં તદા દેવિ તત્પ્રમાણં કુરુ પ્રિયે

બ્રહ્મોવાચ॥
ઇત્યુક્ત્વા સોઽદ્રિનાથો હિ વિરરામ તતો મુને ॥
તદાકર્ણ્ય શિવામાતા મેનોવાચ હિમાલયમ્

મેનોવાચ ॥
મદ્વચઃ શ્રૂયતાં નાથ તથા કર્તું ત્વમર્હસિ ॥
ગૃહીત્વા તનુજાં ચૈનાં બદ્ધ્વા કણ્ઠે તુ પાર્વતીમ્

અધઃ પાતય નિઃશંકં દાસ્યે તાં ન હરાય હિ ॥
તથૈનામથવા નાથ ગત્વા વૈ સાગરે સુતામ્

નિમજ્જય દયાં ત્યક્ત્વા તતોઽદ્રીશ સુખી ભવ ॥
યદિ દાસ્યસિ પુત્રી ત્વં રુદ્રાય વિકટાત્મને ॥
તર્હિ ત્યક્ષ્યામ્યહં સ્વામિન્નિશ્ચયેન કલેવરમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્તે ચ તદા તત્ર વચને મેનયા હઠાન્ ॥
ઉવાચ વચનં રમ્યં પાર્વતી સ્વયમાગતા

પાર્વત્યુવાચ ॥
માતસ્તે વિપરીતા હિ બુદ્ધિર્જાતાઽશુભાવહા ॥
ધર્માવલમ્બનાત્ત્વં હિ કથન્ધર્મં જહાસિ વૈ

અયં રુદ્રોઽપરસ્સાક્ષાત્સર્વપ્રભવ ઈશ્વરઃ ।
શમ્ભુસ્સુરૂપસ્સુખદસ્સર્વશ્રુતિષુ વર્ણિતઃ

મહેશશ્શંકરશ્ચાયં સર્વદેવપ્રભુસ્સ્વરાટ્ ॥
નાનારૂપાભિધો માતર્હરિબ્રહ્માદિસેવિતઃ

અધિષ્ઠાનં ચ સર્વેષાં કર્તા હર્તા ચ સ પ્રભુઃ ॥
નિર્વિકારી ત્રિદેવેશો હ્યવિનાશી સનાતનઃ

યદર્થે દેવતાસ્સર્વા આયાતા કિંકરીકૃતાઃ ॥
દ્વારિ તે સોત્સવાશ્ચાદ્ય કિમતોઽન્યત્પરં સુખમ્

ઉત્તિષ્ઠાતઃ પ્રયત્નેન જીવિતં સફલં કુરુ ।
દેહિ માં ત્વં શિવાયાસ્મૈ સ્વાશ્રમં કુરુ સાર્થકમ્

દેહિ માં પરમેશાય શંકરાય જનન્યહો ॥
સ્વીકુરુ ત્વમિમં માતર્વિનયમ્મે બ્રવીમિ તે

ચેન્ન દાસ્યસિ તસ્મૈ માં ન વૃણેઽન્યમહં વરમ્ ॥
ભાગં લભેત્કથં સૈંહં શૃગાલઃ પરવંચકઃ

મનસા વચસા માતઃ કર્મણા ચ હરસ્ત્વયમ્ ॥
મયા વૃતો વૃતશ્ચૈવ યદિચ્છસિ તથા કુરુ

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય શિવાવાક્યં મેના શૈલેશ્વરપ્રિયા ॥
સુવિલપ્ય મહાક્રુદ્ધા ગૃહીત્વા તત્કલેવરમ્

મુષ્ટિભિઃ કૂર્પરૈશ્ચૈવ દન્તાન્ધર્ષયતી ચ સા ॥
તાડયામાસ તાં પુત્રીં વિહ્વલાતિરુષાન્વિતા

યે તત્ર ઋષયસ્તાત ત્વદાદ્યાશ્ચાપરે મુને ॥
તદ્ધસ્તાત્તામ્પરિચ્છિદ્ય નિત્યુર્દૂરતરં તતઃ

તાન્વૈ તથા વિધાન્દૃષ્ટ્વા ભર્ત્સયિત્વા પુનઃ પુનઃ ॥
ઉવાચ શ્રાવયન્તી સા દુર્વચો નિખિલાન્પુનઃ

મેનોવાચ ॥
કિં મેના હિ કરિષ્યેઽહં દુષ્ટાં ગ્રહવતીં શિવામ્ ॥
દાસ્યામ્યસ્યૈ ગરન્તીવ્રં કૂપે ક્ષેપ્સ્યામિ વા ધ્રુવમ્

છેત્સ્યામિ કાલીમથવા શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્ભૂરિખણ્ડશઃ ॥
નિમજ્જયિષ્યે વા સિન્ધૌ સ્વસુતામ્પાર્વતીં ખલુ

અથવા સ્વશરીરં હિ ત્યક્ષ્યામ્યાશ્વન્યથા ધ્રુવમ્ ॥
ન દાસ્યે શમ્ભવે કન્યાં દુર્ગાં વિકટરૂપિણે

વરોઽયં કીદૃશો ભીમોઽનયા લબ્ધશ્ચ દુષ્ટયા ॥
કારિતશ્ચોપહાસો મે ગિરેશ્ચાપિ કુલસ્ય હિ

ન માતા ન પિતા ભ્રાતા ન બન્ધુર્ગોત્રજોઽપિ હિ ॥
નો સુરૂપં ન ચાતુર્ય્યં ન ગુહં વાસ્ય કિંચન

ન વસ્ત્રં નાપ્યલઙ્કારાસ્સહાયાઃ કેઽપિ તસ્ય ન ॥
વાહનં ન શુભં હ્યસ્ય ન વયો ન ધનન્તથા

ન પાવિત્ર્યં ન વિદ્યા ચ કીદૃશઃ કાય આર્તિદઃ ॥
કિં વિલોક્ય મયા પુત્રી દેયાસ્મૈ સ્યાત્સુમંગલા

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યાદિ સુવિલપ્યાથ બહુશો મેનકા તદા ॥
રુરોદોચ્ચૈર્મુને સા હિ દુઃખશોકપરિપ્લુતા

અથાહન્દ્રુતમાગત્યાકથયમ્મેનકાં ચ તામ્॥
શિવતત્ત્વં ચ પરમં કુજ્ઞાનહરમુત્તમમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
શ્રોતવ્યમ્પ્રીતિતો મેને મદીયં વચનં શુભમ્ ॥
યસ્ય શ્રવણતઃ પ્રીત્યા કુબુદ્ધિસ્તે વિનશ્યતિ

શઙ્કરો જગતઃ કર્તા ભર્તા હર્તા તથૈવ ચ ॥
ન ત્વં જાનાસિ તદ્રૂપં કથન્દુઃખં સમીહસે

અનેકરૂપનામા ચ નાના લીલાકરઃ પ્રભુઃ ॥
સર્વસ્વામી સ્વતન્ત્રશ્ચ માયાધીશોઽવિકલ્પકઃ

ઇતિ વિજ્ઞાય મેને ત્વં શિવાન્દેહિ શિવાય વૈ ॥
કુહઠન્ત્યજ કુજ્ઞાનં સર્વકાર્યવિનાશનમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્તા સા મયા મેના વિલપન્તી મુહુર્મુહુઃ ॥
લજ્જાં કિંચિચ્છનૈસ્ત્યક્ત્વા મુને માં વાક્યમબ્રવીત્

મેનોવાચ ॥
કિમર્થન્તુ ભવાન્બ્રહ્મન્રૂપમસ્ય મહાવરમ્ ॥
વ્યર્થીકરોતિ કિમિયં હન્યતાં ન સ્વયં શિવા

ન વક્તવ્યં ચ ભવતા શિવાય પ્રતિદીયતામ્ ॥
ન દાસ્યેઽહં શિવાયૈનાં સ્વસુતામ્પ્રાણવલ્લભામ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્તે તુ તદા સિદ્ધાઃ સનકાદ્યા મહામુને ॥
સમાગત્ય મહાપ્રીત્યા વચનં હીદમબ્રુવન્

સિદ્ધા ઊચુઃ ॥
અયમ્વૈ પરમસ્સાક્ષાચ્છિવઃ પરસુખાવહઃ ॥
કૃપયા ચ ભવત્પુત્ર્યૈ દર્શનન્દત્તવાન્પ્રભુઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
અથોવાચ તુ તાન્મેના વિલપ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ ॥
ન દેયા તુ મયા સમ્યગ્ગિરિશાયોગ્રરૂપિણે

કિમર્થન્તુ ભવન્તશ્ચ સર્વે સિદ્ધાઃ પ્રપઞ્ચિનઃ ॥
રૂપમસ્યાઃ પરં નામ વ્યર્થીકર્ત્તું સમુદ્યતાઃ

ઇત્યુક્તે ચ તયા તત્ર મુનેઽહં ચકિતોઽભવમ્ ॥
સર્વે વિસ્મયમાપન્ના દેવસિદ્ધર્ષિમાનવાઃ

એતસ્મિન્સમયે તસ્યા હઠં શ્રુત્વા દૃઢં મહત્॥
દ્રુતં શિવપ્રિયો વિષ્ણુસ્સમાગત્યાઽબ્રવીદિદમ્

વિષ્ણુરુવાચ॥
પિતૄણાં ચ પ્રિયા પુત્રી માનસી ગુણસંયુતા॥
પત્ની હિમવતસ્સાક્ષાદ્બ્રહ્મણઃ કુલમુત્તમમ્

સહાયાસ્તાદૃશા લોકે ધન્યા હ્યસિ વદામિ કિમ્ ॥
ધર્મસ્યાધારભૂતાસિ કથં ધર્મં જહાસિ હિ

દેવૈશ્ચ ઋષિભિશ્ચૈવ બ્રહ્મણા વા મયા તથા ॥
વિરુદ્ધં કથ્યતે કિં નુ ત્વયૈવ સુવિચાર્યતામ્ ।

।
શિવત્વં ન ચ જાનાસિ નિર્ગુણસ્ય ગુણસ્સ હિ॥
વિરૂપસ્સ સુરૂપો હિ સર્વસેવ્યસ્સતાં ગતિઃ

તેનૈવ નિર્મિતા દેવી મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી ॥
તત્પાર્શ્વે ચ તદા તેન નિર્મિતઃ પુરુષોત્તમઃ

તાભ્યાં ચાહં તથા બ્રહ્મા તતશ્ચ ગુણરૂપતઃ ॥
અવતીર્ય સ્વયં રુદ્રો લોકાનાં હિતકારકઃ

તતો વેદાસ્તથા દેવા યત્કિંચિદ્દૃશ્યતે જગત્ ॥
સ્થાવરં જંગમં ચૈવ તત્સર્વં શકરાદભૂત્

તદ્રૂપમ્વર્ણિતં કેન જ્ઞાયતે કેન વા પુનઃ ॥
મયા ચ બ્રહ્મણા યસ્ય હ્યતો લબ્ધશ્ચ નૈવ હિ

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યંતં યત્કિઞ્ચિદ્દૃશ્યતે જગત્ ॥
તત્સર્વં ચ શિવં વિદ્ધિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સ એવેદૃક્સુરૂપેણાવતીર્ણો નિજલીલયા ॥
શિવાતપઃ પ્રભાવાદ્ધિ તવ દ્વારિ સમાગતઃ

તસ્માત્ત્વં હિમવત્પત્નિ દુઃખં મુઞ્ચ શિવમ્ભજ ॥
ભવિષ્યતિ મહાનન્દઃ ક્લેશો યાસ્યતિ સંક્ષયમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥ એવમ્પ્રબોધિતાયાસ્તુ મેનકાયા અભૂન્મુને ॥
તસ્યાસ્તુ કોમલં કિંચિન્મનો વિષ્ણુપ્રબોધિતમ્

પરં હઠં ન તત્યાજ કન્યાન્દાતું હરાય ન ॥
સ્વીચકાર તદા મેના શિવમાયાવિમોહિ તા

ઉવાચ ચ હરિં મેના કિઞ્ચિદ્બુદ્ધ્વા ગિરિપ્રિયા ॥
શ્રુત્વા વિષ્ણુવચો રમ્યં ગિરિજાજનની હિ સા

યદિ રમ્યતનુસ્સ સ્યાત્તદા દેયા મયા સુતા ॥
નાન્યથા કોટિશો યત્નૈર્વચ્મિ સત્યન્દૃઢં વચઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા વચનં મેના તૂષ્ણીમાસ દૃઢવ્રતા ॥
શિવેચ્છાપ્રેરિતા ધન્યા તથા યાખિલમોહિની

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં તૃતીયે પાર્વતી ખણ્ડે મેનાપ્રબોધવર્ણનો નામ ચતુશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ