શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.3.25

॥ નારદ ઉવાચ ॥
ગતેષુ તેષુ દેવેષુ વિધિ વિષ્ણ્વાદિકેષુ ચ ॥
સર્વેષુ મુનિષુ પ્રીત્યા કિં બભૂવ તતઃ પરમ્

કિં કૃતં શંભુના તાત વરં દાતુંસમાગતઃ ॥
કિયત્કાલેન ચ કથં તદ્વદ પ્રીતિમાવહન્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
ગતેષુ તેષુ દેવેષુ બ્રહ્માદિષુ નિજાશ્રમમ્ ॥
તત્તપસ્સુ પરીક્ષાર્થં સમાધિસ્થોઽભવદ્ભવઃ

સ્વાત્માનમાત્મના કૃત્વા સ્વાત્મન્યેવ વ્યચિંતયત્ ॥
પરાત્પરતરં સ્વસ્થં નિર્માય નિરવગ્રહમ્

તદ્વસ્તુભૂતો ભગવાનીશ્વરો વૃષભધ્વજઃ ॥
અવિજ્ઞાતગતિસ્સૂતિસ્સ હરઃ પરમેશ્વરઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
ગિરિજા હિ તદા તાત તતાપ પરમં તપઃ॥
તપસા તેન રુદ્રોઽપિ પરં વિસ્મયમાગતઃ

સમાધેશ્ચલિતસ્સોઽભૂદ્ભક્તાધીનોઽપિ નાન્યથા ॥
વસિષ્ઠાદીન્મુનીન્સપ્ત સસ્માર સૂતિકૃદ્ધરઃ

સપ્તાપિ મુનયશ્શીઘ્રમાયયુસ્સ્મૃતિ માત્રતઃ ॥
પ્રસન્નવદનાઃ સર્વે વર્ણયંતો વિધિં બહુ

પ્રણમ્ય તં મહેશાનં તુષ્ટુવુર્હર્ષનિર્ભરાઃ ॥
વાણ્યા ગદ્ગદયા બદ્ધકરા વિનતકંધરાઃ

॥
સપ્તર્ષય ઊચુઃ ॥
દેવદેવ મહાદેવ કરુણાસાગર પ્રભો ॥
જાતા વયં સુધન્યા હિ ત્વયા યદધુના સ્મૃતાઃ

કિમર્થં સંસ્મૃતા વાથ શાસનં દેહિ તદ્ધિ નઃ ॥
સ્વદાસસદૃશીં સ્વામિન્કૃપાં કુરુ નમોઽસ્તુ તે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય નીનાં તુ વિજ્ઞપ્તિં કરુણાનિધિઃ ॥
પ્રોવાચ વિહસન્પ્રીત્યા પ્રોત્ફુલ્લનયનામ્બુજઃ

॥ મહેશ્વર ઉવાચ ॥
હે સપ્તમુનયસ્તાતાશ્શૃણુતારં વચો મમ ॥
અસ્મદ્ધિતકરા યૂયં સર્વજ્ઞાનવિચક્ષણાઃ

તપશ્ચરતિ દેવેશી પાર્વતી ગિરિજાઽધુના ॥
ગૌરીશિખરસંજ્ઞે હિ પાર્વતે દૃઢમાનસા

માં પતિં પ્રાપ્તુકામા હિ સા સખીસેવિતા દ્વિજાઃ ॥
સર્વાન્કામાન્વિહાયાન્યાન્પરં નિશ્ચયમાગતા

તત્ર ગચ્છત યૂયં મચ્છાસનાન્મુનિસત્તમાઃ॥
પરીક્ષાં દૃઢતાયાસ્તત્કુરુત પ્રેમચેતસઃ

સર્વથા છલસંયુક્તં વચનીયં વચશ્ચ વઃ ॥
ન સંશયઃ પ્રકર્તવ્યશ્શાસનાન્મમ સુવ્રતાઃ

॥બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યાજ્ઞપ્તાશ્ચ મુનયો જગ્મુસ્તત્ર દ્રુતં હિ તે ॥
યત્ર રાજતિ સા દીપ્તા જગન્માતા નગાત્મજા

તત્ર દૃષ્ટ્વા શિવા સાક્ષાત્તપઃસિદ્ધિરિવાપરા॥
મૂર્તા પરમતેજસ્કા વિલસંતી સુતેજસા

હૃદા પ્રણમ્ય તાં તે તુ ઋષયસ્સપ્ત સુવ્રતાઃ॥
સન્નતા વચનં પ્રોચુઃ પૂજિતાશ્ચ વિશેષતઃ।

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥
શૃણુ શૈલસુતે દેવી કિમર્થં તપ્યતે તપઃ ॥
ઇચ્છસિ ત્વં સુરં કં ચ કિં ફલં તદ્વદાધુના

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્તા સા શિવા દેવી ગિરીંદ્રતનયા દ્વિજૈઃ ॥
પ્રત્યુવાચ વચસ્સત્યં સુગૂઢમપિ તત્પુરઃ

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥
મુનીશ્વરાસ્સંશૃણુત મદ્વાક્યં પ્રીતિતો હૃદા ॥
બ્રવીમિ સ્વવિચારં વૈ ચિંતિતો યો ધિયા સ્વયા

કરિષ્યથ પ્રહાસં મે શ્રુત્વા વાચો હ્યસંભવાઃ ॥
સંકોચો વર્ણનાદ્વિપ્રા ભવત્યેવ કરોમિ કિમ્

ઇદં મનો હિ સુદૃઢમવશં પરકર્મકૃત્ ॥
જલોપરિ મહાભિત્તિં ચિકીર્ષતિ મહોન્નતામ્

સુરર્ષેશ્શાસનં પ્રાપ્ય કરોમિ સુદૃઢં તપઃ ॥
રુદ્રઃ પતિર્ભવેન્મે હિ વિધાયેતિ મનોરથમ્

અપક્ષો મન્મનઃ પક્ષી વ્યોમ્નિ ઉડ્ડીયતે હઠાત્ ॥
તદાશાં શંકરસ્વામી પિપર્ત્તુ કરુણાનિધિઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્યા વિહસ્ય મુનયશ્ચ તે ॥
સંમાન્ય ગિરિજાં પ્રીત્યા પ્રોચુશ્છલવચો મૃષા

ઋષય ઊચુઃ ॥
ન જ્ઞાતં તસ્ય ચરિતં વૃથાપણ્ડિતમાનિનઃ ॥
દેવર્ષેઃ કૂરમનસઃ સુજ્ઞા ભૂત્વાપ્યગાત્મજે

નારદઃ કૂટવાદી ચ પરચિત્તપ્રમંથકઃ ॥
તસ્ય વાર્ત્તાશ્રવણતો હાનિર્ભવતિ સર્વથા

તત્ર ત્વં શૃણુ સદ્બુધ્યા ચેતિહાસં સુશોભિતમ્ ॥
ક્રમાત્ત્વાં બોધયંતો હિ પ્રીત્યા તમુપધારય

બ્રહ્મપુત્રો હિ યો દક્ષસ્સુષુવે પિતુરાજ્ઞયા ॥
સ્વપત્ન્યામયુતં પુત્રાનયુંક્ત તપસિ પ્રિયાન્

તે સુતાઃ પશ્ચિમાં દિશિ નારાયણસરો ગતાઃ ॥
તપોર્થે તે પ્રતિજ્ઞાય નારદસ્તત્ર વૈ યયૌ

કૂટોપદેશમાશ્રાવ્ય તત્ર તાન્નારદો મુનિઃ ॥
તદાજ્ઞયા ચ તે સર્વે પિતુર્ન ગૃહમાયયુઃ

તચ્છ્રુત્વા કુપિતો દક્ષઃ પિત્રાશ્વાસિતમાનસઃ ॥
ઉત્પાદ્ય પુત્રાન્પ્રાયુંક્ત સહસ્રપ્રમિતાંસ્તતઃ

તેઽપિ તત્ર ગતાઃ પુત્રાસ્તપોર્થં પિતુરાજ્ઞયા ॥
નારદોઽપિ યયૌ તત્ર પુનસ્તત્સ્વોપદેશકૃત્

દદૌ તદુપદેશં તે તેભ્યો ભ્રાતૃપથં યયુઃ ॥
આયયુર્ન પિતુર્ગેહં ભિક્ષુવૃત્તિરતાશ્ચ તે

ઇત્થં નારદસદ્વૃત્તિર્વિશ્રુત્તા શૈલકન્યકે ॥
અન્યાં શૃણુ હિ તદ્વૃત્તિં વૈરાગ્યકરણીં નૃણામ્

વિદ્યાધરશ્ચિત્રકેતુર્યો બભૂવ પુરાકરોત્ ॥
સ્વોપદેશમયં દત્ત્વા તસ્મૈ શૂન્યં ચ તદ્ગૃહમ્

પ્રહ્લાદાય સ્વોપદેશાન્હિરણ્યકશિપોઃ પરમ્ ॥
દત્ત્વા દુખં દદૌ ચાયં પરબુદ્ધિપ્રભેદકઃ

મુનિના નિજવિદ્યા યચ્છ્રાવિતા કર્ણરોચના ॥
સ સ્વગેહં વિહાયાશુ ભિક્ષાં ચરતિ પ્રાયશઃ

નારદો મલિનાત્મા હિ સર્વદો જ્જ્વલદેહવાન્ ॥
જાનીમસ્તં વિશેષેણ વયં તત્સહવાસિનઃ

બકં સાધું વર્ણયંતિ ન મત્સ્યાનત્તિ સર્વથા ॥
સહવાસી વિજાનીયાચ્ચરિત્રં સહવાસિનામ્

લબ્ધ્વા તદુપદેશં હિ ત્વમપિ પ્રાજ્ઞસંમતા ॥
વૃથૈવ મૂર્ખીભૂતા તુ તપશ્ચરસિ દુષ્કરમ્

યદર્થમીદૃશં બાલે કરોષિ વિપુલં તપઃ ॥
સદોદાસી નિર્વિકારો મદનારિર્નસંશયઃ

અમંગલવપુર્ધારી નિર્લજ્જોઽસદનોઽકુલી ॥
કુવેષી પ્રેતભૂતાદિસંગી નગ્નૌ હિ શૂલભૃત્

સ ધૂર્તસ્તવ વિજ્ઞાનં વિનાશ્ય નિજમાયયા ॥
મોહયામાસ સદ્યુક્ત્યા કારયામાસ વૈ તપઃ

ઈદૃશં હિ વરં લબ્ધ્વા કિં સુખં સંભવિષ્યતિ ॥
વિચારં કુરુ દેવેશિ ત્વમેવ ગિરિજાત્મજે

પ્રથમં દક્ષજાં સાધ્વી વિવાહ્ય સુધિયા સતીમ્ ॥
નિર્વાહં કૃતવાન્નૈવ મૂઢઃ કિંચિદ્દિનાનિ હિ

તાં તથૈવ સ વૈ દોષં દત્ત્વાત્યાક્ષીત્સ્વયં પ્રભુઃ ॥
ધ્યાયન્સ્વરૂપ મકલમશોકમરમત્સુખી

એકલઃ પરનિર્વાણો હ્યસંગોઽદ્વય એવ ચ ॥
તેન નાર્યાઃ કથં દેવિ નિર્વાહઃ સંભવિષ્યતિ

અદ્યાપિ શાસનં પ્રાપ્ય ગૃહમાયાહિ દુર્મતિમ્ ॥
ત્યજાસ્માકં મહાભાગે ભવિષ્યતિ ચ શં તવ

ત્વદ્યોગ્યો હિ વરો વિષ્ણુસ્સર્વસદ્ગુણવાન્પ્રભુઃ ॥
વૈકુણ્ઠવાસી લક્ષ્મીશો નાનાક્રીડાવિશારદઃ

તેન તે કારયિષ્યામો વિવાહં સર્વસૌખ્યદમ્ ॥
ઇતીદૃશં ત્યજ હઠં સુખિતા ભવ પાર્વતિ

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યેદં વચનં શ્રુત્વા પાર્વતી જગદમ્બિકા ॥
વિહસ્ય ચ પુનઃ પ્રાહ મુનીન્જ્ઞાન વિશારદાન્

પાર્વત્યુવાચ ॥
સત્યં ભવદ્ભિઃ કથિતં સ્વજ્ઞાનેન મુનીશ્વરાઃ ॥
પરંતુ મે હઠો નૈવ મુક્તો ભવતિ વૈ દ્વિજાઃ

સ્વતનોઃ શૈલજાતત્વાત્કાઠિન્યં સહજં સ્થિતમ્ ॥
ઇત્થં વિચાર્ય સુધિયા માં નિષેદ્ધું ન ચાર્હથ

સુરર્ષેર્વચનં પથ્યં ત્યક્ષ્યે નૈવ કદાચન ॥
ગુરૂણાં વચનં પથ્યમિતિ વેદવિદો વિદુઃ

ગુરૂણાં વચનં સત્યમિતિ યેષાં દૃઢા મતિઃ ॥
તેષામિહામુત્ર સુખં પરમં નાસુખં ક્વચિત્

ગુરૂણાં વચનં સત્યમિતિ યદ્ધૃદયે ન ધીઃ ॥
ઇહામુત્રાપિ તેષાં હિ દુખં ન ચ સુખં ક્વચિત્

સર્વથા ન પરિત્યાજ્યં ગુરૂણાં વચનં દ્વિજાઃ॥
ગૃહં વસેદ્વા શૂન્યં સ્યાન્મે હઠસ્સુખદસ્સદા

યદ્ભવદ્ભિસ્સુભણિતં વચનં મુનિસત્તમાઃ ॥
તદન્યથા તદ્વિવેકં વર્ણયામિ સમાસતઃ

ગુણાલયો વિહારી ચ વિષ્ણુસ્સત્યં પ્રકીર્તિતઃ ॥
સદાશિવોઽગુણઃ પ્રોક્તસ્તત્ર કારણ મુચ્યતે

શિવો બ્રહ્માવિકારઃ સ ભક્તહેતોર્ધૃતાકૃતિઃ ॥
પ્રભુતાં લૌકિકીં નૈવ સંદર્શયિતુમિચ્છતિ॥।૬૪।
અતઃ પરમહંસાનાં ધાર્યયે સુપ્રિયા ગતિઃ॥
અવધૂતસ્વરૂપેણ પરાનંદેન શંભુના

ભૂષૂણાદિરુચિર્માયાર્લિપ્તાનાં બ્રહ્મણો ન ચ॥
સ પ્રભુર્નિર્ગુણોઽજો નિર્માયોઽલક્ષ્યગતિર્વિરાટ્

ધર્મજાત્યાદિભિશ્શમ્ભુર્નાનુગૃહ્ણાતિ વ દ્વિજાઃ ॥
ગુરોરનુગ્રહેણૈવ શિવં જાનામિ તત્ત્વતઃ

ચેચ્છિવસ્સ હિ મે વિપ્રા વિવાહં ન કરિષ્યતિ ॥
અવિવાહા સદાહં સ્યાં સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્

ઉદયતિ યદિ ભાનુઃ પશ્ચિમે દિગ્વિભાગે પ્રચલતિ યદિ મેરુશ્શીતતાં યાતિ વહ્નિઃ ॥
વિકસતિ યદિ પદ્મં પર્વતાગ્રે શિલાયાં ન હિ ચલતિ હઠો મે સત્યમેતદ્બ્રવીમિ

॥ બ્રહ્મોવાચ॥
ઇત્યુક્ત્વા તાન્પ્રણમ્યાશુ મુનીન્સા પર્વતાત્મજા ॥
વિરરામ શિવં સ્મૃત્વા નિર્વિકારેણ ચેતસા

ઋષયોઽપીત્થમાજ્ઞાય ગિરિજાયાસ્સુનિશ્ચયમ્ ॥
પ્રોચુર્જયગિરં તત્ર દદુશ્ચાશિષમુત્તમામ્ ॥ ૭૧
અથ પ્રાણમ્ય તાં દેવીં મુનયો હૃષ્ટમાનસાઃ ॥
શિવસ્થાનં દ્રુતં જગ્મુસ્તત્પરીક્ષાકરા મુને

તત્ર ગત્વા શિવં નત્વા વૃત્તાંતં વિનિવેદ્ય તમ્ ॥
તદાજ્ઞાં સમનુપ્રાપ્ય સ્વર્લોકં જગ્મુરાદરાત્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં તૃતીયે પાર્વતીખંડે સપ્તર્ષિંકૃતપરીક્ષાવર્ણનો નામ પંચવિશોઽધ્યાય