શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.2.6

બ્રહ્મોવાચ ॥
સુતવર્ય મહાપ્રાજ્ઞ શૃણુ સંધ્યાતપો મહત્ ॥
યચ્છ્રુત્વા નશ્યતે પાપસમૂહસ્તત્ક્ષણાદ્ધ્રુવમ્

ઉપવિશ્ય તપોભાવં વસિષ્ઠે સ્વગૃહં ગતે ॥
સંધ્યાપિ તપસો ભાવં જ્ઞાત્વા મોદમવાપ હ

તતસ્સાનંદમનસો વેષં કૃત્વા તુ યાદૃશમ્ ॥
તપશ્ચર્તું સમારેભે બૃહલ્લોહિતતીરગા

યથોક્તં તુ વશિષ્ઠેન મંત્રં તપસિ સાધનમ્ ॥
મંત્રેણ તેન સદ્ભક્ત્યા પૂજયામાસ શંકરમ્

એકાન્તમનસસ્તસ્યાઃ કુર્વંત્યા સુમહત્તપઃ ॥
શંભૌ વિન્યસ્તચિત્તાયા ગતમેકં ચતુર્યુગમ્

પ્રસન્નોભૂત્તદા શંભુસ્તપસા તેન તોષિતઃ ॥
અંતર્બહિસ્તથાકાશે દર્શયિત્વા નિજં વપુઃ

યદ્રૂપં ચિંતયંતી સા તેન પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ

અથ સા પુરતો દૃષ્ટ્વા મનસા ચિંતિતં પ્રભુમ્ ॥
પ્રસન્નવદનં શાંતં મુમોદાતીવ શંકરમ્

સસાધ્વસમહં વક્ષ્યે કિં કથં સ્તૌમિ વા હરમ્ ॥
ઇતિ ચિંતાપરા ભૂત્વા ન્યમીલયત ચક્ષુષી

નિમીલિતાક્ષ્યાસ્તસ્યાસ્તુ પ્રવિશ્ય હૃદયં હરઃ ॥
દિવ્યં જ્ઞાનં દદૌ તસ્યૈ વાચં દિવ્યે ચ ચક્ષુષી

દિવ્યજ્ઞાનં દિવ્યચક્ષુર્દિવ્યા વાચમવાપ સા ॥
પ્રત્યક્ષં વીક્ષ્ય દુર્ગેશં તુષ્ટાવ જગતાં પતિમ્

॥
સંધ્યોવાચ ॥
નિરાકારં જ્ઞાનગમ્યં પરં યન્નૈવ સ્થૂલં નાપિ સૂક્ષ્મં ન ચોચ્ચમ્ ॥
અંતશ્ચિંત્યં યોગિભિસ્તસ્ય રૂપં તસ્મૈ તુભ્યં લોકકર્ત્રે નમોસ્તુ

સર્વં શાંતં નિર્મલં નિર્વિકારં જ્ઞાનાગમ્યં સ્વપ્રકાશેઽવિકારમ્ ॥
ખાધ્વપ્રખ્યં ધ્વાંતમાર્ગાત્પરસ્તદ્રૂપં યસ્ય ત્વાં નમામિ પ્રસન્નમ્

એકં શુદ્ધં દીપ્યમાનં તથાજં ચિદાનંદં સહજં ચાવિકારિ ॥
નિત્યાનંદં સત્યભૂતિપ્રસન્નં યસ્ય શ્રીદં રૂપમસ્મૈ નમસ્તે

વિદ્યાકારોદ્ભાવનીયં પ્રભિન્નં સત્ત્વચ્છંદં ધ્યેયમાત્મસ્વરૂપમ્ ॥
સારં પારં પાવનાનાં પવિત્રં તસ્મૈ રૂપં યસ્ય ચૈવં નમસ્તે

યત્ત્વાકારં શુદ્ધરૂપં મનોજ્ઞં રત્નાકલ્પં સ્વચ્છકર્પૂરગૌરમ્ ॥
ઇષ્ટાભીતી શૂલમુંડે દધાનં હસ્તૈર્નમો યોગયુક્તાય તુભ્યમ્

ગગનં ભૂર્દિશશ્ચૈવ સલિલં જ્યોતિરેવ ચ ॥
પુનઃ કાલશ્ચ રૂપાણિ યસ્ય તુભ્યં નમોસ્તુ તે

પ્રધાનપુરુષૌ યસ્ય કાયત્વેન વિનિર્ગતૌ ॥
તસ્માદવ્યક્તરૂપાય શંકરાય નમોનમઃ

યો બ્રહ્મા કુરુતે સૃષ્ટિં યો વિષ્ણુઃ કુરુતે સ્થિતિમ્ ॥
સંહરિષ્યતિ યો રુદ્રસ્તસ્મૈ તુભ્યં નમોનમઃ

નમોનમઃ કારણકારણાય દિવ્યામૃતજ્ઞાનવિભૂતિદાય॥
સમસ્તલોકાંતરભૂતિદાય પ્રકાશરૂપાય પરાત્પરાય

યસ્યાઽપરં નો જગદુચ્યતે પદાત્ ક્ષિતિર્દિશસ્સૂર્ય ઇંદુર્મનૌજઃ ॥
બર્હિર્મુખા નાભિતશ્ચાન્તરિક્ષં તસ્મૈ તુભ્યં શંભવે મે નમોસ્તુ

ત્વં પરઃ પરમાત્મા ચ ત્વં વિદ્યા વિવિધા હરઃ ॥
સદ્બ્રહ્મ ચ પરં બ્રહ્મ વિચારણપરાયણઃ

યસ્ય નાદિર્ન મધ્યં ચ નાંતમસ્તિ જગદ્યતઃ ॥
કથં સ્તોષ્યામિ તં દેવં વાઙ્મનોગોચરં હરમ્॥

યસ્ય બ્રહ્માદયો દેવ મુનયશ્ચ તપોધનાઃ ॥
ન વિપ્રણ્વંતિ રૂપાણિ વર્ણનીયઃ કથં સ મે

સ્ત્રિયા મયા તે કિં જ્ઞેયા નિર્ગુણસ્ય ગુણાઃ પ્રભો ॥
નૈવ જાનંતિ યદ્રૂપં સેન્દ્રા અપિ સુરાસુરાઃ

નમસ્તુભ્યં મહેશાન નમસ્તુભ્યં તમોમય ॥
પ્રસીદ શંભો દેવેશ ભૂયોભૂયો નમોસ્તુ તે

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્યાસ્સંસ્તુતઃ પરમેશ્વરઃ ॥
સુપ્રસન્નતરશ્ચાભૂચ્છંકરો ભક્તવત્સલઃ

અથ તસ્યાશ્શરીરં તુ વલ્કલાજિનસંયુતમ્ ॥
પરિચ્છન્નં જટાવ્રાતૈઃ પવિત્રે મૂર્ધ્નિ રાજિતૈઃ

હિમાનીતર્જિતાંભોજસદૃશં વદનં તદા ॥
નિરીક્ષ્ય કૃપયાવિષ્ટો હરઃ પ્રોવાચ તામિદમ્

મહેશ્વર ઉવાચ ॥
પ્રીતોસ્મિ તપસા ભદ્રે ભવત્યાઃ પરમેણ વૈ ॥
સ્તવેન ચ શુભપ્રાજ્ઞે વરં વરય સાંપ્રતમ્

યેન તે વિદ્યતે કાર્યં વરેણાસ્મિન્મનોગતમ્ ॥
તત્કરિષ્યે ચ ભદ્રં તે પ્રસન્નોહં તવ વ્રતૈઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા મહેશસ્ય પ્રસન્નમનસસ્તદા ॥
સંધ્યોવાચ સુપ્રસન્ના પ્રણમ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ

સંધ્યોવાચ ॥ ॥
યદિ દેયો વરઃ પ્રીત્યા વરયોગ્યાસ્મ્યહં યદિ ॥
યદિ શુદ્ધાસ્મ્યહં જાતા તસ્માત્પાપાન્મહેશ્વર

યદિ દેવ પ્રસવ્રોઽસિ તપસા મમ સાંપ્રતમ્ ॥
વૃતસ્તદાયં પ્રથમો વરો મમ વિધીયતામ્

ઉત્પન્નમાત્રા દેવેશ પ્રાણિનોસ્મિન્નભઃ સ્થલે ॥
ન ભવંતુ સમેનૈવ સકામાસ્સંભવંતુ વૈ

યદ્ધિ વૃત્તા હિ લોકેષુ ત્રિષ્વપિ પ્રથિતા યથા ॥
ભવિષ્યામિ તથા નાન્યા વર એકો વૃતો મયા

સકામા મમ સૃષ્ટિસ્તુ કુત્રચિન્ન પતિષ્યતિ ॥
યો મે પતિર્ભવેન્નાથ સોપિ મેઽતિસુહૃચ્ચ વૈ

યો દ્રક્ષ્યતિ સકામો માં પુરુષસ્તસ્ય પૌરુષમ્ ॥
નાશં ગમિષ્યતિ તદા સ ચ ક્લીબો ભવિષ્યતિ ।

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્યશ્શંકરો ભક્તવત્સલઃ ॥
ઉવાચ સુપ્રસન્નાત્મા નિષ્પાપાયાસ્તયેરિતે

મહેશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુ દેવિ ચ સંધ્યે ત્વં ત્વત્પાપં ભસ્મતાં ગતમ્ ॥
ત્વયિ ત્યક્તો મયા ક્રોધઃ શુદ્ધા જાતા તપઃકરાત્

યદ્યદ્વૃતં ત્વયા ભદ્રે દત્તં તદખિલં મયા॥
સુપ્રસન્નેન તપસા તવ સંધ્યે વરેણ હિ

પ્રથમં શૈશવો ભાવઃ કૌમારાખ્યો દ્વિતીયકઃ ॥
તૃતીયો યૌવનો ભાવશ્ચતુર્થો વાર્દ્ધકસ્તથા

તૃતીયે ત્વથ સંપ્રાપ્તે વયોભાગે શરીરિણઃ॥
સકામાસ્સ્યુર્દ્વિતીયાંતો ભવિષ્યતિ ક્વચિત્ ક્વચિત્

તપસા તવ મર્યાદા જગતિ સ્થાપિતા મયા ॥
ઉત્પન્નમાત્રા ન યથા સકામાસ્સ્યુશ્શરીરિણઃ

ત્વં ચ લોકે સતીભાવં તાદૃશં સમવાપ્નુહિ ॥
ત્રિષુ લોકેષુ નાન્યસ્યા યાદૃશં સંભવિષ્યતિ

યઃ પશ્યતિ સકામસ્ત્વાં પાણિગ્રાહમૃતે તવ ॥
સ સદ્યઃ ક્લીબતાં પ્રાપ્ય દુર્બલત્વં ગમિષ્યતિ

પતિસ્તવ મહાભાગસ્તપોરૂપસમન્વિતઃ ॥
સપ્તકલ્પાંતજીવી ચ ભવિષ્યતિ સહ ત્વયા

ઇતિ તે યે વરા મત્તઃ પ્રાર્થિતાસ્તે કૃતા મયા ॥
અન્યચ્ચ તે વદિષ્યામિ પૂર્વજન્મનિ સંસ્થિતમ્

અગ્નૌ શરીત્યાગસ્તે પૂર્વમેવ પ્રતિશ્રુતઃ ॥
તદુપાયં વદામિ ત્વાં તત્કુરુષ્વ ન સંશયઃ

સ ચ મેધાતિથિર્યજ્ઞે મુને દ્વાદશવાર્ષિકે ॥
કૃત્સ્નપ્રજ્વલિતે વહ્નાવચિરાત્ ક્રિયતાં ત્વયા

એતચ્છૈલોપત્યકાયાં ચંદ્રભાગાનદીતટે ॥
મેધાતિથિર્મહાયજ્ઞં કુરુતે તાપસાશ્રમે

તત્ર ગત્વા સ્વયં છંદં મુનિભિર્ન્નોપલક્ષિતા ॥
મત્પ્રસાદાદ્વહ્નિજાતા તસ્ય પુત્રી ભવિષ્યસિ

યસ્તે વરો વાઞ્છનીયઃ સ્વામી મનસિ કશ્ચન ॥
તં નિધાય નિજસ્વાંતે ત્યજ વહ્નૌ વપુઃ સ્વકમ્

યદા ત્વં દારુણં સંધ્યે તપશ્ચરસિ પર્વતે ॥
યાવચ્ચતુર્યુગં તસ્ય વ્યતીતે તુ કૃતે યુગે

ત્રેતાયાઃ પ્રથમે ભાગે જાતા દક્ષસ્ય કન્યકા ॥
વાક્પાશ્શીલસમાપન્ના યથા યોગ્યં વિવાહિતાઃ

તન્મધ્યે સ દદૌ કન્યા વિધવે સપ્તવિંશતિઃ ॥
ચન્દ્રોઽન્યાસ્સંપરિત્યજ્ય રોહિણ્યાં પ્રીતિમાનભૂત્।
તદ્ધેતોર્હિ યદા ચન્દ્રશ્શપ્તો દક્ષેણ કોપિના ॥
તદા ભવત્યા નિકટે સર્વે દેવાસ્સમાગતાઃ

ન દૃષ્ટાશ્ચ ત્વયા સંધ્યે તે દેવા બ્રહ્મણા સહ ॥
મયિ વિન્યસ્તમનસા ખં ચ દૃષ્ટ્વા લભેત્પુનઃ

ચંદ્રસ્ય શાપમોક્ષાર્થં જાતા ચંદ્રનદી તદા॥
સૃષ્ટા ધાત્રા તદૈવાત્ર મેધાતિથિરુપસ્થિતઃ

તપસા સત્સમો નાસ્તિ ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ॥
યેન યજ્ઞસ્સમારબ્ધો જ્યોતિષ્ટોમો મહાવિધિઃ

તત્ર પ્રજ્વલિતો વહ્નિસ્તસ્મિન્ત્યજ વપુઃ સ્વકમ્ ॥
સુપવિત્રા ત્વમિદાનીં સંપૂર્ણોસ્તુ પણસ્તવ

એતન્મયા સ્થાપિતન્તે કાર્યાર્થં ભો તપસ્વિનિ॥
તત્કુરુષ્વ મહાભાગે યાહિ યજ્ઞે મહામુનેઃ ।
તસ્યાહિતં ચ દેવેશસ્તત્રૈવાંતરધીયત

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં દ્વિતીયે સતીખંડે સંધ્યાચરિત્રવર્ણનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ