શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.2.5

સૂત ઉવાચ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય બ્રહ્મણો મુનિસત્તમઃ ॥
સ મુદોવાચ સંસ્મૃત્ય શંકરં પ્રીતમાનસઃ

નારદ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મન્ વિધે મહાભાગ વિષ્ણુશિષ્ય મહામતે ॥
અદ્ભુતા કથિતા લીલા ત્વયા ચ શશિમૌલિનઃ

ગૃહીતદારે મદને હૃષ્ટે હિ સ્વગૃહે ગતે ॥
દક્ષે ચ સ્વગૃહં યાતે તથા હિ ત્વયિ કર્તરિ

માનસેષુ ચ પુત્રેષુ ગતેષુ સ્વસ્વધામસુ ॥
સંધ્યા કુત્ર ગતા સા ચ બ્રહ્મપુત્રી પિતૃપ્રસૂઃ

કિં ચકાર ચ કેનૈવ પુરુષેણ વિવાહિતા ॥
એતત્સર્વં વિશેષેણ સંધ્યાયાશ્ચરિતં વદ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય બ્રહ્મપુત્રશ્ચ ધીમતઃ ॥
સંસ્મૃત્ય શંકરં સક્ત્યા બ્રહ્મા પ્રોવાચ તત્ત્વવિત્

બ્રહ્મોવાચ ॥
શૃણુ ત્વં ચ મુને સર્વં સંધ્યાયાશ્ચરિતં શુભમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા સર્વકામિન્યસ્સાધ્વ્યસ્સ્યુસ્સર્વદા મુને

સા ચ સંધ્યા સુતા મે હિ મનોજાતા પુરાઽ ભવત્ ॥
તપસ્તપ્ત્વા તનું ત્યક્ત્વા સૈવ જાતા ત્વરુંધતી

મેધાતિથેસ્સુતા ભૂત્વા મુનિશ્રેષ્ઠસ્ય ધીમતી ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનવચનાચ્ચરિતવ્રતા

વવ્રે પતિં મહાત્માનં વસિષ્ઠં શંસિતવ્રતમ્ ॥
પતિવ્રતા ચ મુખ્યાઽભૂદ્વંદ્યા પૂજ્યા ત્વભીષણા

નારદ ઉવાચ॥
કથં તયા તપસ્તપ્તં કિમર્થં કુત્ર સંધ્યયા॥
કથં શરીરં સા ત્યક્ત્વાઽભવન્મેધાતિથેઃ સુતા॥॥।
કથં વા વિહિતં દેવૈર્બ્રહ્મવિષ્ણુશિવૈઃ પતિમ્।
વસિષ્ઠં તુ મહાત્માનં સંવવ્રે શંસિતવ્રતમ્

એતન્મે શ્રોષ્યમાણાય વિસ્તરેણ પિતામહ॥
કૌતૂહલમરુંધત્યાશ્ચરિતં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ

।
બ્રહ્મોવાચ ॥
અહં સ્વતનયાં સંધ્યાં દૃષ્ટ્વા પૂર્વમથાત્મનઃ॥
કામાયાશુ મનોઽકાર્ષં ત્યક્ત્વા શિવભયાચ્ચ સા

સંધ્યાયાશ્ચલિતં ચિત્તં કામબાણવિલોડિતમ્ ॥
ઋષીણામપિ સંરુદ્ધમાનસાનાં મહાત્મનામ્

ભર્ગસ્ય વચનં શ્રુત્વા સોપહાસં ચ માં પ્રતિ ॥
આત્મનશ્ચલિતત્વં વૈ હ્યમર્યાદમૃષીન્પ્રતિ

કામસ્ય તાદૃશં ભાવં મુનિમોહકરં મુહુઃ॥
દૃષ્ટ્વા સંધ્યા સ્વયં તત્રોપયમાયાતિદુઃખિતા

।
તતસ્તુ બ્રહ્મણા શપ્તે મદને ચ મયા મુને॥
અંતર્ભૂતે મયિ શિવે ગતે ચાપિ નિજાસ્પદે

આમર્ષવશમાપન્ના સા સંધ્યા મુનિસત્તમ॥
મમ પુત્રી વિચાર્યૈવં તદા ધ્યાનપરાઽભવત્

ધ્યાયંતી ક્ષણમેવાશુ પૂર્વં વૃત્તં મનસ્વિની ॥
ઇદં વિમમૃશે સંધ્યા તસ્મિન્કાલે યથોચિતમ્

સંધ્યોવાચ ॥
ઉત્પન્નમાત્રાં માં દૃષ્ટ્વા યુવતીં મદનેરિતઃ ॥
અકાર્ષિત્સાનુરાગોયમભિલાષં પિતા મમ

।
પશ્યતાં માનસાનાં ચ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્॥
દૃષ્ટ્વૈવ મામમર્યાદં સકામમભવન્મનઃ

મમાપિ મથિતં ચિત્તં મદનેન દુરાત્મના ॥
યેન દૃષ્ટ્વા મુનીન્સર્વાંશ્ચલિતં મન્મનો ભૃશમ્

ફલમેતસ્ય પાપસ્ય મદનસ્સ્વયમાપ્તવાન્॥
યસ્તં શશાપ કુપિતઃ શંભોરગ્રે પિતામહઃ

પ્રાપ્નુયાં ફલમેતસ્ય પાપસ્ય સ્વઘકારિણી ॥
તચ્છોધનફલમહમાશુ નેચ્છામિ સાધનમ્

યન્માં પિતા ભ્રાતરશ્ચ સકામમપરોક્ષતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા ચક્રુસ્સ્પૃહાં તસ્માન્ન મત્તઃ પાપકૃત્પરા

મમાપિ કામભાવોભૂદમર્યાદં સમીક્ષ્ય તાન્ ॥
પત્યા ઇવ સ્વકેતાતે સર્વેષુ સહજેષ્વષિ

કરિષ્યારમ્યસ્ય પાપસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તમહં સ્વયમ્॥
આત્માનમગ્નૌ હોષ્યામિ વેદમાર્ગાનુસારત

કિં ત્વેકાં સ્થાપયિષ્યામિ મર્યાદામિહ ભૂતલે ॥
ઉત્પન્નમાત્રા ન યથા સકામાસ્સ્યુશ્શરીરિણઃ

એતદર્થમહં કૃત્વા તપઃ પરમ દારુણમ્ ॥
મર્યાદાં સ્થાપયિષ્યામિ પશ્ચાત્ત્યક્ષામિ જીવિતમ્

યસ્મિઞ્ચ્છરીરે પિત્રા મે હ્યભિલાષસ્સ્વયં કૃતઃ॥
ભાતૃભિસ્તેન કાયેન કિંચિન્નાસ્તિ પ્રયોજનમ્

મયા યેન શરીરેણ તાતેષુ સહજેષુ ચ ॥
ઉદ્ભાવિતઃ કામભાવો ન તત્સુકૃતસાધનમ્

ઇતિ સંચિત્ય મનસા સંધ્યા શૈલવરં તતઃ ॥
જગામ ચન્દ્રભાગાખ્યં ચન્દ્રભાગાપગા યતઃ

અથ તત્ર ગતાં જ્ઞાત્વા સંધ્યાં ગિરિવરં પ્રતિ ॥
તપસે નિયતાત્માનં બ્રહ્માવોચમહં સુતમ્

વશિષ્ઠં સંયતાત્માનં સર્વજ્ઞં જ્ઞાનયોગિનમ્ ॥
સમીપે સ્વે સમાસીનં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
વસિષ્ઠ પુત્ર ગચ્છ ત્વં સંધ્યાં જાતાં મનસ્વિનીમ્॥
તપસે ધૃતકામાં ચ દીક્ષસ્વૈનાં યથા વિધિ

મંદાક્ષમભવત્તસ્યાઃ પુરા દૃષ્ટ્વૈવ કામુકાન્॥
યુષ્માન્માં ચ તથાત્માનં સકામાં મુનિસત્તમ

અભૂતપૂર્વં તત્કર્મ પૂર્વ મૃત્યું વિમૃશ્ય સા ॥
યુષ્માકમાત્મનશ્ચાપિ પ્રાણાન્સંત્યક્તુમિચ્છતિ

સમર્યાદેષુ મર્યાદાં તપસા સ્થાપયિષ્યતિ ॥
તપઃ કર્તું ગતા સાધ્વી ચન્દ્રભાગાખ્યભૂધરે

ન ભાવં તપસસ્તાત સાનુજાનાતિ કંચન॥
તસ્માદ્યથોપદેશાત્સા પ્રાપ્નોત્વિષ્ટં તથા કુરુ

ઇદં રૂપં પરિત્યજ્ય નિજં રૂપાંતરં મુને ॥
પરિગૃહ્યાંતિકે તસ્યાસ્તપશ્ચર્યાં નિદર્શયન્

ઇદં સ્વરૂપં ભવતો દૃષ્ટ્વા પૂર્વં યથાત્ર વામ્ ॥
નાપ્નુયાત્સાઽથ કિંચિદ્વૈ તતો રૂપાંતરં કુરુ

બ્રહ્મોવાચ ॥નારદેત્થં વસિષ્ઠો મે સમાજ્ઞપ્તો દયાવતા ॥
યથાઽસ્વિતિ ચ માં પ્રોચ્ય યયૌ સંધ્યાંતિકં મુનિઃ

તત્ર દેવસરઃ પૂર્ણં ગુણૈર્માનસસંમિતમ્ ॥
દદર્શ સ વસિષ્ટોથ સંધ્યાં તત્તીરગામપિ।

તીરસ્થયા તયા રેજે તત્સરઃ કમલોજ્જ્વલમ્ ॥
ઉદ્યદિંદુસુનક્ષત્ર પ્રદોષે ગગનં યથા

મુનિર્દૃષ્ટ્વાથ તાં તત્ર સુસંભાવાં સ કૌતુકી ॥
વીક્ષાંચક્રે સરસ્તત્ર બૃહલ્લોહિતસંજ્ઞકમ્

ચન્દ્રભાગા નદી તસ્માત્પ્રાકારાદ્દક્ષિણાંબુધિમ્ ॥
યાંતી સા ચૈવ દદૃશે તેન સાનુગિરેર્મહત્

નિર્ભિદ્ય પશ્ચિમં સા તુ ચન્દ્રભાગસ્ય સા નદી ॥
યથા હિમવતો ગંગા તથા ગચ્છતિ સાગરમ્

તસ્મિન્ ગિરૌ ચન્દ્રભાગે બૃહલ્લોહિતતીરગામ્ ॥
સંધ્યાં દૃષ્ટ્વાથ પપ્રચ્છ વસિષ્ઠસ્સાદરં તદા

વશિષ્ઠ .ઉવાચ ॥
કિમર્થમાગતા ભદ્રે નિર્જનં ત્વં મહીધરમ્ ॥
કસ્ય વા તનયા કિં વા ભવત્યાપિ ચિકીર્ષિતમ્

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વદ ગુહ્યં ન ચેદ્ભવેત્ ॥
વદનં પૂર્ણચન્દ્રાભં નિશ્ચેષ્ટં વા કથં તવ

બ્રહ્મોવાચ ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય વશિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ॥
દૃષ્ટ્વા ચ તં મહાત્માનં જ્વલંતમિવ પાવકમ્

શરીરધૃગ્બ્રહ્મચર્યં વિલસંતં જટાધરમ્ ॥
સાદરં પ્રણિપત્યાથ સંધ્યોવાચ તપોધનમ્

સંધ્યોવાચ ॥
યદર્થમાગતા શૈલં સિદ્ધં તન્મે નિબોધ હ ॥
તવ દર્શનમાત્રેણ યન્મે સેત્સ્યતિ વા વિભો

તપશ્ચર્તુમહં બ્રહ્મન્નિર્જનં શૈલમાગતા ॥
બ્રહ્મણોહં સુતા જાતા નામ્ના સંધ્યેતિ વિશ્રુતા

યદિ તે યુજ્યતે સહ્યં માં ત્વં સમુપદેશય ॥
એતચ્ચિકીર્ષિતં ગુહ્યં નાન્યૈઃ કિંચન વિદ્યતે

અજ્ઞાત્વા તપસો ભાવં તપોવનમુપાશ્રિતા ॥
ચિંતયા પરિશુષ્યેહં વેપતે હિ મનો મમ

બ્રહ્મોવાચ ॥
આકર્ણ્ય તસ્યા વચનં વસિષ્ઠો બ્રહ્મવિત્તમઃ ॥
સ્વયં ચ સર્વકૃત્યજ્ઞો નાન્યત્કિંચન પૃષ્ટવાન્

અથ તાં નિયતાત્માનં તપસેતિ ધૃતોદ્યમામ્ ॥
પ્રોવાચ મનસા સ્મૃત્વા શંકરં ભક્તવત્સલમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥
પરમં યો મહત્તેજઃ પરમં યો મહત્તપઃ ॥
પરમઃ પરમારાધ્યઃ શમ્ભુર્મનસિ ધાર્યતામ્

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં ય એકસ્ત્વાદિકારણમ્ ॥
તમેકં જગતામાદ્યં ભજસ્વ પુરુષોત્તમમ્

મંત્રેણાનેન દેવેશં શમ્ભું ભજ શુભાનને ॥
તેન તે સકલા વાપ્તિર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

ૐ નમશ્શંકરાયેતિ ૐમિત્યંતેન સન્તતમ્ ॥
મૌનતપસ્યાપ્રારંમ્ભં તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

સ્નાનં મૌનેન કર્તવ્યં મૌનેન હરપૂજનમ્ ॥
દ્વયોઃ પૂર્ણજલાહારં પ્રથમં ષષ્ઠકાલયોઃ

તૃતીયે ષષ્ઠકાલે તુ હ્યુપવાસપરો ભવેત્ ॥
એવં તપસ્સમાપ્તૌ વા ષષ્ઠે કાલે ક્રિયા ભવેત્

એવં મૌનતપસ્યાખ્યા બ્રહ્મચર્યફલપ્રદા ॥
સર્વાભીષ્ટપ્રદા દેવિ સત્યંસત્યં ન સંશયઃ

એવં ચિત્તે સમુદ્દિશ્ય કામં ચિંતય શંકરમ્ ॥
સ તે પ્રસન્ન ઇષ્ટાર્થમચિરાદેવ દાસ્યતિ

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઉપવિશ્ય વસિષ્ઠોથ સંધ્યાયૈ તપસઃ ક્રિયામ્ ॥
તામાભાષ્ય યથાન્યાયં તત્રૈવાંતર્દધે મુનિઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં દ્વિતીયે સતીખણ્ડે સંધ્યાચરિત્રવર્ણનો નામ પંચમોઽધ્યાયઃ

॥
[હ્ત્ત્પ્:॥પુરુસ્હોત્તમ.યોલસિતે.ચોમ્।સપ્તમિ-ઉત્તર.ફ્પ્
સન્ધ્યયોપરિ ટિપ્પણી
]