શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.2.23

બ્રહ્મોવાચ ॥
એવં કૃત્વા વિહારં વૈ શંકરેણ ચ સા સતી ॥
સંતુષ્ટા સાભવચ્ચાતિ વિરાગા સમજાયત

એકસ્મિન્દિવસે દેવી સતી રહસિ સંગતા ॥
શિવં પ્રણમ્ય સદ્ભક્ત્યા ન્યસ્યોચ્ચૈઃ સુકૃતાંજલિઃ

સુપ્રસન્નં પ્રભું નત્વા સા દક્ષતનયા સતી ॥
ઉવાચ સાંજલિર્ભક્ત્યા વિનયાવનતા તતઃ

સત્યુવાચ ॥
દેવદેવ મહાદેવ કરુણા સાગર પ્રભો ॥
દીનોદ્ધર મહાયોગિન્ કૃપાં કુરુ મમોપરિ

ત્વં પરઃ પુરુષસ્સ્વામી રજસ્સત્ત્વતમઃ પરઃ ॥
નિર્ગુણસ્સગુણસ્સાક્ષી નિર્વિકારી મહાપ્રભુઃ

ધન્યાહં તે પ્રિયા જાતા કામિની સુવિહારિણી ॥
જાતસ્ત્વં મે પતિસ્સ્વામિન્ભક્તિવાત્સલ્યતો હર

કૃતો બહુસમા નાથ વિહારઃ પરમસ્ત્વયા ॥
સંતુષ્ટાહં મહેશાન નિવૃત્તં મે મનસ્તતઃ

જ્ઞાતુમિચ્છામિ દેવેશ પરં તત્ત્વં સુખાવહમ્ ॥
યં ન સંસારદુઃખાદ્વૈ તરેજ્જીવોંજસા હર

યત્કૃત્વા વિષયી જીવસ્સ લભેત્પરમં પદમ્ ॥
સંસારી ન ભવેન્નાથ તત્ત્વં વદ કૃપાં કુરુ

બ્રહ્મોવાચ॥
ઇત્યપૃચ્છત્સ્મ સદ્ભક્ત્યા શંકરં સા સતી મુને ॥
આદિશક્તિર્મહેશાની જીવોદ્ધારાય કેવલમ્ ॥2.2.23.૧૦।
આકર્ણ્ય તચ્છિવઃ સ્વામી સ્વેચ્છયોપાત્તવિગ્રહઃ ॥
અવોચત્પરમપ્રીતસ્સતીં યોગવિરક્તધીઃ

॥ શિવ ઉવાચ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ દાક્ષાયણિ મહેશ્વરિ ॥
પરં તત્ત્વં તદેવાનુશયી મુક્તો ભવેદ્યતઃ ॥ ૧૨ ।
પરતત્ત્વં વિજાનીહિ વિજ્ઞાનં પરમેશ્વરી ॥
દ્વિતીયં સ્મરણં યત્ર નાહં બ્રહ્મેતિ શુદ્ધધીઃ

તદ્દુર્લભં ત્રિલોકેસ્મિંસ્તજ્જ્ઞાતા વિરલઃ પ્રિયે ॥
યાદૃશો યસ્સદાસોહં બ્રહ્મસાક્ષાત્પરાત્પરઃ

તન્માતા મમ ભક્તિશ્ચ ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદા ॥
સુલભા મત્પ્રસાદાદ્ધિ નવધા સા પ્રકીર્તિતા

ભક્તૌ જ્ઞાને ન ભેદો હિ તત્કર્તુસ્સર્વદા સુખમ્ ॥
વિજ્ઞાનં ન ભવત્યેવ સતિ ભક્તિવિરોધિનઃ

ભક્ત્યા હીનસ્સદાહં વૈ તત્પ્રભાવાદ્ગૃહેષ્વપિ ॥
નીચાનાં જાતિહીનાનાં યામિ દેવિ ન સંશયઃ

સા ભક્તિર્દ્વિવિધા દેવિ સગુણા નિર્ગુણા મતા ॥
વૈધી સ્વાભાવિકી યા યા વરા સા ત્વવરા સ્મૃતા

નૈષ્ઠિક્યા નૈષ્ઠિકી ભેદાદ્દ્વિવિધે દ્વિવિધે હિ તે ॥
ષડ્વિધા નૈષ્ઠિકી જ્ઞેયા દ્વિતીયૈકવિધા સ્મૃતા

વિહિતાવિહિતાભેદાત્તામનેકાં વિદુર્બુધાઃ ॥
તયોર્બહુવિધત્વાચ્ચ તત્ત્વં ત્વન્યત્ર વર્ણિતમ્

તે નવાંગે ઉભે જ્ઞેયે વર્ણિતે મુનિભિઃ પ્રિયે ॥
વર્ણયામિ નવાંગાનિ પ્રેમતઃ શૃણુ દક્ષજે

શ્રવણં કીર્તનં ચૈવ સ્મરણં સેવનં તથા ॥
દાસ્યં તથાર્ચનં દેવિ વંદનં મમ સર્વદા

સખ્યમાત્માર્પણં ચેતિ નવાંગાનિ વિદુર્બુધાઃ ॥
ઉપાંગાનિ શિવે તસ્યા બહૂનિ કથિતાનિ વૈ

શૃણુ દેવિ નવાંગાનાં લક્ષણાનિ પૃથક્પૃથક્ ॥
મમ ભક્તેર્મનો દત્ત્વા ભક્તિ મુક્તિપ્રદાનિ હિ

કથાદેર્નિત્યસમ્માનં કુર્વન્દેહાદિભિર્મુદા ॥
સ્થિરાસનેન તત્પાનં યત્તચ્છ્રવણમુચ્યતે

હૃદાકાશેન સંપશ્યઞ્ જન્મકર્માણિ વૈ મમ ॥
પ્રીત્યાચોચ્ચારણં તેષામેતત્કીર્તનમુચ્યતે

વ્યાપકં દેવિ માં દૃષ્ટ્વા નિત્યં સર્વત્ર સર્વદા ॥
નિર્ભયત્વં સદા લોકે સ્મરણં તદુદાહૃતમ્

અરુણોદયમારભ્ય સેવાકાલેંચિતા હૃદા ॥
નિર્ભયત્વં સદા લોકે સ્મરણં તદુદાહૃતમ્

સદા સેવ્યાનુકૂલ્યેન સેવનં તદ્ધિ ગોગણૈઃ ॥
હૃદયામૃતભોગેન પ્રિયં દાસ્યમુદાહૃતમ્

સદા ભૃત્યાનુકૂલ્યેન વિધિના મે પરાત્મને ॥
અર્પણં ષોડશાનાં વૈ પાદ્યાદીનાં તદર્ચનમ્

મંત્રોચ્ચારણધ્યાનાભ્યાં મનસા વચસા ક્રમાત્ ॥
યદષ્ટાંગેન ભૂસ્પર્શં તદ્વૈ વંદનમુચ્યતે

મંગલામંગલં યદ્યત્કરોતીતીશ્વરો હિ મે ॥
સર્વં તન્મંગલાયેતિ વિશ્વાસઃ સખ્યલક્ષણમ્

કૃત્વા દેહાદિકં તસ્ય પ્રીત્યૈ સર્વં તદર્પણમ્॥
નિર્વાહાય ચ શૂન્યત્વં યત્તદાત્મસમર્પણમ્

નવાંગાનીતિ મદ્ભક્તેર્ભુક્તિમુક્તિપ્રદાનિ ચ ॥
મમ પ્રિયાણિ ચાતીવ જ્ઞાનોત્પત્તિકરાણિ ચ

ઉપાંગાનિ ચ મદ્ભક્તેર્બહૂનિ કથિતાનિ વૈ ॥
બિલ્વાદિસેવનાદીનિ સમૂ હ્યાનિ વિચારતઃ

ઇત્થં સાંગોપાંગભક્તિર્મમ સર્વોત્તમા પ્રિયે ॥
જ્ઞાનવૈરાગ્યજનની મુક્તિદાસી વિરાજતે

સર્વકર્મફલોત્પત્તિસ્સર્વદા ત્વત્સમપ્રિયા ॥
યચ્ચિત્તે સા સ્થિતા નિત્યં સર્વદા સોતિ મત્પ્રિયઃ

ત્રૈલોક્યે ભક્તિસદૃશઃ પંથા નાસ્તિ સુખાવહઃ ॥
ચતુર્યુગેષુ દેવેશિ કલૌ તુ સુવિશેષતઃ

કલૌ તુ જ્ઞાનવૈરાગો વૃદ્ધરૂપૌ નિરુત્સવૌ ॥
ગ્રાહકાભાવતો દેવિ જાતૌ જર્જર તામતિ

કલૌ પ્રત્યક્ષફલદા ભક્તિસ્સર્વયુગેષ્વપિ ॥
તત્પ્રભાવાદહં નિત્યં તદ્વશો નાત્ર સંશયઃ

યો ભક્તિમાન્પુમાઁલ્લોકે સદાહં તત્સહાયકૃત્ ॥
વિઘ્નહર્તા રિપુસ્તસ્ય દંડ્યો નાત્ર ચ સંશયઃ

ભક્તહેતોરહં દેવિ કાલં ક્રોધપરિપ્લુતઃ
અદહં વહ્નિના નેત્રભવેન નિજરક્ષકઃ

ભક્તહેતોરહં દેવિ રવ્યુપર્યભવં કિલ।
અતિક્રોધાન્વિતઃ શૂલં ગૃહીત્વાઽન્વજયં પુરા

ભક્તહેતોરહં દેવિ રાવણં સગણં ક્રુધા ॥
ત્યજતિ સ્મ કૃતો નૈવ પક્ષપાતો હિ તસ્ય વૈ

ભક્તહેતોરહં દેવિ વ્યાસં હિ કુમતિગ્રહમ્ ॥
કાશ્યા ન્યસારયત્ ક્રોધાદ્દણ્ડયિત્વા ચ નંદિના

કિં બહૂક્તેન દેવેશિ ભક્ત્યાધીનસ્સદા હ્યહમ્ ॥
તત્કર્તું પુરુષસ્યાતિવશગો નાત્ર સંશયઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્થમાકર્ણ્ય ભક્તેસ્તુ મહત્ત્વં દક્ષજા સતી ॥
જહર્ષાતીવ મનસિ પ્રણનામ શિવં મુદા

પુનઃ પપ્રચ્છ સદ્ભક્ત્યા તત્કાણ્ડવિષયં મુને ॥
શાસ્ત્રં સુખકરં લોકે જીવોદ્ધારપરાયણમ્

સયંત્રમંત્રશાસ્ત્રં ચ તન્માહાત્મ્યં વિશેષતઃ ॥
અન્યાનિ ધર્મવસ્તૂનિ જીવોદ્ધારકરાણિ હિ

શંકરોપિ તદાકર્ણ્ય સતીં પ્રશ્નં પ્રહૃષ્ટધીઃ ॥
વર્ણયામાસ સુપ્રીત્યા જીવોદ્ધારાય કૃત્સ્નશઃ

તત્ર શાસ્ત્રં સયંત્રં હિ સપંચાઙ્ગં મહેશ્વરઃ ॥
બભાષે મહિમાનં ચ તત્તદ્દૈવવરસ્ય વૈ

સેતિહાસકથં તેષાં ભક્તમાહાત્મ્યમેવ ચ ॥
સવર્ણાશ્રમધર્માંશ્ચ નૃપધર્માન્ મુનીશ્વર

સુતસ્ત્રીધર્મમાહાત્મ્યં વર્ણાશ્રમમનશ્વરમ્ ॥
વૈદ્યશાસ્ત્રં તથા જ્યોતિશ્શાસ્ત્રં જીવસુખાવહમ્

સામુદ્રિકં પરં શાસ્ત્રમન્યચ્છાસ્ત્રાણિ ભૂરિશઃ ॥
કૃપાં કૃત્વા મહે શાનો વર્ણયામાસ તત્ત્વતઃ

ઇત્થં ત્રિલોકસુખદૌ સર્વજ્ઞૌ ચ સતીશિવૌ ॥
લોકોપકારકરણધૃતસદ્ગુણવિગ્રહૌ

ચિક્રીડાતે બહુવિધે કૈલાસે હિમવદ્ગિરૌ ॥
અન્યસ્થલેષુ ચ તદા પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણૌ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં દ્વિતીયે સતીખણ્ડે ભક્તિપ્રભાવવર્ણનં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ