શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.1.9

બ્રહ્મોવાચ ॥
અથાકર્ણ્ય નુર્તિવિષ્ણુકૃતાં સ્વસ્ય મહેશ્વરઃ ॥
પ્રાદુર્બભૂવ સુપ્રીતસ્સવામં કરુણાનિધિઃ

પંચવક્ત્રસ્ત્રિનયનો ભાલચન્દ્રો જટાધરઃ ॥
ગૌરવર્ણો વિશાલાક્ષો ભસ્મોદ્ધૂલિતવિગ્રહઃ

દશબાહુર્નીલગલ સર્વાભરણભૂષિતઃ ॥
સર્વાંગસુન્દરો ભસ્મત્રિપુણ્ડ્રાંકિતમસ્તકઃ

તં દૃષ્ટ્વા તાદૃશં દેવં સવામં પરમેશ્વરમ્ ॥
તુષ્ટાવ પુનરિષ્ટાભિર્વાગ્ભિર્વિષ્ણુર્મયા સહ

નિગમં શ્વાસરૂપેણ દદૌ તસ્મૈ તતો હરઃ ॥
વિષ્ણવે ચ પ્રસન્નાત્મા મહેશઃ કરુણાકરઃ

તતો જ્ઞાનમદાત્તસ્મૈ હરયે પરમાત્મને ॥
પરમાત્મા પુનર્મહ્યં દત્તવાન્કૃપયા મુને

સંપ્રાપ્ય નિગમં વિષ્ણુઃ પપ્રચ્છ પુનરેવ તમ્ ॥
કૃતાર્થસ્સાંજલિર્નત્વા મયા સહ મહેશ્વરમ્

વિષ્ણુરુવાચ ॥
કથં ચ તુષ્યસે દેવ મયા પૂજ્યઃ કથં પ્રભો ।
કથં ધ્યાનં પ્રકર્તવ્યં કથં વ્રજસિ વશ્યતામ્

કિં કર્તવ્યં મહાદેવ હ્યાવાભ્યાં તવ શાસનાત્ ॥
સદાસદાજ્ઞાપય નૌ પ્રીત્યર્થં કુરુ શંકર

એતત્સર્વં મહારાજ કૃપાં કૃત્વાઽવયોઃ પ્રભો ॥
કથનીયં તથાન્યચ્ચ વિજ્ઞાય સ્વાનુગૌ શિવ

બ્રહ્મોવાચ॥
ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રસન્નો ભગવાન્હરઃ ॥
ઉવાચ વચનં પ્રીત્યા સુપ્રસન્નઃ કૃપાનિધિઃ

શ્રીશિવ ઉવાચ ॥
ભક્ત્યા ચ ભવતોર્નૂનં પ્રીતોહં સુરસત્તમૌ ॥
પશ્યતં માં મહાદેવં ભયં સર્વં વિમુંચતામ્

મમ લિંગં સદા પૂજ્ય ધ્યેયં ચૈતાદૃશં મમ ॥
ઇદાનીં દૃશ્યતે યદ્વત્તથા કાર્યં પ્રયત્નતઃ

પૂજિતો લિંગરૂપેણ પ્રસન્નો વિવિધં ફલમ્ ॥
દાસ્યામિ સર્વલોકેભ્યો મનોભીષ્ટાન્યનેકશઃ

યદા દુઃખં ભવેત્તત્ર યુવયોસ્સુરસત્તમૌ ॥
પૂજિતે મમ લિંગે ચ તદા સ્યાદ્દુઃખનાશનમ્

યુવાં પ્રસૂતૌ પ્રકૃતેર્મદીયાયા મહાબલૌ ॥
ગાત્રાભ્યાં સવ્યસવ્યાભ્યાં મમ સર્વેશ્વરસ્ય હિ

અયં મે દક્ષિણાત્પાર્શ્વાદ્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
વામપાર્શ્વાચ્ચ વિષ્ણુસ્ત્વં સમુત્પન્નઃ પરાત્મનઃ

પ્રીતોહં યુવયોસ્સમ્યગ્વરં દદ્યાં યથેપ્સિતમ્ ॥
મયિ ભક્તિર્દૃઢા ભૂયાદ્યુવયોરભ્યનુજ્ઞયા

પાર્થિવીં ચૈવ મન્મૂર્તિં વિધાય કુરુતં યુવામ્ ॥
સેવાં ચ વિવિધાં પ્રાજ્ઞૌ કૃત્વા સુખમવાપ્સ્યથ

બ્રહ્મન્સૃષ્ટિં કુરુ ત્વં હિ મદાજ્ઞાપરિપાલકઃ ॥
વત્સ વત્સ હરે ત્વં ચ પાલયૈવં ચરાચરમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા નૌ પ્રભુરતાભ્યાં પૂજાવિધિમદાચ્છુભામ્ ॥
યેનૈવ પૂજિતશ્શંભુઃ ફલં યચ્છત્યનેકશઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચશ્શંભોર્મયા ચ સહિતો હરિઃ ॥
પ્રત્યુવાચ મહેશાનં પ્રણિપત્ય કૃતાંજલિઃ

વિષ્ણુરુવાચ ॥
યદિ પ્રીતિઃ સમુત્પન્ના યદિ દેયો વરશ્ચ નૌ ॥
ભક્તિર્ભવતુ નૌ નિત્યં ત્વયિ ચાવ્યભિચારિણી

ત્વમપ્યવતરસ્વાદ્ય લીલયા નિર્ગુણોપિ હિ ॥
સહાયં કુરુ નૌ તાત ત્વં પરઃ પરમેશ્વરઃ

આવયોર્દેવદેવેશ વિવાદમપિ શોભનમ્ ॥
ઇહાગતો ભવાન્યસ્માદ્વિવાદશમનાય નૌ

બ્રહ્મોવાચ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પુનઃ પ્રાહ હરો હરિમ્ ॥
પ્રણિપત્ય સ્થિતં મૂર્ધ્ના કૃતાંજલિપુટઃ સ્વયમ્

શ્રીમહેશ ઉવાચ ॥
પ્રલયસ્થિતિસર્ગાણાં કર્તાહં સગુણોઽગુણઃ ॥
પરબ્રહ્મ નિર્વિકારી સચ્ચિદાનંદલક્ષણઃ

ત્રિયા ભિન્નો હ્યહં વિષ્ણો બ્રહ્મવિષ્ણુહરાખ્યયા॥
સર્ગરક્ષાલયગુણૈર્નિષ્કલોહં સદા હરે

સ્તુતોઽહં યત્ત્વયા વિષ્ણો બ્રહ્મણા મેઽવતારણે॥
પ્રાર્થનાં તાં કરિષ્યામિ સત્યાં યદ્ભક્તવત્સલઃ

મદ્રૂપં પરમં બ્રહ્મન્નીદૃશં ભવદંગતઃ ॥
પ્રકટીભવિતા લોકે નામ્ના રુદ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

મદંશાત્તસ્ય સામર્થ્યં ન્યૂનં નૈવ ભવિષ્યતિ ॥
યોહં સોહં ન ભેદોસ્તિ પૂજાવિધિવિધાનતઃ

યથા ચ જ્યોતિષસ્સંગાજ્જલાદેઃ સ્પર્શતા ન વૈ ॥
તથા મમાગુણસ્યાપિ સંયોગાદ્બન્ધનં ન હિ

શિવરૂપં મમૈતઞ્ચ રુદ્રોઽપિ શિવવત્તદા ॥
ન તત્ર પરભેદો વૈ કર્તવ્યશ્ચ મહામુને

વસ્તુતો હ્યેકરૂપં હિ દ્વિધા ભિન્નં જગત્યુત ॥
અતો ન ભેદા વિજ્ઞેયઃ શિવે રુદ્રે કદાચન

સુવર્ણસ્ય તથૈકસ્ય વસ્તુત્વં નૈવ ગચ્છતિ ॥
અલંકૃતિકૃતે દેવ નામભેદો ન વસ્તુતઃ

તથૈકસ્યા મૃદો ભેદો નાનાપાત્રે ન વસ્તુતઃ॥
કારણસ્યૈવ કાર્યે ચ સન્નિધાનં નિદર્શનમ્

જ્ઞાતવ્યં બુધવર્યૈશ્ચ નિર્મલજ્ઞાનિભિઃ સુરૌ ॥
એવં જ્ઞાત્વા ભવભ્યાં તુ ન દૃશ્યં ભેદકાર ણમ્

વસ્તુવત્સર્વદૃશ્યં ચ શિવરૂપમ્મતમ્મમ ॥
અહં ભવાનજશ્ચૈવ રુદ્રો યોઽયં ભવિષ્યતિ

એકરૂપા ન ભેદસ્તુ ભેદે વૈ બંધનં ભવેત્ ॥
તથાપિ ચ મદીયં હિ શિવરૂપં સનાતનમ્

મૂલીભૂતં સદોક્તં ચ સત્યજ્ઞાનમનંતકમ્॥
એવં જ્ઞાત્વા સદા ધ્યેયં મનસા ચૈવ તત્ત્વતઃ

શ્રૂયતાં ચૈવ ભો બ્રહ્મન્યદ્ગોપ્યં કથ્યતે મયા ॥
ભવંતૌ પ્રકૃતેર્યાતૌ નાયં વૈ પ્રકૃતેઃ પુનઃ

મદાજ્ઞા જાયતે તત્ર બ્રહ્મણો ભ્રુકુટેરહમ્॥
ગુણેષ્વપિ યથા પ્રોક્તસ્તામસઃ પ્રકૃતો હરઃ

વૈકારિકશ્ચ વિજ્ઞેયો યોઽહંકાર ઉદાહૃતઃ ॥
નામતો વસ્તુતો નૈવ તામસઃ પરિચક્ષ્યતે

એતસ્માત્કારણાદ્બ્રહ્મન્કરણીયમિદં ત્વયા ॥
સૃષ્ટિકર્તા ભવ બ્રહ્મન્સૃષ્ટેશ્ચ પાલકો હરિઃ

મદીયશ્ચ તથાંઽશો યો લયકર્તા ભવિષ્યતિ ॥
ઇયં યા પ્રકૃતિર્દેવી હ્યુમાખ્યા પરમેશ્વરી

તસ્યાસ્તુ શક્તિર્વા દેવી બ્રહ્માણં સા ભજિષ્યતિ ॥
અન્યા શક્તિઃ પુનસ્તત્ર પ્રકૃતેઃ સંભવિષ્યતિ

સમાશ્રયિષ્યતિ વિષ્ણું લક્ષ્મીરૂપેણ સા તદા॥
પુનશ્ચ કાલી નામ્ના સા મદંશં પ્રાપ્સ્યતિ ધ્રુવમ્

જ્યોતી રૂપેણ સા તત્ર કાર્યાર્થે સંભવિષ્યતિ ॥
એવં દેવ્યાસ્તથા પ્રોક્તાશ્શક્તયઃ પરમાશ્શુભાઃ

સૃષ્ટિસ્થિતિલયાનાં હિ કાર્યં તાસાં ક્રમાદ્ધ્રુવમ્ ॥
એતસ્યાઃ પ્રકૃત્તેરંશા મત્પ્રિયાયાસ્સુરૌત્તમ

ત્વં ચ લક્ષ્મીમુપાશ્રિત્ય કાર્યં કર્તુમિહાર્હસિ ॥
બ્રહ્મંસ્ત્વં ચ ગિરાં દેવીં પ્રકૃત્યંશામવાપ્ય ચ

સૃષ્ટિકાર્યં હૃદા કર્તુમ્મન્નિદેશાદિહાર્હસિ ॥
અહં કાલીં સમાશ્રિત્ય મત્પ્રિયાંશાં પરાત્પરામ્

રુદ્રરૂપેણ પ્રલયં કરિષ્યે કાર્યમુત્તમમ્ ॥
ચતુર્વર્ણમયં લોકં તત્સર્વૈરાશ્રમૈ ધ્રુવમ્

તદન્યૈર્વિવિધૈઃ કાર્યૈઃ કૃત્વા સુખમવાપ્સ્યથઃ॥
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંયુક્તો લોકાનાં હિતકારકઃ

મુક્તિદોઽત્ર ભવાનદ્ય ભવ લોકે મદાજ્ઞયા ॥
મદ્દર્શને ફલં યદ્વત્તદેવ તવ દર્શને

ઇતિ દત્તો વરસ્તેદ્ય સત્યં સત્યં ન સંશયઃ॥
મમૈવ હૃદયે વિષ્ણુર્વિષ્ણોશ્ચ હૃદયે હ્યહમ્

ઉભયોરંતરં યો વૈ ન જાનાતિ મનો મમ ॥
વામાંગજો મમ હરિર્દક્ષિણાંગોદ્ભવો વિધિઃ

મહાપ્રલયકૃદ્રુદ્રો વિશ્વાત્મા હૃદયોદ્ભવઃ ॥
ત્રિધા ભિન્નો હ્યહં વિષ્ણો બ્રહ્મવિષ્ણુભવાખ્યયા

સર્ગરક્ષાલયકરસ્ત્રિગુણૈરજ આદિભિઃ ॥
ગુણભિન્નશ્શિવસ્સાક્ષાત્પ્રકૃતે પુરુષાત્પરઃ

પરં બ્રહ્માદ્વયો નિત્યોઽનન્તઃ પૂર્ણો નિરંજનઃ ॥
અંતસ્તમો વહિસ્સત્ત્વસ્ત્રિજગત્પાલકો હરિઃ

અંતસ્સત્ત્વસ્તમોબાહ્યસ્ત્રિજગલ્લયકૃદ્ધરઃ

અંતર્બહીરજાશ્ચૈવ ત્રિજગત્સૃષ્ટિકૃદ્વિધિઃ ॥
એવં ગુણાસ્ત્રિદેવેષુ ગુણભિન્નઃ શિવઃ સ્મૃતઃ

વિષ્ણો સૃષ્ટિકરં પ્રીત્યા પાલયૈનં પિતામહમ્ ॥
સંપૂજ્યસ્ત્રિષુ લોકેષુ ભવિષ્યસિ મદાજ્ઞયા

તવ સેવ્યો વિધેશ્ચાપિ રુદ્ર એવ ભવિષ્યતિ ॥
શિવપૂર્ણાવતારો હિ ત્રિજગલ્લયકારકઃ

પાદ્મે ભવિષ્યતિ સુતઃ કલ્પે તવ પિતામહઃ ॥
તદા દ્રક્ષ્યસિ માં ચૈવ સોઽપિ દ્રક્ષ્યતિ પદ્મજઃ

એવમુક્ત્વા મહેશાનઃ કૃપાં કૃત્વાતુલાં હરઃ ॥
પુનઃ પ્રોવાચ સુપ્રીત્યા વિષ્ણું સર્વેશ્વરઃ પ્રભુઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પ્રથમ ખણ્ડે સૃષ્ટ્યુપાખ્યાને શિવતત્ત્વવર્ણનો નામ નવમોઽધ્યાયઃ