શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.1.8

બ્રહ્મોવાચ ॥
એવં તયોર્મુનિશ્રેષ્ઠ દર્શનં કાંક્ષમાણયોઃ ॥
વિગર્વયોશ્ચ સુરયોઃ સદા નૌ સ્થિતયોર્મુને

દયાલુરભવચ્છંભુર્દીનાનાં પ્રતિપાલકઃ ॥
ગર્વિણાં ગર્વહર્તા ચ સવેષાં પ્રભુરવ્યયઃ

તદા સમભવત્તત્ર નાદો વૈ શબ્દલક્ષણઃ ॥
ઓમોમિતિ સુરશ્રેષ્ઠાત્સુવ્યક્તઃ પ્લુતલક્ષણઃ

કિમિદં ત્વિતિ સંચિંત્ય મયા તિષ્ઠન્મહાસ્વનઃ ॥
વિષ્ણુસ્સર્વસુરારાધ્યો નિર્વૈરસ્તુષ્ટચેતસા

લિંગસ્ય દક્ષિણે ભાગે તથાપશ્યત્સનાતનમ્ ॥
આદ્યં વર્ણમકારાખ્યમુકારં ચોત્તરં તતઃ

મકારં મધ્યતશ્ચૈવ નાદમંતેઽસ્ય ચોમિતિ ॥
સૂર્યમંડલવદ્દૃષ્ટ્વા વર્ણમાદ્યં તુ દક્ષિણે

ઉત્તરે પાવકપ્રખ્યમુકારમૃષિ સત્તમ ॥
શીતાંશુમણ્ડલપ્રખ્યં મકારં તસ્ય મધ્યતઃ

તસ્યોપરિ તદાઽપશ્યચ્છુદ્ધસ્ફટિકસુપ્રભમ્ ॥
તુરીયાતીતમમલં નિષ્કલં નિરુપદ્રવમ્

નિર્દ્વંદ્વં કેવલં શૂન્યં બાહ્યાભ્યંતરવર્જિતમ્ ॥
સ બાહ્યભ્યંતરે ચૈવ બાહ્યાભ્યંતરસંસ્થિતમ્

આદિમધ્યાંતરહિતમાનંદસ્યાપિકારણમ્ ॥
સત્યમાનન્દમમૃતં પરં બ્રહ્મપરાયણમ્

કુત એવાત્ર સંભૂતઃ પરીક્ષાવોઽગ્નિસંભવમ્ ॥
અધોગમિષ્યામ્યનલસ્તંભસ્યાનુપમસ્ય ચ

વેદશબ્દોભયાવેશં વિશ્વાત્માનં વ્યચિંતયત્ ॥
તદાઽભવદૃષિસ્તત્ર ઋષેસ્સારતમં સ્મૃતમ્

તેનૈવ ઋષિણા વિષ્ણુર્જ્ઞાતવાન્પરમેશ્વરમ્ ॥
મહાદેવં પરં બ્રહ્મ શબ્દબ્રહ્મતનું પરમ્

ચિંતયા રહિતો રુદ્રો વાચો યન્મનસા સહ ॥
અપ્રાપ્ય તન્નિવર્તંતે વાચ્યસ્ત્વેકાક્ષરેણ સઃ

એકાક્ષરેણ તદ્વાક્યમૃતં પરમકારણમ્ ॥
સત્યમાનન્દમમૃતં પરં બ્રહ્મ પરાત્પરમ્

એકાક્ષરાદકારાખ્યાદ્ભગવાન્બીજકોણ્ડજઃ ॥
એકાક્ષરાદુકારાખ્યાદ્ધરિઃ પરમકારણમ્

એકાક્ષરાન્મકારાખ્યાદ્ભગવાન્નીલલોહિતઃ ॥
સર્ગકર્તા ત્વકારાખ્યો હ્યુકારાખ્યસ્તુ મોહકઃ

મકારાખ્યસ્તુ યો નિત્યમનુગ્રહકરોઽભવત્॥
મકારાખ્યો વિભુર્બીજી હ્યકારો બીજ ઉચ્યતે

ઉકારાખ્યો હરિર્યોનિઃ પ્રધાનપુરુષેશ્વરઃ ॥
બીજી ચ બીજં તદ્યોનિર્નાદાખ્યશ્ચ મહેશ્વરઃ

બીજી વિભજ્ય ચાત્માનં સ્વેચ્છયા તુ વ્યવસ્થિતઃ ॥
અસ્ય લિંગાદભૂદ્બીજમકારો બીજિનઃ પ્રભોઃ

ઉકારયોનૌ નિઃક્ષિપ્તમવર્દ્ધત સમંતતઃ॥
સૌવર્ણમભવચ્ચાંડમાવેદ્ય તદલક્ષણમ્

અનેકાબ્દં તથા ચાપ્સુ દિવ્યમંડં વ્યવસ્થિતમ્॥
તતો વર્ષસહસ્રાંતે દ્વિધાકૃતમજોદ્ભવમ્

અંડમપ્સુ સ્થિતં સાક્ષાદ્વ્યાઘાતેનેશ્વરેણ તુ ॥
તથાસ્ય સુશુભં હૈમં કપાલં ચોર્દ્ધ્વસંસ્થિતમ્

જજ્ઞે સા દ્યૌસ્તદપરં પૃથિવી પંચલક્ષણા ॥
તસ્માદંડાદ્ભવો જજ્ઞે કકારાખ્યશ્ચતુર્મુખઃ

સ સ્રષ્ટા સર્વલોકાનાં સ એવ ત્રિવિધઃ પ્રભુઃ ॥
એવમોમોમિતિ પ્રોક્તમિત્યાહુર્યજુષાં વરાઃ

યજુષાં વચનં શ્રુત્વા ઋચઃ સમાનિ સાદરમ્ ॥
એવમેવ હરે બ્રહ્મન્નિત્યાહુશ્ચાવયોસ્તદા

તતો વિજ્ઞાય દેવેશં યથાવચ્છક્તિસંભવૈઃ ॥
મંત્રં મહેશ્વરં દેવં તુષ્ટાવ સુમહોદયમ્

એતસ્મિન્નંતરેઽન્યચ્ચ રૂપમદ્ભુતસુન્દરમ્ ॥
દદર્શ ચ મયા સાર્દ્ધં ભગવાન્વિશ્વપાલકઃ

પંચવક્ત્રં દશભુજં ગૌરકર્પૂરવન્મુને ॥
નાનાકાંતિ સમાયુક્તં નાનાભૂષણભૂષિતમ્

મહોદારં મહાવીર્યં મહાપુરુષલણમ્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા પરમં રૂપં કૃતાર્થોઽભૂન્મયા હરિઃ

અથ પ્રસન્નો ભગવાન્મહેશઃ પરમેશ્વરઃ ॥
દિવ્યં શબ્દમયં રૂપમાખ્યાય પ્રહસન્સ્થિતઃ

અકારસ્તસ્ય મૂર્દ્ધા હિ લલાટો દીર્ઘ ઉચ્યતે ॥
ઇકારો દક્ષિણં નેત્રમીકારો વામલોચનમ્

॥
ઉકારો દક્ષિણં શ્રોત્રમૂકારો વામ ઉચ્યતે ॥
ઋકારો દક્ષિણં તસ્ય કપોલં પરમેષ્ઠિનઃ

વામં કપોલમૂકારો લૃ લૄ નાસાપુટે ઉભે॥
એકારશ્ચોષ્ઠ ઊર્દ્ધ્વશ્ચ હ્યૈકારસ્ત્વધરો વિભોઃ

ઓકારશ્ચ તથૌકારો દન્તપંક્તિદ્વયં ક્રમાત્ ॥
અમસ્તુ તાલુની તસ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

કાદિપંચાક્ષરાણ્યસ્ય પઞ્ચ હસ્તાશ્ચ દક્ષિણે ॥
ચાદિપંચાક્ષરાણ્યેવં પંચ હસ્તાસ્તુ વામતઃ

ટાદિપંચાક્ષરં પાદાસ્તાદિપંચાક્ષરં તથા ॥
પકાર ઉદરં તસ્ય ફકારઃ પાર્શ્વ ઉચ્યતે

બકારો વામપાર્શ્વસ્તુ ભકારઃ સ્કંધ ઉચ્યતે ॥
મકારો હૃદયં શંભોર્મહાદેવસ્ય યોગિનઃ

યકારાદિસકારાન્તા વિભોર્વૈ સપ્તધાતવઃ ॥
હકારો નાભિરૂપો હિ ક્ષકારો ઘ્રાણ ઉચ્યતે

એવં શબ્દમયં રૂપમગુણસ્ય ગુણાત્મનઃ॥
દૃષ્ટ્વા તમુમયા સાર્દ્ધં કૃતાર્થોઽભૂન્મયા હરિઃ

એવં દૃષ્ટ્વા મહેશાનં શબ્દબ્રહ્મતનું શિવમ્ ॥
પ્રણમ્ય ચ મયા વિષ્ણુઃ પુનશ્ચાપશ્યદૂર્દ્ધ્વતઃ

ૐકારપ્રભવં મંત્રં કલાપંચકસંયુતમ્ ॥
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં શુભાષ્ટત્રિંશદક્ષરમ્

મેધાકારમભૂદ્ભૂયસ્સર્વધર્માર્થસાધકમ્ ॥
ગાયત્રીપ્રભવં મંત્રં સહિતં વશ્યકારકમ્

ચતુર્વિંશતિવર્ણાઢ્યં ચતુષ્કાલમનુત્તમમ્ ॥
અથ પંચસિતં મંત્રં કલાષ્ટક સમાયુતમ્

આભિચારિકમત્યર્થં પ્રાયસ્ત્રિંશચ્છુભાક્ષરમ્ ॥
યજુર્વેદસમાયુક્તં પઞ્ચવિંશચ્છુભાક્ષરમ્

કલાષ્ટકસમા યુક્તં સુશ્વેતં શાંતિકં તથા ॥
ત્રયોદશકલાયુક્તં બાલાદ્યૈસ્સહ લોહિતમ્

બભૂવુરસ્ય ચોત્પત્તિવૃદ્ધિસંહારકારણમ્ ॥
વર્ણા એકાધિકાઃ ષષ્ટિરસ્ય મંત્રવરસ્ય તુ

પુનર્મૃત્યુંજયં મન્ત્રં પઞ્ચાક્ષરમતઃ પરમ્ ॥
ચિંતામણિં તથા મંત્રં દક્ષિણામૂર્તિ સંજ્ઞકમ્

તતસ્તત્ત્વમસીત્યુક્તં મહાવાક્યં હરસ્ય ચ ॥
પઞ્ચમંત્રાંસ્તથા લબ્ધ્વા જજાપ ભગવાન્હરિઃ

અથ દૃષ્ટ્વા કલાવર્ણમૃગ્યજુસ્સામરૂપિણમ્ ॥
ઈશાનમીશમુકુટં પુરુષાખ્યં પુરાતનમ્

અઘોરહૃદયં હૃદ્યં સર્વગુહ્યં સદાશિવમ્ ॥
વામપાદં મહાદેવં મહાભોગીન્દ્રભૂષણમ્

વિશ્વતઃ પાદવન્તં તં વિશ્વતોક્ષિકરં શિવમ્ ॥
બ્રહ્મણોઽધિપતિ સર્ગસ્થિતિસંહારકારણમ્

તુષ્ટાવ વાગ્ભિરિષ્ટાભિસ્સામ્બં વરદમીશ્વરમ્ ॥
મયા ચ સહિતો વિષ્ણુર્ભગવાંસ્તુષ્ટચેતસા

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પ્રથમખણ્ડે સૃષ્ટ્યુપાખ્યાને શબ્દબ્રહ્મતનુવર્ણનો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ