શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.1.3

ઋષય ઊચુઃ ॥
સૂતસૂત મહાભાગ વ્યાસશિષ્ય નમોઽસ્તુ તે ॥
અદ્ભુતેયં કથા તાત વર્ણિતા કૃપયા હિ નઃ

મુનૌ ગતે હરિસ્તાત કિં ચકાર તતઃ પરમ્॥
નારદોપિ ગતઃ કુત્ર તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

વ્યાસ ઉવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ ॥
પ્રત્યુવાચ શિવં સ્મૃત્વા નાનાસૂતિકરં બુધઃ

સૂત ઉવાચ ॥
મુનૌ યદૃચ્છયા વિષ્ણુર્ગતે તસ્મિન્હિ નારદે॥
શિવેચ્છયા ચકારાશુ માયા માયાવિશારદઃ

મુનિમાર્ગસ્ય મધ્યે તુ વિરેચે નગરં મહત્ ॥
શતયોજનવિસ્તારમદ્ભુતં સુમનોહરમ્

સ્વલોકાદધિકં રમ્યં નાનાવસ્તુવિરાજિતમ્ ॥
નરનારીવિહારાઢ્યં ચતુર્વર્ણાકુલં પરમ્

તત્ર રાજા શીલનિર્ધિર્નામૈશ્વર્યસમન્વિતઃ ॥
સુતાસ્વયમ્વરોદ્યુક્તો મહોત્સવસમન્વિતઃ

ચતુર્દિગ્ભ્યઃ સમાયાતૈસ્સંયુતં નૃપનન્દતૈઃ ॥
નાનાવેષૈસ્સુશોભૈશ્ચ તત્કન્યાવરણોત્સુકૈઃ

એતાદૃશં પુરં દૃષ્ટ્વા મોહં પ્રાપ્તોઽથ નારદઃ ॥
કૌતુકી તન્નૃપદ્વારં જગામ મદનેધિતઃ

આગતં મુનિવર્યં તં દૃષ્ટ્વા શીલનિધિર્નૃપઃ ॥
ઉપવેશ્યાર્ચયાંચક્રે રત્નસિંહાસને વરે

અથ રાજા સ્વતનયાં નામતશ્શ્રીમતીં વરામ્ ॥
સમાનીય નારદસ્ય પાદયોસ્સમપાતયત્

તત્કન્યાં પ્રેક્ષ્ય સ મુનિર્નારદઃ પ્રાહ વિસ્મિતઃ ॥
કેયં રાજન્મહાભાગા કન્યા સુરસુતોપમા

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રાજા પ્રાહ કૃતાંજલિઃ ॥
દુહિતેયં મમ મુને શ્રીમતી નામ નામતઃ

પ્રદાનસમયં પ્રાપ્તા વરમન્વેષતી શુભમ્ ॥
સા સ્વયંવરસંપ્રાપ્તા સર્વલક્ષણલક્ષિતા

અસ્યા ભાગ્યં વદ મુને સર્વં જાતકમાદરાત્॥
કીદૃશં તનયેયં મે વરમાપ્સ્યતિ તદ્વદ

ઇત્યુક્તો મુનિશાર્દૂલસ્તામિચ્છુઃ કામવિહ્વલઃ॥
સમાભાષ્ય સ રાજાનં નારદો વાક્યમબ્રવીત્

સુતેયં તવ ભૂપાલ સર્વલક્ષણલક્ષિતા॥
મહાભાગ્યવતી ધન્યા લક્ષ્મીરિવ ગુણાલયા

સર્વેશ્વરોઽજિતો વીરો ગિરીશસદૃશો વિભુઃ ॥
અસ્યાઃ પતિર્ધ્રુવં ભાવી કામજિત્સુરસત્તમઃ

ઇત્યુક્ત્વા નૃપમામંત્ર્ય યયૌ યાદૃચ્છિકો મુનિઃ॥
બભૂવ કામવિવશશ્શિવમાયા વિમોહિતઃ

ચિત્તે વિચિન્ત્ય સ મુનિરાપ્નુયાં કથમેનકામ્॥
સ્વયંવરે નૃપાલાનામેકં માં વૃણુયાત્કથમ્

સૌન્દર્યં સર્વનારીણાં પ્રિયં ભવતિ સર્વથા॥
તદ્દૃષ્ટ્વૈવ પ્રસન્ના સા સ્વવશા નાત્ર સંશયઃ

વિધાયેત્થં વિષ્ણુરૂપં ગ્રહીતું મુનિસત્તમઃ ॥
વિષ્ણુલોકં જગામાશુ નારદઃ સ્મરવિહ્વલઃ

પ્રણિપત્ય હૃષીકેશં વાક્યમેતદુવાચ હ॥
રહસિ ત્વાં પ્રવક્ષ્યામિ સ્વવૃત્તાન્તમશેષતઃ

તથેત્યુક્તે તથા ભૂતે શિવેચ્છા કાર્યકર્ત હિ ॥
બ્રૂહીત્યુક્તવતિ શ્રીશે મુનિરાહ ચ કેશવમ્

નારદ ઉવાચ॥
ત્વદીયો ભૂપતિઃ શીલનિધિસ્સ વૃષતત્પરઃ॥
તસ્ય કન્યા વિશાલાક્ષી શ્રીમતીવરવર્ણિની

જગન્મોહિન્યભિખ્યાતા ત્રૈલોક્યેપ્યતિ સુન્દરી ॥
પરિણેતુમહં વિષ્ણો તામિચ્છામ્યદ્ય મા ચિરમ્

સ્વયંવરં ચકરાસૌ ભૂપતિસ્તનયેચ્છયા॥
ચતુર્દિગ્ભ્યઃ સમાયાતા રાજપુત્રાસ્સહસ્રશઃ

યદિ દાસ્યસિ રૂપં મે તદા તાં પ્રાપ્નુયાં ધ્રુવમ્ ॥
ત્વદ્રૂપં સા વિના કંઠે જયમાલાં ન ધાસ્યતિ

સ્વરૂપં દેહિ મે નાથ સેવકોઽહં પ્રિયસ્તવ ॥
વૃણુયાન્માં યથા સા વૈ શ્રીમતી ક્ષિતિપાત્મજા

સુત ઉવાચ ॥
વચઃ શ્રુત્વા મુનેરિત્થં વિહસ્ય મધુસૂદનઃ ॥
શાંકરીં પ્રભુતાં બુદ્ધ્વા પ્રત્યુવાચ દયાપરઃ

વિષ્ણુરુવાચ ॥
સ્વેષ્ટદેશં મુને ગચ્છ કરિષ્યામિ હિતં તવ॥
ભિષગ્વરો યથાર્ત્તસ્ય યતઃ પ્રિયતરોઽસિ મે

ઇત્યુક્ત્વા મુનયે તસ્મૈ દદૌ વિષ્ણુર્મુખં હરે॥
સ્વરૂપમનુગૃહ્યાસ્ય તિરોધાનં જગામ સઃ

એવમુક્તો મુનિર્હૃષ્ટઃ સ્વરૂપં પ્રાપ્ય વૈ હરેઃ॥
મેને કૃતાર્થમાત્માનં તદ્યત્નં ન બુબોધ સઃ

અથ તત્ર ગતઃ શીઘ્રન્નારદો મુનિસત્તમઃ॥
ચક્રે સ્વયંવરં યત્ર રાજપુત્રૈસ્સમાકુલમ્

સ્વયંવરસભા દિવ્યા રાજપુત્રસમાવૃતા॥
શુશુભેઽતીવ વિપ્રેન્દ્રા યથા શક્રસભા પરા

તસ્યાં નૃપસભાયાં વૈ નારદઃ સમુપાવિશત્ ॥
સ્થિત્વા તત્ર વિચિન્ત્યેતિ પ્રીતિયુક્તેન ચેતસા

માં વરિષ્યતિ નાન્યં સા વિષ્ણુરૂપધરન્ધ્રુવમ્ ॥
આનનસ્ય કુરૂપત્વં ન વેદ મુનિસત્તમઃ

પૂર્વરૂપં મુનિં સર્વે દદૃશુઽસ્તત્ર માનવાઃ।
તદ્ભેદં બુબુધુસ્તે ન રાજપુત્રાદયો દ્વિજાઃ

તત્ર રુદ્રગણૌ દ્વૌ તદ્રક્ષણાર્થં સમાગતૌ ॥
વિપ્રરૂપધરૌ ગૂઢૌ તત્રેદં જજ્ઞતુઃ પરમ્

મૂઢં મત્વા મુનિં તૌ તન્નિકટં જગ્મતુર્ગણૌ ॥
કુરુતસ્તત્પ્રહાસં વૈ ભાષમાણૌ પરસ્પરમ્

પશ્ય નારદ રૂપં હિ વિષ્ણોરિવ મહોત્તમમ્ ॥
મુખં તુ વાનરસ્યેવ વિકટં ચ ભયંકરમ્

ઇચ્છત્યયં નૃપસુતા વૃથૈવ સ્મરમોહિતઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સચ્છલં વાક્યમુપહાસં પ્રચક્રતુઃ

ન શુશ્રાવ યથાર્થં તુ તદ્વાક્યં સ્મરવિહ્વલઃ ॥
પર્યૈક્ષચ્છ્રીમતીં તાં વૈ તલ્લિપ્સુર્મોહિતો મુનિઃ

એતસ્મિન્નંતરે ભૂપકન્યા ચાંતઃપુરાત્તુ સા ॥
સ્ત્રીભિસ્સમાવૃતા તત્રાજગામ વરવર્ણિની

માલાં હિરણ્મયીં રમ્યામાદાય શુભલક્ષણા ॥
તત્ર સ્વયમ્બરે રેજે સ્થિતા મધ્યે રમેવ સા

બભ્રામ સા સભાં સર્વાં માલામાદાય સુવ્રતા ॥
વરમન્વેષતી તત્ર સ્વાત્માભીષ્ટં નૃપાત્મજા

વાનરાસ્યં વિષ્ણુતનું મુનિં દૃષ્ટ્વા ચુકોપ સા ॥
દૃષ્ટિં નિવાર્ય ચ તતઃ પ્રસ્થિતા પ્રીતમાનસા

ન દૃષ્ટ્વા સ્વવરં તત્ર ત્રસ્તાસીન્મનસેપ્સિતમ્ ॥
અંતસ્સભાસ્થિતા કસ્મિન્નર્પયામાસ ન સ્રજમ્

એતસ્મિન્નંતરે વિષ્ણુરાજગામ નૃપાકૃતિઃ ॥
ન દૃષ્ટઃ કૈશ્ચિદપરૈઃ કેવલં સા દદર્શ હિ

અથ સા તં સમાલોક્ય પ્રસન્નવદનામ્બુજા ॥
અર્પયામાસ તત્કણ્ઠે તાં માલાં વરવર્ણિની

તામાદાય તતો વિષ્ણૂ રાજરૂપધરઃ પ્રભુઃ ॥
અંતર્ધાનમગાત્સદ્યસ્સ્વસ્થાનં પ્રયયૌ કિલ

સર્વે રાજકુમારાશ્ચ નિરાશાઃ શ્રીમતીમ્પ્રતિ॥
મુનિસ્તુ વિહ્વલોઽતીવ બભૂવ મદનાતુરઃ

તદા તાવૂચતુસ્સદ્યો નારદં સ્વરવિહ્વલમ્ ॥
વિપ્રરૂપધરૌ રુદ્રગણૌ જ્ઞાનવિશારદૌ

ગણાવૂચતુઃ ॥
હે નારદમુને ત્વં હિ વૃથા મદનમોહિતઃ ॥
તલ્લિપ્સુસ્સ્વમુખં પશ્ય વાનરસ્યેવ ગર્હિતમ્

સૂત ઉવાચ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય તયોર્વાક્યં નારદો વિસ્મિતોઽભવત્ ॥
મુખં દદર્શ મુકુરે શિવમાયાવિમોહિતઃ

સ્વમુખં વાનરસ્યેવ દૃષ્ટ્વા ચુક્રોધ સત્વરમ્॥
શાપન્દદૌ તયોસ્તત્ર ગણયોર્મોહિતો મુનિઃ

યુવાં મમોપહાસં વૈ ચક્રતુર્બ્રાહ્મણસ્ય હિ॥
ભવેતાં રાક્ષસૌ વિપ્રવીર્યજૌ વૈ તદાકૃતી

શ્રુત્વા હરગણાવિત્થં સ્વશાપં જ્ઞાનિસત્તમૌ॥
ન કિંચિદૂચતુસ્તૌ હિ મુનિમાજ્ઞાય મોહિતમ્

સ્વસ્થાનં જગ્મતુર્વિપ્રા ઉદાસીનૌ શિવસ્તુતિમ્॥
ચક્રતુર્મન્યમાનૌ વૈ શિવેચ્છાં સકલાં સદા

ઇતિ શ્રીશિવ મહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પ્રથમખંડે સૃષ્ટ્યુપાખ્યાને નારદમોહવર્ણનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ