શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.1.13

બ્રહ્મોવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પૂજાવિધિમનુત્તમમ્ ॥
શ્રૂયતામૃષયો દેવાસ્સર્વકામસુખાવહમ્

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય સંસ્મરેત્સાંબકં શિવમ્ ॥
કુર્યાત્તત્પ્રાર્થનાં ભક્ત્યા સાંજલિર્નતમસ્તકઃ

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ દેવેશ ઉત્તિષ્ઠ હૃદયેશય ॥
ઉત્તિષ્ઠ ત્વમુમાસ્વામિન્બ્રહ્માણ્ડે મંગલં કુરુ

જાનામિ ધર્મં ન ચ મે પ્રવૃત્તિર્જાનામ્યધર્મં ન ચ મે નિવૃત્તિઃ ॥
ત્વયા મહાદેવ હૃદિસ્થિતેન યથા નિયુક્તોઽસ્મિ તથા કરોમિ

ઇત્યુક્ત્વા વચનં ભક્ત્યા સ્મૃત્વા ચ ગુરુપાદકે ॥
બહિર્ગચ્છેદ્દક્ષિણાશાં ત્યાગાર્થં મલમૂત્રયોઃ

દેહશુદ્ધિં તતઃ કૃત્વા સ મૃજ્જલવિશોધનૈઃ ॥
હસ્તૌ પાદૌ ચ પ્રક્ષાલ્ય દંતધાવનમાચરેત્

દિવાનાથે ત્વનુદિતે કૃત્વા વૈ દંતધાવનમ્॥
મુખં ષોડશવારં તુ પ્રક્ષાલ્યાંજલિભિસ્તથા

ષષ્ઠ્યાદ્યમાશ્ચ તિથયો નવમ્યર્કદિને તથા ॥
વર્જ્યાસ્સુરર્ષયો યત્નાદ્ભક્તેન રદધાવને

યથાવકાશં સુસ્નાયાન્નદ્યાદિષ્વથવા ગૃહે ॥
દેશકાલાવિરુદ્ધં ચ સ્નાનં કાર્યં નરેણ ચ

રવેર્દિને તથા શ્રાદ્ધે સંક્રાન્તૌ ગ્રહણે તથા ॥
મહાદાને તથા તીર્થે હ્યુપવાસદિને તથા

અશૌચેપ્યથવા પ્રાપ્તે ન સ્નાયાદુષ્ણવારિણા ॥
યથા સાભિમુખંસ્નાયાત્તીર્થાદૌ ભક્તિમાન્નરઃ

તૈલાભ્યંગં ચ કુર્વીત વારાન્દૃષ્ટ્વા ક્રમેણ ચ ॥
નિત્યમભ્યંગકે ચૈવ વાસિતં વા ન દૂષિતમ્

શ્રાદ્ધે ચ ગ્રહણે ચૈવોપવાસે પ્રતિપદ્દિને ॥
અથવા સાર્ષપં તૈલં ન દુષ્યેદ્ગ્રહણં વિના

દેશં કાલં વિચાર્યૈવં સ્નાનં કુર્યાદ્યથા વિધિ ॥
ઉત્તરાભિમુખશ્ચૈવ પ્રાઙ્મુખોપ્યથવા પુનઃ

ઉચ્છિષ્ટેનૈવ વસ્ત્રેણ ન સ્નાયાત્સ કદાચન ॥
શુદ્ધવસ્ત્રેણ સંસ્નાયાત્તદ્દેવસ્મરપૂર્વકમ્

પરધાર્ય્યં ચ નોચ્છિષ્ટં રાત્રૌ ચ વિધૃતં ચ યત્ ॥
તેન સ્નાનં તથા કાર્યં ક્ષાલિતં ચ પરિત્યજેત્

તર્પણં ચ તતઃ કાર્યં દેવર્ષિપિતૃતૃપ્તિદમ્ ॥
ધૌતવસ્ત્રં તતો ધાર્યં પુનરાચમનં ચરેત્

શુચૌ દેશે તતો ગત્વા ગોમયાદ્યુપમાર્જિતે ॥
આસનં ચ શુભં તત્ર રચનીયં દ્વિજોત્તમાઃ

શુદ્ધકાષ્ઠસમુત્પન્નં પૂર્ણં સ્તરિતમેવ વા ॥
ચિત્રાસનં તથા કુર્યાત્સર્વકામફલપ્ર દમ્

યથાયોગ્યં પુનર્ગ્રાહ્યં મૃગચર્માદિકં ચ યત્ ॥
તત્રોપવિશ્ય કુર્વીત ત્રિપુંડ્રં ભસ્મના સુધીઃ

જપસ્તપસ્તથા દાનં ત્રિપુણ્ડ્રાત્સફલં ભવેત્ ॥
અભાવે ભસ્મનસ્તત્ર જલસ્યાદિ પ્રકીર્તિતમ્

એવં કૃત્વા ત્રિપુંડ્રં ચ રુદ્રાક્ષાન્ધારયેન્નરઃ ॥
સંપાદ્ય ચ સ્વકં કર્મ પુનરારાધયેચ્છિવમ્

પુનરાચમનં કૃત્વા ત્રિવારં મંત્રપૂર્વકમ્ ॥
એકં વાથ પ્રકુર્યાચ્ચ ગંગાબિન્દુરિતિ બ્રુવન્

અન્નોદકં તથા તત્ર શિવપૂજાર્થમાહરેત્ ॥
અન્યદ્વસ્તુ ચ યત્કિંચિદ્યથાશક્તિ સમીપગમ્

કૃત્વા સ્થેયં ચ તત્રૈવ ધૈર્યમાસ્થાય વૈ પુનઃ ॥
અર્ઘં પાત્રં તથા ચૈકં જલગંધાક્ષતૈર્યુતમ્

દક્ષિણાંસે તથા સ્થાપ્યમુપચારસ્ય ક્લૃપ્તયે ॥
ગુરોશ્ચ સ્મરણં કૃત્વા તદનુજ્ઞામવાપ્ય ચ

સંકલ્પં વિધિવત્કૃત્વા કામનાં ચ નિયુજ્ય વૈ ॥
પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા શિવં સપરિવારકમ્

મુદ્રામેકાં પ્રદર્શ્યૈવ પૂજયેદ્વિઘ્નહારકમ્॥
સિંદુરાદિપદાર્થૈશ્ચ સિદ્ધિબુદ્ધિસમન્વિતમ્

લક્ષલાભયુતં તત્ર પૂજયિત્વા નમેત્પુનઃ॥
ચતુર્થ્યંતૈર્નામપદૈર્નમોન્તૈઃ પ્રણવાદિભિઃ

ક્ષમાપ્યૈનં તદા દેવં ભ્રાત્રા ચૈવ સમન્વિતમ્ ॥
પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા નમસ્કુર્યાત્પુનઃ પુનઃ

દ્વારપાલં સદા દ્વારિ તિષ્ઠંતં ચ મહોદરમ્ ॥
પૂજયિત્વા તતઃ પશ્ચાત્પૂજયેદ્ગિરિજાં સતીમ્

ચંદનૈઃ કુંકુમૈશ્ચૈવ ધૂપૈર્દીપૈરનેકશઃ ॥
નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈશ્ચૈવ પૂજયિત્વા તતશ્શિવમ્

નમસ્કૃત્ય પુનસ્તત્ર ગચ્છેચ્ચ શિવસન્નિધૌ॥
યદિ ગેહે પાર્થિવીં વા હૈમીં વા રાજતીં તથા

ધાતુજન્યાં તથૈવાન્યાં પારદાં વા પ્રકલ્પયેત્ ॥
નમસ્કૃત્ય પુનસ્તાં ચ પૂજયેદ્ભક્તિતત્પરઃ

તસ્યાં તુ પૂજિતાયાં વૈ સર્વે સ્યુઃ પૂજિતાસ્તદા ॥
સ્થાપયેચ્ચ મૃદા લિંગં વિધાય વિધિપૂર્વકમ્

કર્તવ્યં સર્વથા તત્ર નિયમાસ્સ્વગૃહે સ્થિતૈઃ ॥
પ્રાણપ્રતિષ્ઠાં કુર્વીત ભૂતશુદ્ધિં વિધાય ચ

દિક્પાલાન્પૂજયેત્તત્ર સ્થાપયિત્વા શિવાલયે ॥
ગૃહે શિવસ્સદા પૂજ્યો મૂલમંત્રાભિયોગતઃ

તત્ર તુ દ્વારપાલાનાં નિયમો નાસ્તિ સર્વથા ॥
ગૃહે લિંગં ચ યત્પૂજ્યં તસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

પૂજાકાલે ચ સાંગં વૈ પરિવારેણ સંયુતમ્ ॥
આવાહ્ય પૂજયેદ્દેવં નિયમોઽત્ર ન વિદ્યતે

શિવસ્ય સંનિધિં કૃત્વા સ્વાસનં પરિકલ્પયેત્ ॥
ઉદઙ્મુખસ્તદા સ્થિત્વા પુનરાચમનં ચરેત્

પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ પશ્ચાદ્વૈ પ્રાણાયામં પ્રકલ્પયેત્ ॥
મૂલમંત્રેણ તત્રૈવ દશાવર્તં નયેન્નરઃ

પંચમુદ્રાઃ પ્રકર્તવ્યાઃ પૂજાવશ્યં કરેપ્સિતાઃ ॥
એતા મુદ્રાઃ પ્રદર્શ્યૈવ ચરેત્પૂજાવિધિં નરઃ

દીપં કૃત્વા તદા તત્ર નમસ્કારં ગુરોરથ ॥
બધ્વા પદ્માસનં તત્ર ભદ્રાસનમથાપિ વા

ઉત્તાનાસનકં કૃત્વા પર્યંકાસનકં તથા ॥
યથાસુખં તથા સ્થિત્વા પ્રયોગં પુનરેવ ચ

કૃત્વા પૂજાં પુરાજાતાં વટ્ટકેનૈવ તારયેત્ ॥
યદિ વા સ્વયમેવેહ ગૃહે ન નિયમોઽસ્તિ ચ

પશ્ચાચ્ચૈવાર્ઘપાત્રેણ ક્ષારયેલ્લિંગમુત્તમમ્ ॥
અનન્યમાનસો ભૂત્વા પૂજાદ્રવ્યં નિધાય ચ

પશ્ચાચ્ચાવાહયેદ્દેવં મંત્રેણાનેન વૈ નરઃ ॥
કૈલાસશિખરસ્થં ચ પાર્વતીપતિમુત્તમમ્

યથોક્તરૂપિણં શંભું નિર્ગુણં ગુણરૂપિણમ્ ॥
પંચવક્ત્રં દશભુજં ત્રિનેત્રં વૃષભધ્વજમ્

કર્પૂરગૌરં દિવ્યાંગં ચન્દ્રમૌલિં કપર્દિનમ્ ॥
વ્યાઘ્રચર્મોત્તરીયં ચ ગજચર્મામ્બરં શુભમ્

વાસુક્યાદિપરીતાંગં પિનાકાદ્યાયુધાન્વિતમ્ ॥।
સિદ્ધયોઽષ્ટૌ ચ યસ્યાગ્રે નૃત્યંતીહ નિરંતરમ્

જયજયેતિ શબ્દશ્ચ સેવિતં ભક્ત પૂજકૈઃ ॥
તેજસા દુઃસહેનૈવ દુર્લક્ષ્યં દેવસેવિતમ્

શરણ્યં સર્વસત્ત્વાનાં પ્રસન્નમુખપંકજમ્ ॥
વેદૈશ્શાસ્ત્રૈર્યથા ગીતં વિષ્ણુબ્રહ્મનુતં સદા

ભક્તવત્સલમાનંદં શિવમાવાહયામ્યહમ્॥
એવં ધ્વાત્વા શિવં સામ્બમાસનં પરિકલ્પયેત્

ચતુર્થ્યંતપદેનૈવ સર્વં કુર્યાદ્યથાક્રમમ્ ॥
તતઃ પાદ્યં પ્રદદ્યાદ્વૈ તતોર્ઘ્યં શંકરાય ચ

તતશ્ચાચમનં કૃત્વા શંભવે પરમાત્મને ॥
પશ્ચાચ્ચ પંચભિર્દ્રવ્યૈઃ સ્નાપયેચ્છંકરં મુદા

વેદમંત્રૈર્યથાયોગ્યં નામભિર્વા સમંત્રકૈઃ ॥
ચતુર્થ્યંતપદૈર્ભક્ત્યા દ્રવ્યાણ્યેવાર્પયેત્તદા

તથાભિલષિતં દ્રવ્યમર્પયેચ્છંકરોપરિ ॥
તતશ્ચ વારુણં સ્નાનં કરણીયં શિવાય વૈ

સુગંધં ચંદનં દદ્યાદન્યલેપાનિ યત્નતઃ ॥
સસુગંધજલેનૈવ જલધારાં પ્રકલ્પયેત્

વેદમંત્રૈઃ ષડંગૈર્વા નામભી રુદ્રસંખ્યયા ॥
યથાવકાશં તાં દત્વા વસ્ત્રેણ માર્જયેત્તતઃ

પશ્ચાદાચમનં દદ્યાત્તતો વસ્ત્રં સમર્પયેત ॥
તિલાશ્ચૈવ જવા વાપિ ગોધૂમા મુદ્ગમાષકાઃ

અર્પણીયાઃ શિવાયૈવ મંત્રૈર્નાનાવિધૈરપિ॥
તતઃ પુષ્પાણિ દેયાનિ પંચાસ્યાય મહાત્મને

પ્રતિવક્ત્રં યથાધ્યાનં યથાયોગ્યાભિલાષતઃ ॥
કમલૈશ્શતપત્રૈશ્ચ શંખપુષ્પૈઃ પરૈસ્તથા

કુશપુષ્પૈશ્ચ ધત્તૂરૈર્મંદારૈર્દ્રોણસંભવૈઃ ॥
તથા ચ તુલસીપત્રૈર્બિલ્વપત્રૈર્વિશેષતઃ

પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા શંકરં ભક્તવત્સલમ્ ॥
સર્વાભાવે બિલ્વપત્રમપર્ણીયં શિવાય વૈ

બિલ્વપત્રાર્પણેનૈવ સર્વપૂજા પ્રસિધ્યતિ ॥
તતસ્સુગંધચૂર્ણં વૈ વાસિતં તૈલમુત્તમમ્

અર્પણીયં ચ વિવિધં શિવાય પરયા મુદા ॥
તતો ધૂપં પ્રકર્તવ્યો ગુગ્ગુલાગુરુભિર્મુદા

દીપો દેયસ્તતસ્તસ્મૈ શંકરાય ઘૃતપ્લુતઃ ॥
અર્ઘં દદ્યાત્પુનસ્તસ્મૈ મંત્રેણાનેન ભક્તિતઃ

કારયેદ્ભાવતો ભક્ત્યા વસ્ત્રેણ મુખમાર્જનમ્ ॥
રૂપં દેહિ યશો દેહિ ભોગં દેહિ ચ શંકર

ભુક્તિમુક્તિફલં દેહિ ગૃહીત્વાર્ઘં નમોસ્તુ તે॥
તતો દેયં શિવાયૈવ નૈવેદ્યં વિવિધં શુભમ્

તત આચમનં પ્રીત્યા કારયેદ્વા વિલમ્બતઃ ॥
તતશ્શિવાય તામ્બૂલં સાંગોપાઙ્ગં વિધાય ચ

કુર્યાદારાર્તિકં પઞ્ચવર્તિકામનુસંખ્યયા ॥
પાદયોશ્ચ ચતુર્વારં દ્વિઃકૃત્વો નાભિમણ્ડલે

એકકૃત્વે મુખે સપ્તકૃત્વઃ સર્વાઙ્ગં એવ હિ ॥
તતો ધ્યાનં યથોક્તં વૈ કૃત્વા મંત્રમુદીરયેત્

યથાસંખ્યં યથાજ્ઞાનં કુર્યાન્મંત્રવિધિન્નરઃ ॥
ગુરૂપદિષ્ટમાર્ગેણ કૃત્વા મંત્રજપં સુધીઃ

ગુરૂપદિષ્ટમાર્ગેણ કૃત્વા મન્ત્રમુદીરયેત્ ॥
યથાસંખ્યં યથાજ્ઞાનં કુર્યાન્મંત્રવિધિન્નરઃ

સ્તોત્રૈર્નાનાવિધૈઃ પ્રીત્યા સ્તુવીત વૃષભધ્વજમ્ ॥
તતઃ પ્રદક્ષિણાં કુર્યાચ્છિવસ્ય ચ શનૈશ્શનૈઃ

નમસ્કારાંસ્તતઃ કુર્યાત્સાષ્ટાંગં વિધિવત્પુમાન્ ॥
તતઃ પુષ્પાંજલિદેંયો મંત્રેણાનેન ભક્તિતઃ

શંકરાય પરેશાય શિવસંતોષહેતવે॥
અજ્ઞાનાદ્યદિ વા જ્ઞાનાદ્યદ્યત્પૂજાદિકં મયા

કૃતં તદસ્તુ સફલં કૃપયા તવ શંકર ॥
તાવકસ્ત્વદ્ગતપ્રાણ ત્વચ્ચિત્તોહં સદા મૃડ

ઇતિ વિજ્ઞાય ગૌરીશ ભૂતનાથ પ્રસીદ મે ॥
ભૂમૌ સ્ખલિતવાદાનાં ભૂમિરેવાવલંબનમ્

ત્વયિ જાતાપરાધાનાં ત્વમેવ શરણં પ્રભો ॥
ઇત્યાદિ બહુ વિજ્ઞપ્તિં કૃત્વા સમ્યગ્વિધાનતઃ

પુષ્પાંજલિં સમર્પ્યૈવ પુનઃ કુર્યાન્નતિં મુહુઃ॥
સ્વસ્થાનં ગચ્છ દેવેશ પરિવારયુતઃ પ્રભો॥॥
પૂજાકાલે પુનર્નાથ ત્વયા ગંતવ્યમાદરાત્॥
ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય વહુશશ્શંકરં ભક્તવત્સલમ્

વિસર્જયેત્સ્વહૃદયે તદપો મૂર્ધ્નિ વિન્યસેત્॥
ઇતિ પ્રોક્તમશેષેણ મુનયઃ શિવપૂજનમ્ ॥
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં ચૈવ કિમન્યચ્છ્રોતુમર્હથ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પ્રથમખંડે સૃષ્ટ્યુપાખ્યાને શિવપૂજન વર્ણનો નામ ત્રયોદશોધ્યાયઃ