શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.1.12

નારદ ઉવાચ॥
બ્રહ્મન્પ્રજાપતે તાત ધન્યસ્ત્વં શિવસક્તધીઃ ॥
એતદેવ પુનસ્સમ્યગ્બ્રૂહિ મે વિસ્તરાદ્વિધે

બ્રહ્મોવાચ ॥
એકસ્મિન્સમયે તાત ઋષીનાહૂય સર્વતઃ ॥
નિર્જરાંશ્ચાઽવદં પ્રીત્યા સુવચઃ પદ્મસંભવઃ

યદિ નિત્યસુખે શ્રદ્ધા યદિ સિદ્ધેશ્ચ કામુકાઃ ॥
આગંતવ્યં મયા સાર્દ્ધં તીરં ક્ષીરપયોનિધેઃ

ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા ગતાસ્તે હિ મયા સહ ॥
યત્રાસ્તે ભગવાન્વિષ્ણુસ્સર્વેષાં હિતકારકઃ

તત્ર ગત્વા જગન્નાથં દેવદેવં જનાર્દ્દનમ્ ॥
ઉપતસ્થુસ્સુરા નત્વા સુકૃતાંજલયોઃ મુને

તાન્દૃષ્ટ્વા ચ તદા વિષ્ણુર્બ્રહ્માદ્યાનમરાન્સ્થિતાન્ ॥
સ્મરઞ્છિવપદાંભોજમબ્રવીત્પરમં વચઃ

વિષ્ણુરુવાચ ॥
કિમર્થમાગતા યૂયં બ્રહ્માદ્યાશ્ચ સુરર્ષયઃ ॥
સર્વં વદત તત્પ્રીત્યા કિં કાર્યં વિદ્યતેઽધુના

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇતિ પૃષ્ટાસ્તદા તેન વિષ્ણુના ચ મયા સુરાઃ ॥
પુનઃ પ્રણમ્ય તં પ્રીત્યા કિં કાર્યં વિદ્યતેઽધુના ॥
વિનિવેદયિતું કાર્યં હ્યબ્રુવન્વચનં શુભમ્

દેવા ઊચુઃ ॥
નિત્યં સેવા તુ કસ્યૈવ કાર્યા દુઃખપહારિણી

ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા ભગવાન્ભક્તવત્સલઃ ॥
સામરસ્ય મમ પ્રીત્યા કૃપયા વાક્યમબ્રવીત્

શ્રીભગવાનુવાચ ॥
બ્રહ્મઞ્ચ્છૃણુ સુરૈસ્સમ્યક્શ્રુતં ચ ભવતા પુરા ॥
તથાપિ કથ્યતે તુભ્યં દેવેભ્યશ્ચ તથા પુનઃ

દૃષ્ટં ચ દૃશ્યતેઽદ્યૈવ કિં પુનઃ પૃચ્છ્યતે ઽધુના ॥
બ્રહ્મન્દેવૈસ્સમસ્તૈશ્ચ બહુધા કાર્યતત્પરૈઃ

સેવ્યસેવ્યસ્સદા દેવશ્શંકરસ્સર્વદુઃખહા ॥
મમાપિ કથિતં તેન બ્રહ્મ ણોઽપિ વિશેષતઃ

પ્રસ્તુતં ચૈવ દૃષ્ટં વસ્સર્વં દૃષ્ટાંતમદ્ભુતમ્ ॥
ત્યાજ્યં તદર્ચનં નૈવ કદાપિ સુખમીપ્સુભિઃ

સંત્યજ્ય દેવદેવેશં લિંગમૂર્તિં મહેશ્વરમ્ ॥
તારપુત્રાસ્તથૈવૈતે નષ્ટાસ્તેઽપિ સબાંધવાઃ

મયા ચ મોહિતાસ્તે વૈ માયયા દૂરતઃ કૃતાઃ ॥
સર્વે વિનષ્ટાઃ પ્રધ્વસ્તાઃ શિવેન રહિતા યદા

તસ્માત્સદા પૂજનીયો લિંગમૂર્તિધરી હરઃ ॥
સેવનીયો વિશેષેણ શ્રદ્ધયા દેવસત્તમઃ

શર્વલિઙ્ગાર્ચનાદેવ દેવા દૈત્યાશ્ચ સત્તમાઃ ॥
અહં ત્વં ચ તથા બ્રહ્મન્કથં તદ્વિસ્મૃતં ત્વયા ।

।
તલ્લિઙ્ગમર્ચયેન્નિત્યં યેન કેનાપિ હેતુના ॥
તસ્માત્ બ્રહ્મન્સુરઃ શર્વઃ સર્વકામફલેપ્સયા

સા હનિસ્તન્મહાછિદ્રં સાન્ધતા સા ચ મુગ્ધતા ॥
યન્મુહૂર્ત્તં ક્ષણં વાપિ શિવં નૈવ સમર્ચયેત્

ભવભક્તિપરા યે ચ ભવપ્રણતચેતસઃ ॥
ભવસંસ્મરણા યે ચ ન તે દુઃખસ્યભાજનાઃ

ભવનાનિ મનોજ્ઞાનિ મનોજ્ઞાભરણાઃ સ્ત્રિયઃ ॥
ધનં ચ તુષ્ટિપર્યંતં પુત્રપૌત્રાદિસંતતિઃ

આરોગ્યં ચ શરીરં ચ પ્રતિષ્ઠાં ચાપ્યલૌકિકીમ્ ॥
યે વાંછંતિ મહાભાગાઃ સુખં વા ત્રિદશાલયમ્

અંતે મુક્તિફલં ચૈવ ભક્તિં વા પરમેશિતુઃ ॥
પૂર્વપુણ્યાતિરેકેણ તેઽર્ચયંતિ સદાશિવમ્

યોઽર્ચયેચ્છિવલિંગં વૈ નિત્યં ભક્તિપરાયણઃ ॥
તસ્ય વૈ સફલા સિદ્ધિર્ન સ પાપૈઃ પ્રયુજ્યતે

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્તાશ્ચ તદા દેવાઃ પ્રણિપત્ય હરિં સ્વયમ્ ॥
લિંગાનિ પ્રાર્થયામાસુસ્સર્વકામાપ્તયે નૃણામ્

તચ્છ્રુત્વા ચ તદા વિષ્ણુ વિશ્વકર્માણમબ્રવીત ॥
અહં ચ મુનિશાર્દૂલ જીવોદ્ધારપરાયણઃ

વિશ્વકર્મન્યથા શંભોઃ કલ્પયિત્વા શુભાનિ ચ॥
લિંગાનિ સર્વદેવેભ્યો દેયાનિ વચનાન્મમ

બ્રહ્મોવાચ ॥
લિંગાનિ કલ્પયિત્વેવમધિકારાનુરૂપતઃ ॥
વિશ્વકર્મા દદૌ તેભ્યો નિયોગાન્મમ વા હરેઃ

તદેવ કથયામ્યદ્ય શ્રૂયતામૃષિસત્તમ॥
પદ્મરાગમયં શક્રો હેમ વિશ્ર વસસ્સુતઃ

પીતં મણિમયં ધર્મો વરુણશ્શ્યામલં શિવમ્ ॥
ઇન્દ્રનીલમયં વિષ્ણુર્બ્રહ્મા હેમમયં તથા

વિશ્વેદેવાસ્તથા રૌપ્યં વસવશ્ચ તથૈવ ચ ॥
આરકૂટમયં વાપિ પાર્થિવં હ્યશ્વિનૌ મુને

લક્ષ્મીશ્ચ સ્ફાટિકં દેવી હ્યાદિત્યાસ્તામ્રનિર્મિતમ્ ॥
મૌક્તિકં સોમરાજો વૈ વજ્રલિંગં વિભાવસુઃ

મૃણ્મયં ચૈવ વિપ્રેંદ્રા વિપ્રપત્ન્યસ્તથૈવ ચ ॥
ચાંદનં ચ મયો નાગાઃ પ્રવાલમયમાદરાત્

નવનીતમયં દેવી યોગી ભસ્મમયં તથા॥
યક્ષા દધિમયં લિંગં છાયા પિષ્ટમયં તથા

શિવલિંગં ચ બ્રહ્માણી રત્નં પૂજયતિ ધ્રુવમ્॥
પારદં પાર્થિવં બાણસ્સમર્ચતિ પરેઽપિ વા

એવં વિધાનિ લિંગાનિ દત્તાનિ વિશ્વકર્મણા ॥
તે પૂજયંતિ સર્વે વૈ દેવા ઋષિગણા સ્તથા

વિષ્ણુર્દત્ત્વા ચ લિંગાનિ દેવેભ્યો હિતકામ્યયા॥
પૂજાવિધિં સમાચષ્ટ બ્રહ્મણે મે પિનાકિનઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય બ્રહ્માહં દેવસત્તમૈઃ ॥
આગચ્છં ચ સ્વકં ધામ હર્ષનિર્ભરમાનસઃ

તત્રાગત્ય ઋષીન્સર્વાન્દેવાંશ્ચાહં તથા મુને॥
શિવપૂજાવિધિં સમ્યગબ્રુવં સકલેષ્ટદમ્

બ્રહ્મોવાચ॥
શ્રૂયતામૃષયઃ સર્વે સામરાઃ પ્રેમતત્પરાઃ ॥
શિવપૂજાવિધિં પ્રીત્યા કથયે ભુક્તિમુક્તિદમ્

માનુષં જન્મ સંપ્રાપ્ય દુર્લભં સર્વજંતુષુ ॥
તત્રાપિ સત્કુલે દેવા દુષ્પ્રાપ્યં ચ મુનીશ્વરાઃ

અવ્યંગં ચૈવ વિપ્રેષુ સાચારેષુ સપુણ્યતઃ ॥
શિવસંતોષહેતોશ્ચ કર્મસ્વોક્તં સમાચરેત્

યદ્યજ્જાતિસમુદ્દિષ્ટં તત્તત્કર્મ ન લંઘયેત્ ॥
યાવદ્દાનસ્ય સંપત્તિસ્તાવત્કર્મ સમાવહેત્

કર્મયજ્ઞસહસ્રેભ્યસ્તપોયજ્ઞો વિશિષ્યતે ॥
તપોયજ્ઞસહસ્રેભ્યો જપયજ્ઞો વિશિષ્યતે

ધ્યાનયજ્ઞાત્પરં નાસ્તિ ધ્યાનં જ્ઞાનસ્ય સાધનમ્ ॥
યતસ્સમરસં સ્વેષ્ટં યાગી ધ્યાનેન પશ્યતિ

ધ્યાનયજ્ઞરતસ્યાસ્ય સદા સંનિહિતશ્શિવઃ ॥
નાસ્તિ વિજ્ઞાનિનાં કિંચિત્પ્રાયશ્ચિત્તાદિશોધનમ્

વિશુદ્ધા વિદ્યયા યે ચ બ્રહ્મન્બ્રહ્મવિદો જનાઃ ॥
નાસ્તિ ક્રિયા ચ તેષાં વૈ સુખં દુખં વિચારતઃ

ધર્માધર્મૌ જપો હોમો ધ્યાનં ધ્યાનવિધિસ્તથા ॥
સર્વદા નિર્વિકારાસ્તે વિદ્યયા ચ તયામરાઃ

પરાનંદકરં લિંગં વિશુદ્ધં શિવમક્ષરમ્ ॥
નિષ્કલં સર્વગં જ્ઞેયં યોગિનાં હૃદિ સંસ્થિતમ્

લિંગં દ્વિવિધં પ્રોક્તં બાહ્યમાભ્યંતરં દ્વિજાઃ ॥
બાહ્યં સ્થૂલં સમુદ્દિષ્ટં સૂક્ષ્મમાભ્યંતરં મતમ્

કર્મયજ્ઞરતા યે ચ સ્થૂલલિંગાર્ચને રતાઃ ॥
અસતાં ભાવનાર્થાય સૂક્ષ્મેણ સ્થૂલવિગ્રહાઃ

આધ્યાત્મિકં યલ્લિંગં પ્રત્યક્ષં યસ્ય નો ભવેત્ ॥
સ તલ્લિંગે તથા સ્થૂલે કલ્પયેચ્ચ ન ચાન્યથા

જ્ઞાનિનાં સૂક્ષ્મમમલં ભાવાત્પ્રત્યક્ષમવ્યયમ્ ॥
યથા સ્થૂલમયુક્તાનામુત્કૃષ્ટાદૌ પ્રકલ્પિતમ્

અહો વિચારતો નાસ્તિ હ્યન્યત્તત્વાર્થવાદિનઃ ॥
નિષ્કલં સકલં ચિત્તે સર્વં શિવમયં જગત્

એવં જ્ઞાનવિમુક્તાનાં નાસ્તિ દોષ વિકલ્પના ॥
વિધિશ્ચૈવ તથા નાસ્તિ વિહિતાવિહિતે તથા

યથા જલેષુ કમલં સલિલૈર્નાવલિપ્યતે ॥
તથા જ્ઞાની ગૃહે તિષ્ઠન્કર્મણા નાવબધ્યતે

ઇતિ જ્ઞાનં સમુત્પન્નં યાવન્નૈવ નરસ્ય વૈ ॥
તાવચ્ચ કર્મણા દેવં શિવમારાધયેન્નરઃ

પ્રત્યયાર્થં ચ જગતામેકસ્થોઽપિ દિવાકરઃ॥
એકોઽપિ બહુધા દૃષ્ટો જલાધારાદિવસ્તુષુ

દૃશ્યતે શ્રૂયતે લોકે યદ્યત્સદસદાત્મકમ્ ॥
તત્તત્સર્વં સુરા વિત્ત પરં બ્રહ્મ શિવાત્મકમ્

ભેદો જલાનાં લોકેઽસ્મિન્પ્રતિભાવે વિચારતઃ ॥
એવમાહુસ્તથા ચાન્યે સર્વે વેદાર્થતત્ત્વગાઃ

હૃદિ સંસારિણઃ સાક્ષાત્સકલઃ પરમેશ્વરઃ ॥
ઇતિ વિજ્ઞાનયુક્તસ્ય કિં તસ્ય પ્રતિમાદિભિઃ॥૬૨ઽ॥
ઇતિ વિજ્ઞાનહીનસ્ય પ્રતિમાકલ્પના શુભા ॥
પદમુચ્ચૈસ્સમારોઢું પુંસો હ્યાલમ્બનં સ્મૃતમ્

આલમ્બનં વિના તસ્ય પદમુચ્ચૈઃ સુદુષ્કરમ્ ॥
નિર્ગુણપ્રાપ્તયે નૄણાં પ્રતિમાલમ્બનં સ્મૃતમ્

સગુણાનિર્ગુણા પ્રાપ્તિર્ભવતી સુનિશ્ચિતમ્ ॥
એવં ચ સર્વદેવાનાં પ્રતિમા પ્રત્યયાવહા

દેવશ્ચાયં મહીયાન્વૈ તસ્યાર્થે પૂજનં ત્વિદમ્ ॥
ગંધચન્દનપુષ્પાદિ કિમર્થં પ્રતિમાં વિના

તાવચ્ચ પ્રતિમા પૂજ્ય યાવદ્વિજ્ઞાનસંભવઃ ॥
જ્ઞાનાભાવેન પૂજ્યેત પતનં તસ્ય નિશ્ચિતમ્

એવસ્માત્કારણાદ્વિપ્રાઃ શ્રૂયતાં પરમાર્થતઃ॥
સ્વજાત્યુક્તં તુ યત્કર્મ કર્તવ્યં તત્પ્રયત્નતઃ

યત્ર યત્ર યથા ભક્તિઃ કર્તવ્યં પૂજનાદિકમ્ ॥
વિના પૂજનદાનાદિ પાતકં ન ચ દૂરતઃ

યાવચ્ચ પાતકં દેહે તાવત્સિદ્ધિર્ન જાયતે ॥
ગતે ચ પાતકે તસ્ય સર્વં ચ સફલં ભવેત્

તથા ચ મલિને વસ્ત્રે રંગઃ શુભતરો ન હિ ॥
ક્ષાલને હિ કૃતે શુદ્ધે સર્વો રંગઃ પ્રસજ્જતે

તથા ચ નિર્મલે દેહે દેવાનાં સમ્યગર્ચયા ॥
જ્ઞાનરંગઃ પ્રજાયેત તદા વિજ્ઞાનસંભવઃ

વિજ્ઞાનસ્ય ચ સન્મૂલં ભક્તિરવ્યભિચારિણી ॥
જ્ઞાનસ્યાપિ ચ સન્મૂલં ભક્તિરેવાઽભિધીયતે

ભક્તેર્મૂલં તુ સત્કર્મ સ્વેષ્ટદેવાદિપૂજનમ્ ॥
તન્મૂલં સદ્ગુરુઃ પ્રોક્તસ્તન્મૂલં સંગતિઃ સતામ્ ॥ ૭૪ ।ઽ
સંગત્યા ગુરુરાપ્યેત ગુરોર્મંત્રાદિ પૂજનમ્ ॥
પૂજનાજ્જાયતે ભક્તિર્ભક્ત્યા જ્ઞાનં પ્રજાયતે

।
વિજ્ઞાનં જાયતે જ્ઞાનાત્પરબ્રહ્મપ્રકાશકમ્ ॥
વિજ્ઞાનં ચ યદા જાતં તદા ભેદો નિવર્તતે

ભેદે નિવૃત્તે સકલે દ્વંદ્વદુઃખવિહીનતા ॥
દ્વંદ્વદુઃખવિહીનસ્તુ શિવરૂપો ભવત્યસૌ

દ્વંદ્વાપ્રાપ્તૌ ન જાયેતાં સુખદુઃખે વિજાનતઃ ॥
વિહિતાવિહિતે તસ્ય ન સ્યાતાં ચ સુરર્ષયઃ

ઈદૃશો વિરલો લોકે ગૃહાશ્રમવિવર્જિતઃ ॥
યદિ લોકે ભવત્યસ્મિન્દર્શનાત્પાપહારકઃ

તીર્થાનિ શ્લાઘયંતીહ તાદૃશં જ્ઞાનવિત્તમમ્ ॥
દેવાશ્ચ મુનયસ્સર્વે પરબ્રહ્માત્મકં શિવમ્

તાદૃશાનિ ન તીર્થાનિ ન દેવા મૃચ્છિલામયાઃ ॥
તે પુનંત્યુરુકાલેન વિજ્ઞાની દર્શનાદપિ

યાવદ્ગૃહાશ્રમે તિષ્ઠેત્તાવદાકારપૂજનમ્ ॥
કુર્યાચ્છ્રેષ્ઠસ્ય સપ્રીત્યા સુરેષુ ખલુ પંચસુ

અથવા ચ શિવઃ પૂજ્યો મૂલમેકં વિશિષ્યતે ॥
મૂલે સિક્તે તથા શાખાસ્તૃપ્તાસ્સત્યખિલાસ્સુરાઃ

શાખાસુ ચ સુતૃપ્તાસુ મૂલં તૃપ્તં ન કર્હિચિત્ ॥
એવં સર્વેષુ તૃપ્તેષુ સુરેષુ મુનિસત્તમાઃ

સર્વથા શિવતૃપ્તિર્નો વિજ્ઞેયા સૂક્ષ્મબુદ્ધિભિઃ ॥
શિવે ચ પૂજિતે દેવાઃ પૂજિતાસ્સર્વ એવ હિ

તસ્માચ્ચ પૂજયેદ્દેવં શંકરં લોકશંકરમ્ ॥
સર્વકામફલાવાપ્ત્યૈ સર્વભૂતહિતે રતઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્ર સંહિતાયાં પ્રથમખણ્ડે સૃષ્ટ્યુપાખ્યાને પૂજાવિધિવર્ણને સારાસારવિચારવર્ણનો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ