શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.1.11

ઋષય ઊચુઃ ॥
સૂતસૂત મહાભાગ વ્યાસશિષ્ય નમોસ્તુ તે ॥
શ્રાવિતાદ્યાદ્ભુતા શૈવકથા પરમપાવની

તત્રાદ્ભુતા મહાદિવ્યા લિંગોત્પત્તિઃ શ્રુતા શુભા ॥
શ્રુત્વા યસ્યાઃ પ્રભાવં ચ દુઃખનાશો ભવેદિહ

બ્રહ્મનારદસંવાદમનુસૃત્ય દયાનિધે॥
શિવાર્ચનવિધિં બ્રૂહિ યેન તુષ્ટો ભવેચ્છિવઃ

બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈર્વા પૂજ્યતે શિવઃ॥
કથં કાર્યં ચ તદ્ બ્રૂહિ યથા વ્યાસમુખાચ્છ્રુતમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તેષાં શર્મદં શ્રુતિસંમતમ્॥
ઉવાચ સકલં પ્રીત્યા મુનિ પ્રશ્નાનુસારતઃ

સૂત ઉવાચ ॥
સાધુ પૃષ્ટં ભવદ્ભિશ્ચ તદ્રહસ્યં મુનીશ્વરાઃ ॥
તદહં કથયામ્યદ્ય યથાબુદ્ધિ યથાશ્રુતમ્

ભવદ્ભિઃ પૃચ્છયતે તદ્વત્તથા વ્યાસેન વૈ પુરા॥
પૃષ્ટં સનત્કુમારાય તચ્છ્રુતં હ્યુપમન્યુના

તતો વ્યાસેન વૈ શ્રુત્વા શિવપૂજાદિકં ચ યત્ ॥
મહ્યં ચ પાઠિતં તેન લોકાનાં હિતકામ્યયા

તચ્છ્રુતં ચૈવ કૃષ્ણેન હ્યુપમન્યોર્મહાત્મનઃ ॥
તદહં કથયિષ્યામિ યથા બ્રહ્માવદત્પુરા

બ્રહ્મોવાચ ॥
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ સંક્ષેપાલ્લિંગપૂજનમ્ ॥
વક્તું વર્ષશતેનાપિ ન શક્યં વિસ્તરાન્મુને

એવં તુ શાંકરં રૂપં મુખં સ્વચ્છં સનાતનમ્ ॥
પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા સર્વકામફલાપ્તયે

દારિદ્ર્યં રોગદુઃખં ચ પીડનં શત્રુસંભવમ્ ॥
પાપં ચતુર્વિધં તાવદ્યાવન્નાર્ચયતે શિવમ્

સમ્પૂજિતે શિવે દેવે સર્વદુઃખં વિલીયતે ॥
સંપદ્યતે સુખં સર્વં પશ્ચાન્મુક્તિરવાપ્યતે

યે વૈ માનુષ્યમાશ્રિત્ય મુખ્યં સંતાનતસ્સુખમ્ ॥
તેન પૂજ્યો મહાદેવઃ સર્વકાર્યાર્થસાધકઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાશ્શૂદ્રાશ્ચ વિધિવત્ક્રમાત્ ॥
શંકરાર્ચાં પ્રકુર્વંતુ સર્વકામાર્થસિદ્ધયે

પ્રાતઃકાલે સમુત્થાય મુહૂર્તે બ્રહ્મસંજ્ઞકે॥
ગુરોશ્ચ સ્મરણં કૃત્વા શંભોશ્ચૈવ તથા પુનઃ

તીર્થાનાં સ્મરણં કૃત્વા ધ્યાનં ચૈવ હરેરપિ ॥
મમાપિ નિર્જરાણાં વૈ મુન્યાદીનાં તથા મુને।૧૭॥
તતઃ સ્તોત્રં શુભં નામ ગૃહ્ણીયાદ્વિધિપૂર્વકમ્ ॥
તતોત્થાય મલોત્સર્ગં દક્ષિણસ્યાં ચરેદ્દિશિ

એકાન્તે તુ વિધિં કુર્યાન્મલોત્સર્ગસ્સ યચ્છ્રુતમ્ ॥
તદેવ કથયામ્યદ્ય શૃણ્વાધાય મનો મુને

શુદ્ધાં મૃદં દ્વિજો લિપ્યાત્પંચવારં વિશુદ્ધયે ॥
ક્ષત્રિયશ્ચ ચતુર્વારં વૈશ્યો વરત્રયં તથા

શૂદ્રો દ્વિવારં ચ મૃદં ગૃહ્ણીયાદ્વિધિશુદ્ધયે ॥
ગુદે વાથ સકૃલ્લિંગે વારમેકં પ્રયત્નતઃ

દશવારં વામહસ્તે સપ્તવારં દ્વયોસ્તથા ॥
પ્રત્યેકમ્પાદયોસ્તાત ત્રિવારં કરયોઃ પુનઃ

સ્ત્રીભિશ્ચ શૂદ્રવત્કાર્યં મૃદાગ્રહણમુત્તમમ્॥
હસ્તૌ પાદૌ ચ પ્રક્ષાલ્ય પૂર્વવન્મૃદમાહરેત્

દંતકાષ્ઠં તતઃ કુર્યાત્સ્વવર્ણક્રમતો નરઃ

વિપ્રઃ કુર્યાદ્દંતકાષ્ઠં દ્વાદશાંગુલમાનતઃ॥
એકાદશાંગુલં રાજા વૈશ્યઃ કુર્યાદ્દશાંગુલમ્

શૂદ્રો નવાગુલં કુર્યાદિતિ માનમિદં સ્મૃતમ્ ॥
કાલદોષં વિચાર્ય્યૈવ મનુદૃષ્ટં વિવર્જયેત્

ષષ્ટ્યાદ્યામાશ્ચ નવમી વ્રતમસ્તં રવેર્દિનમ્॥
તથા શ્રાદ્ધદિનં તાત નિષિદ્ધં રદધાવને

સ્નાનં તુ વિધિવત્કાર્યં તીર્થાદિષુ ક્રમેણ તુ ॥
દેશકાલવિશેષેણ સ્નાનં કાર્યં સમંત્રકમ્

આચમ્ય પ્રથમં તત્ર ધૌતવસ્ત્રેણ ચાધરેત્ ॥
એકાન્તે સુસ્થલે સ્થિત્વા સંધ્યાવિધિમથાચરેત્

યથાયોગ્યં વિધિં કૃત્વા પૂજાવિધિમથારભેત્ ॥
મનસ્તુ સુસ્થિરં કૃત્વા પૂજાગારં પ્રવિશ્ય ચ

પૂજાવિધિં સમાદાય સ્વાસને હ્યુપવિશ્ય વૈ ॥
ન્યાસાદિકં વિધાયાદૌ પૂજયેત્ક્રમશો હરમ્

પ્રથમં ચ ગણાધીશં દ્વારપાલાંસ્તથૈવ ચ ॥
દિક્પાલાંશ્ચ સુસંપૂજ્ય પશ્ચાત્પીઠં પ્રકલ્પયેત્

અથ વાઽષ્ટદલં કૃત્વા પૂજાદ્રવ્યં સમીપતઃ ॥
ઉપવિશ્ય તતસ્તત્ર ઉપવેશ્ય શિવમ્ પ્રભુમ્

આચમનત્રયં કૃત્વા પ્રક્ષાલ્ય ચ પુનઃ કરૌ ॥
પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા મધ્યે ધ્યાયેચ્ચ ત્ર્યમ્બકમ્

પંચવક્ત્રં દશભુજં શુદ્ધસ્ફટિકસન્નિભમ્ ॥
સર્વાભરણસંયુક્તં વ્યાઘ્રચર્મોત્તરીયકમ્

તસ્ય સારૂપ્યતાં સ્મૃત્વા દહેત્પાપં નરસ્સદા ॥
શિવં તતઃ સમુત્થાપ્ય પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્

દેહશુદ્ધિં તતઃ કૃત્વા મૂલ મંત્રં ન્યસેત્ક્રમાત્ ॥
સર્વત્ર પ્રણવેનૈવ ષડંગન્યાસમાચરેત્

કૃત્વા હૃદિ પ્રયોગં ચ તતઃ પૂજાં સમારભેત્ ॥
પાદ્યાર્ઘાચમનાર્થં ચ પાત્રાણિ ચ પ્રકલ્પયેત્

સ્થાપયેદ્વિવિધાન્કુંભાન્નવ ધીમાન્યથાવિધિ॥
દર્ભૈરાચ્છાદ્ય તૈરેવ સંસ્થાપ્યાભ્યુક્ષ્ય વારિણા

તેષુ તેષુ ચ સર્વેષુ ક્ષિપેત્તોયં સુશીતલમ્॥
પ્રણવેન ક્ષિપેત્તેષુ દ્રવ્યાણ્યાલોક્ય બુદ્ધિમાન્

ઉશીરં ચન્દનં ચૈવ પાદ્યે તુ પરિકલ્પયેત્ ॥
જાતીકં કોલકર્પૂરવટમૂલ તમાલકમ્

ચૂર્ણયિત્વા યથાન્યાયં ક્ષિપેદાચમનીયકે ॥
એતત્સર્વેષુ પાત્રેષુ દાપયેચ્ચન્દનાન્વિતમ્

પાર્શ્વયોર્દેવદેવસ્ય નંદીશં તુ સમર્ચયેત્ ॥
ગંધૈર્ધૂપૈસ્તથા દીપૈર્વિવિધૈઃ પૂજયેચ્છિવમ્

લિંગશુદ્ધિં તતઃ કૃત્વા મુદા યુક્તો નરસ્તદા ॥
યથોચિતં તુ મંત્રૌઘૈઃ પ્રણવાદિર્નમોંતકૈઃ

કલ્પયેદાસનં સ્વસ્તિપદ્માદિ પ્રણવેન તુ ॥
તસ્માત્પૂર્વદિશં સાક્ષાદણિમામયમક્ષરમ્

લઘિમા દક્ષિણં ચૈવ મહિમા પશ્ચિમં તથા ॥
પ્રાપ્તિશ્ચૈવોત્તરં પત્રં પ્રાકામ્યં પાવકસ્ય ચ

ઈશિત્વં નૈરૃતં પત્રં વશિત્વં વાયુગોચરે॥
સર્વજ્ઞત્વં તથૈશાન્યં કર્ણિકા સોમ ઉચ્યતે

સોમસ્યાધસ્તથા સૂર્યસ્તસ્યાધઃ પાવકસ્ત્વયમ્॥
ધર્માદીનપિ તસ્યાધો ભવતઃ કલ્પયેત્ ક્રમાત્

અવ્યક્તાદિ ચતુર્દિક્ષુ સોમસ્યાંતે ગુણત્રયમ્ ॥
સદ્યોજાતં પ્રવક્ષ્યામીત્યાવાહ્ય પરમેશ્વરમ્

વામદેવેન મંત્રેણ તિષ્ઠેચ્ચૈવાસનોપરિ ॥
સાન્નિધ્યં રુદ્રગાયત્ર્યા અઘોરેણ નિરોધયેત્

ઈશાનં સર્વવિદ્યાનામિતિ મંત્રેણ પૂજયેત્॥
પાદ્યમાચનીયં ચ વિધાયાર્ઘ્યં પ્રદાપયેત્

સ્થાપયેદ્વિધિના રુદ્રં ગંધચંદનવારિણા ॥
પઞ્ચાગવ્યવિધાનેન ગૃહ્યપાત્રેઽભિમંત્ર્ય ચ॥

પ્રણવેનૈવ ગવ્યેન સ્નાપયેત્પયસા ચ તમ્ ॥
દધ્ના ચ મધુના ચૈવ તથા ચેક્ષુરસેન તુ

ઘૃતેન તુ યથા પૂજ્ય સર્વકામહિતાવહમ્ ॥
પુણ્યૈર્દ્રવ્યૈર્મહાદેવં પ્રણવેનાભિષેચયેત્

પવિત્રજલભાણ્ડેષુ મંત્રૈઃ તોયં ક્ષિપેત્તતઃ ॥
શુદ્ધીકૃત્ય યથાન્યાયં સિતવસ્ત્રેણ સાધકઃ

।
તાવદ્દૂરં ન કર્તવ્યં ન યાવચ્ચન્દનં ક્ષિપેત્ ॥
તંદુલૈસ્સુન્દરૈસ્તત્ર પૂજયેચ્છંકરમ્મુદા

કુશાપામાર્ગકર્પૂર જાતિચંપકપાટલૈઃ ॥
કરવીરૈસ્સિતૈશ્ચૈવ મલ્લિકાકમલોત્પલૈઃ

અપૂર્વપુષ્પૈર્વિવિધૈશ્ચન્દનાદ્યૈસ્તથૈવ ચ ॥
જલેન જલધારાઞ્ચ કલ્પયેત્પરમેશ્વરે

પાત્રૈશ્ચ વિવિધૈર્દેવં સ્નાપયેચ્ચ મહેશ્વરમ્ ॥
મંત્રપૂર્વં પ્રકર્તવ્યા પૂજા સર્વફલપ્રદા

મંત્રાઁશ્ચ તુભ્યં તાઁસ્તાત સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ॥
પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન સાવધાનતયા શૃણુ

પાઠયમાનેન મંત્રેણ તથા વાઙ્મયકેન ચ॥
રુદ્રેણ નીલરુદ્રેણ સુશુક્લેન સુભેન ચ

હોતારેણ તથા શીર્ષ્ણા શુભેનાથર્વણેન ચ ॥
શાંત્યા વાથ પુનશ્શાંત્યામારુણેનારુણેન ચ

અર્થાભીષ્ટેન સામ્ના ચ તથા દેવવ્રતેન ચ

રથાંતરેણ પુષ્પેણ સૂક્તેન યુક્તેન ચ ॥
મૃત્યુંજયેન મંત્રેણ તથા પંચાક્ષરેણ ચ

જલધારાઃ સહસ્રેણ શતેનૈકોત્તરેણ વા ॥
કર્તવ્યા વેદમાર્ગેણ નામભિર્વાથ વા પુનઃ

તતશ્ચંદનપુષ્પાદિ રોપણીયં શિવોપરિ ॥
દાપયેત્પ્રણવેનૈવ મુખવાસાદિકં તથા

તતઃ સ્ફટિકસંકાશં દેવં નિષ્કલમક્ષયમ્ ॥
કારણં સર્વલોકાનાં સર્વલોકમયં પરમ્

બ્રહ્મેન્દ્રોપેન્દ્રવિષ્ણ્વાદ્યૈરપિ દેવૈરગોચરમ્ ॥
વેદવિદ્ભિર્હિ વેદાંતે ત્વગોચર મિતિ સ્મૃતમ્

આદિમધ્યાન્તરહિતં ભેષજં સર્વરોગિણામ્ ॥
શિવતત્ત્વમિતિ ખ્યાતં શિવલિંગં વ્યવસ્થિતમ્

પ્રણવેનૈવ મંત્રેણ પૂજયેલ્લિંગમૂર્દ્ધનિ ॥
ધૂપૈર્દીપૈશ્ચ નૈવૈદ્યૈસ્તામ્બૂલૈઃ સુન્દરૈસ્તથા

નીરાજનેન રમ્યેણ યથોક્તવિધિના તતઃ ॥
નમસ્કારૈઃ સ્તવૈશ્ચાન્યૈર્મંત્રૈર્નાનાવિધૈરપિ

અર્ઘ્યં દત્ત્વા તુ પુષ્પાણિ પાદયોસ્સુવિકીર્ય ચ ॥
પ્રણિપત્ય ચ દેવેશમાત્મનારાધયેચ્છિવમ્

હસ્તે ગૃહીત્વા પુષ્પાણિ સમુત્થાય કૃતાંજલિઃ ॥
પ્રાર્થયેત્પુનરીશાનં મંત્રેણાનેન શંકરમ્

અજ્ઞાનાદ્યદિ વા જ્ઞાનાજ્જપપૂજાદિકં મયા ॥
કૃતં તદસ્તુ સફલં કૃપયા તવ શંકર

પઠિત્વૈવં ચ પુષ્પાણિ શિવોપરિ મુદા ન્યસેત્ ॥
સ્વસ્ત્યયનં તતઃ કૃત્વા હ્યાશિષો વિવિધાસ્તથા

માર્જનં તુ તતઃ કાર્યં શિવસ્યોપરિ વૈ પુનઃ ॥
નમસ્કારં તતઃ ક્ષાંતિં પુનરાચમનાય ચ ॥૭૬
અઘોચ્ચારણમુચ્ચાર્ય નમસ્કારં પ્રકલ્પયેત્ ॥
પ્રાર્થયેચ્ચ પુનસ્તત્ર સર્વભાવસમન્વિતઃ

શિવે ભક્તિશ્શિવે ભક્તિશ્શિવે ભક્તિર્ભવે ભવે ॥
અન્યથા શરણં નાસ્તિ ત્વમેવ શરણં મમ

ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય દેવેશં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ ॥
પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા ગલનાદૈર્વિશેષતઃ

નમસ્કારં તતઃ કૃત્વા પરિવારગણૈસ્સહ ॥
પ્રહર્ષમતુલં લબ્ધ્વા કાર્યં કુર્યાદ્યથાસુખમ્

એવં યઃ પૂજયેન્નિત્યં શિવભક્તિપરાયણઃ ॥
તસ્ય વૈ સકલા સિદ્ધિર્જાયતે તુ પદે પદે

વાગ્મી સ જાયતે તસ્ય મનોભી ષ્ટફલં ધ્રુવમ્ ॥
રોગં દુઃખં ચ શોકં ચ હ્યુદ્વેગં કૃત્રિમં તથા

કૌટિલ્યં ચ ગરં ચૈવ યદ્યદુઃખમુપસ્થિતમ્ ॥
તદ્દુઃખં નાશ યત્યેવ શિવઃ શિવકરઃ પરઃ

કલ્યાણં જાયતે તસ્ય શુક્લપક્ષે યથા શશી ॥
વર્દ્ધતે સદ્ગુણસ્તત્ર ધ્રુવં શંકરપૂજનાત્

ઇતિ પૂજાવિધિશ્શંભોઃ પ્રોક્તસ્તે મુનિસત્તમ ॥
અતઃ પરં ચ શુશ્રૂષુઃ કિં પ્રષ્ટાસિ ચ નારદ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતી યાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પ્રથમખણ્ડે સૃષ્ટ્યુપાખ્યાને શિવપૂજાવિધિવર્ણનો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ