શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.1

અથ દ્વિતીયાયા રુદ્રસંહિતાયાઃ પ્રથમઃ સૃષ્ટિખણ્ડઃ

૧ નિર્ગુણશિવસ્ય શક્તિસંબંધેન પ્રપંચનિર્માણાદિલાભવિષયકામેક પ્રશ્નકર્તૃ શૌનકાદૃષીન્પ્રતિ સૂતસ્યાનંદપૂર્વકં બ્રહ્મનારદસંવાદમુખેન કથને પ્રતિજ્ઞા ।
૨ તપોઽર્થં હિમાદિગતનારદતપોનાશાર્થેન્દ્રપ્રેષિતસ્મરસ્ય શિવપ્રભાત્પરાભવઃ, તદજ્ઞાન્યહં કામ- જયાતિ । સગર્વનારદઃ શિવેન બોધિતોપિ તમ- નાદૃત્ય બ્રહ્મણોઽન્તિકં ગતસ્તેનાપિ શિવમહિ- મેત્યુક્તૌ વૈકુણ્ઠે વિષ્ણુનાપિ તથાયિતે વિહસ્ય કિં પ્રભાવઃ સ્મર ઇત્યુક્ત્વા યદૃચ્છયાન્યત્ર ગતઃ ।
૩ નારદે ગતે વિષ્ણુઃ કિં કૃતવાન્ નારદશ્ચ કુત્રા- ગત ઇતિ ઋષીણાં પ્રશ્નઃ । નારદસ્ય માર્ગમધ્યે વિષ્ણોર્માયિકનગરરચના, તસ્મિન્નારદસ્ય સ્વયં વરોત્સવલાભઃ, અત્રત્યા શ્રીમતી કન્યા કામ- જિત્પતિમિચ્છતીતિ જ્ઞાત્વા કામવિવશસ્ય મુનેર્વિષ્ણુલોક ગમનં તત્સ્વરૂપયાચનચ્ચ. નાર દસ્ય હરિ- ( વાનર) રૂપેણ સ્વયંવરે ગમનં તત્ર તસ્ય પરાભવઃ, વિષ્ણોશ્રીમતીપ્રાપ્તિશ્ચ, શિવગણયોરુપહાસાત્ક્રુદ્ધસ્ય ચ મુનેઃ શાપઃ । ।
૪ તતો નારદસ્ય વૈકુણ્ઠગમનં
ત્વં મનુષ્યો ભૂત્વા વિરહિદુઃખં વાનરૈઃ સહાનુભવ ઇતિ
વિષ્ણવે શાપદાનં, વિષ્ણુના શાપં ગૃહીત્વા શિવેવચ્છેયુક્ત્વા સાંત્વિતસ્ય મુનેમોહાપસરણમ્ પશ્ચાત્તાપયુક્તં મુનિં સર્વમિદં શિવકૃતમિત્યુપદિશ્ય હરેરંતર્ધાનમ્ । ૫ શિવક્ષેત્રદર્શનાય નારદે ભૂમિં પર્યટતિ પૂર્વં સદાશિવગણયોઃ સમાગમઃ, તયોઃ સ્વશાપમુક્તૌ પ્રાર્થના, તાવાશ્વાસ્ય નારદસ્ય કાશીક્ષેત્રગમનમ્,કાશીપુરીં દૃષ્ટ્વા વિશ્વેશ્વરં નત્વા નારદસ્ય બ્રહ્મલોકગમનમ્, વિધિં પ્રતિ નારદકૃતાનેકપ્રશ્નોક્તિઃ ।
૬ નારદસ્ય લોકોપકારકાનેકપ્રશ્નશ્રવણોત્તરં મહાપ્રલયસ્વરૂપવર્ણનમ્ શિવનિર્ગુણલક્ષણવર્ણનમ્, ઈશેચ્છારૂપશક્તેરુત્પત્તિસ્વરૂપકથનઞ્ચ । તયોઃ સગુણમૂર્ત્યુત્પત્તિનિરુક્તિઃ, શિવલોકસ્ય કાશીક્ષેત્રસ્ય ચ સહૈવ નિર્માણકથનમ્ તત્ર ક્રીડાસક્તયોઃ શિવશક્ત્યોરિચ્છયૈવ વિષ્ણોરુત્પત્તિવિષ્ણોર્નામકર્મપ્રાપ્તૌ પ્રાર્થનાકથનમ્, શિવાજ્ઞયા તપ:કરણાજ્જાતશ્રમસ્ય વિષ્ણોરંગેભ્યો નિઃસૃતજલૈર્નિરુક્ત્યા નારાયણનામપ્રાપ્તેશ્ચ નિરૂપણમ્. એતસ્મિન્ કાલે જડપ્રકૃતિ પંચવિંશતિ તત્ત્વોત્પત્તિઃ તત્ત્વૈઃ સહ હરેસ્તત્ર શયનોક્તિઃ
૭ નારાયણનાભેઃ કમલોત્પત્તિઃ, શિવદક્ષિણાંગાદ્બ્રહ્મોત્પતિપ્રકાર:, પુનર્લીલયા તસ્ય કમલાત્ મમ કુતો જન્મેતિ તસ્ય ભ્રમઃ, પુનર્મોહાત્પિતૃગવેષણાય વિધેર્નાલદંડાધઃપ્રવેશઃ તદાધારાજ્ઞાનાત્પુનરુપર્યાગમઃ, એવં બ્રહ્મણો બહુતકાલભ્રમણવર્ણનમ્, તપસા બ્રહ્મણો વિષ્ણુ દર્શનકથનમ્, બ્રહ્મવિષ્ણ્વોઃ સ્વસ્વશ્રેષ્ઠત્વ વિવાદવર્ણનમ્, તયોર્મધ્યે લિંગાવિર્ભાવઃ, તદવલોકનેન બ્રહ્મવિષ્ણ્વો: સ્વસ્વજયાય વારાહહંસરૂપે ધૃત્વા લિંગોર્ધ્વાધોભાગગમનમ્, લિંગાંતાનધિગમાલ્લિંગનિકટાગમનવર્ણનમ્ ।
૮ શિવદર્શનાર્થં સ્થિતયોર્બ્રહ્મવિષ્ણ્વોરોંકારનાદશ્રવણમ્ । ઓઓંકારગતવર્ણાનાં લિંગે સ્થિતિપ્રકારઃ ઓંકારાદેવ બ્રહ્માંડોત્પત્તિઃ, હરિબ્રહ્મણોર્જ્ઞાનપ્રાપ્ત્યુક્તિશ્ચ । એતસ્માદેવ પંચવક્ત્રશિવ સગુણમૂર્તિપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ તયોર્જ્ઞાનાધિગમઃ, તતઃ શબ્દબ્રહ્મસ્વરૂપવર્ણનમ્ । શબ્દબ્રહ્મજ્ઞાનેન વિષ્ણુવિધિગર્વપરિહારસ્ય વર્ણનમ્।
૯ પંચવક્ત્રશિવાદ્વિધિવિષ્ણ્વોર્વેદાધિગમ:, લિંગપૂજૈવશિવતુષ્ટૌ પરં કારણમિતિ બ્રહ્મવિષ્ણોરુપદેશ: સૃષ્ટિ કર્મણિ સહાયે યાચિતે શિવે સૃષ્ટિકર્તાહમેવ રુદ્રરૂપેણ કનપાલને સહકારી ત્રિગુણયા શક્ત્યા ભવામિતિ તયોર્વરપ્રદાનેન કલહનિવારણોક્તિઃ ।
૧૦ વિધિસૃષ્ટપ્રજાદુઃખમોચનેઽનેકરૂપધારણે વિષ્ણોરાજ્ઞાકરણમ્, રુદ્રરૂપેણાહમપિ સ્વદશક્યંકાય કરિષ્યામીતિ રુદ્રોક્તૌ હરિહરરૂપભેદવતાં નિરયગામિત્વોક્તિવિષ્ણોરધિકારપ્રદાનં ચ, બ્રહ્મવિષ્ણુરૂદ્રાણામાયુષ્યબલપ્રમાણવર્ણનમ્, વિષ્ણુપ્રાર્થનયા નિર્ગુણતાપ્રદાનોત્તરં લિંગસ્વરૂપકથનમ્ ।
૧૧ સપરિકરં સંક્ષિપ્ય શિવાર્ચનવિધિનિરૂપણં તત્ફલકથનઞ્ચ ।
૧૨ લિંગાર્ચનજ્ઞાનેચ્છયા દેવૈઃ સહ બ્રહ્મણઃ ક્ષીરનિધિતીરગમનમ્, લિંગાર્ચનમેવ સર્વેષાં સર્વાર્થદમિત્યેવંરૂપાં વિષ્ણૂક્તિં શ્રુત્વા સર્વેષાં યથાધિકારં લિંગાનિ દેયાનીતિ બ્રહ્મોક્તિં શ્રુત્વા વિશ્વકર્માણં પ્રતિ સર્વેષાં લિંગપ્રદાને વિષ્ણોરાજ્ઞાદાનમ્, તત્સકાશાદ્દેવાનાં લિંગપ્રાપ્તિઃ, , લિંગાર્ચનાદેવ સર્વેષાં સર્વાર્થલાભકથનમ્, કર્મયજ્ઞાદીનાં સ્વરૂપવર્ણનમ્, બાહ્યાંતરભેદેન લિંગસ્ય દ્વૈવિધ્યોક્તિઃ, ભક્તિજ્ઞાનસ્વરૂપકથનં તદ્દ્વારા ચ દ્વિવિધલિંગપૂજાવિકારવર્ણનમ્ ।
૧૩ વિસ્તૃતાલિંગપૂજાવિધિવર્ણનપ્રસંગેન સ્નાનાસનાદિવિધિકથનમ્, મૃન્મયાદિલિંગપ્રતિષ્ઠાભૂતશુદ્ધિપાદ્યાર્ઘ્યાદ્યુપચારાર્પણવિધિનિરૂપણમ્, પૂજાંતે જપસ્તોત્ર પઠનપૂર્વકલિંગવિસર્જનપ્રકારકથનમ્।
૧૪ પુષ્પવિશેષૈર્લિગ પૂજને ફલવિશેષવર્ણનમ્, લક્ષદ્વિલક્ષપુષ્પપૂજનેપિ ફલવિશેષકથનમ્ તથા કામનાભેદેન પુષ્પવિશેષાર્લિંગપૂજને વિચિત્ર
ફલપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, ચંપકકેતકે હિત્વા સર્વપત્રપુષ્પવિહિતત્વોક્તિ ધાન્યલક્ષપૂજાયાં માનાલક્ષણફલાદિકથનં જલાદિધારાપૂજનફલાદિ વર્ણનઞ્ચ ।
૧૫ સૃષ્ટિરક્ષણાય હરિવિધિભ્યાં વરાહહંસરૂપધારણે કારણોક્તિઃ, ભુવનાત્મકાંડનિર્માણપ્રકારઃ, તસ્મિન્વિરાટ્પ્રવેશઃ, કૈલાસવૈકુંઠયોરુત્પત્તિઃ, નવધા બ્રહ્મસૃષ્ટિવર્ણનમ્, તતો રુદ્રાદિરુદ્રગણ શિવસૃષ્ટિબ્રહ્મસૃષ્ટિવર્ણનમ્ ।
૧૬ સૂક્ષ્મભૂતેભ્યઃ સ્થૂલાકાશદિપંચભૂતસૃષ્ટિવર્ણનં, પર્વતસમુદ્રોત્પત્તિવર્ણનં ચ, બ્રહ્મણ: સ્વાંગેભ્યો મરીચ્યાદીનામુદ્ભવકથનમ્, માનવરૂપેણ બ્રહ્મણા સુરાસુરનિર્માણપ્રકારસ્સ્તેષાં તત્તચ્છરીરદાનં ચ । મૈથુનપ્રજાનિર્માણપ્રકારઃ । પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદોત્પત્તિસ્તથા મનુકન્યાત્રયપ્રસવૈઃ સર્વજગત્યુત્પત્તિવર્ણનમ્, દક્ષકન્યાવંશવર્ણનમ્, સતીનામકશિવશક્તેર્દક્ષાક્ષાત્પ્રાદુર્ભાવસ્તસ્યા સ્ત્રિગુણાત્વપ્રકારકથનં, શિવસતીવિવાહવર્ણનઞ્ચ । દક્ષયજ્ઞે સ્વતનુત્યાગેન વિપુલકીર્ત્યાનેકનામલાભવર્ણનં શિવશક્તિરુદ્રસ્વરૂપવર્ણનઞ્ચ ।
૧૭ શિવસ્ય કૈલાસગમનકુબેરમિત્રતાકથનપ્રસંગેન ગુણનિધિચરિત્રવર્ણનમ્ ।
૧૮ તદ્દુરાચારેણ તન્નયનાર્થં સમાગતૈર્યમદૂતૈ: સહ શિવગણાનાં સંવાદઃ, શિવગણૈઃ સાકં ગુણનિધેઃ કૈલાસગમનવર્ણનમ્, પુનર્ભૂમૌ રાજપુત્રી ભૂતસ્ય શિવોપાંસ્ત્યૈવ તસ્યાલકાપુરપ્રાપ્ત્યુક્તિદ્વારા શિવસ્યાલ્પતોપિત્વવર્ણનમ્ ।
૧૯ પાદ્મકલ્પે પૌલસ્ત્યો વૈશ્રવણોઽલકાપતિઃ, પશ્ચાન્મેઘવાહનકલ્પે યાજ્ઞદત્તેસ્તસ્યાધિપત્ય પ્રાપ્તિ, તત્રાપિ તસ્ય શિવભક્ત્યુદ્રેકાચ્છિવસખ્યસંપાદને ભવાનીવચનાનેકૈનાક્ષત્વપ્રાપ્તિપૂર્વક યક્ષપતિત્વાદ્યૈશ્વર્યપ્રાપ્તિવર્ણનમ્।
૨૦ કુબેરતપોબલાતઢક્કાવાદનેનાહ્વાનસૂચનાદ્દેવાદીનામાગમઃ, તત્રૈવ, કુબેરશિવસખ્યવર્ણનં ચ । ઇતિ-દ્વિતીયાયા રુદ્રસંહિતાયાઃ પ્રથમઃ સૃષ્ટિખણ્ડ: