શિવ પુરાણ · અધ્યાય 1.25

સૂત ઉવાચ ।
શૌનકર્ષે મહાપ્રાજ્ઞ શિવરૂપમહાપતે ।
શૃણુ રુદ્રા ક્ષમાહાત્મ્યં સમાસાત્કથયામ્યહમ્

શિવપ્રિયતમો જ્ઞેયો રુદ્રા ક્ષઃ પરપાવનઃ ।
દર્શનાત્સ્પર્શનાજ્જાપ્યાત્સર્વપાપહરઃ સ્મૃતઃ

પુરા રુદ્રા ક્ષમહિમા દેવ્યગ્રે કથિતો મુને ।
લોકોપકરણાર્થાય શિવેન પરમાત્મના

શિવ ઉવાચ ।
શૃણુ દેવિમહેશાનિ રુદ્રા ક્ષમહિમા શિવે ।
કથયામિ તવપ્રીત્યા ભક્તાનાં હિતકામ્યયા

દિવ્યવર્ષસહસ્રાણિ મહેશાનિ પુનઃ પુરા ।
તપઃ પ્રકુર્વતસ્ત્રસ્તં મનઃ સંયમ્ય વૈ મમ

સ્વતંત્રેણ પરેશેન લોકોપકૃતિકારિણા ।
લીલયા પરમેશાનિ ચક્ષુરુન્મીલિતં મયા

પુટાભ્યાં ચારુચક્ષુર્ભ્યાં પતિતા જલબિંદવઃ ।
તત્રાશ્રુબિન્દવો જાતા વૃક્ષા રુદ્રા ક્ષસંજ્ઞકાઃ

સ્થાવરત્વમનુપ્રાપ્ય ભક્તાનુગ્રહકારણાત્ ।
તે દત્તા વિષ્ણુભક્તેભ્યશ્ચતુર્વર્ણેભ્ય એવ ચ

ભૂમૌ ગૌડોદ્ભવાંશ્ચક્રે રુદ્રા ક્ષાઞ્છિવવલ્લભાન્ ।
મથુરાયામયોધ્યાયાં લંકાયાં મલયે તથા

સહ્યાદ્રૌ ચ તથા કાશ્યાં દશેષ્વન્યેષુ વા તથા ।
પરાનસહ્યપાપૌઘભેદનાઞ્છ્રુતિનોદનાત્

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા જાતા મમાજ્ઞયા ।
રુદ્રા ક્ષાસ્તે પૃથિવ્યાં તુ તજ્જાતીયાઃ શુભાક્ષકાઃ

શ્વેતરક્તાઃ પીતકૃષ્ણા વર્ણાજ્ઞેયાઃ ક્રમાદ્બુધૈઃ ।
સ્વજાતીયં નૃભિર્ધાર્યં રુદ્રા ક્ષં વર્ણતઃ ક્રમાત્

વર્ણૈસ્તુ તત્ફલં ધાર્યં ભુક્તિમુક્તિફલેપ્સુભિઃ ।
શિવભક્તૈર્વિશેષેણ શિવયોઃ પ્રીતયે સદા

ધાત્રીફલપ્રમાણં યચ્છ્રેષ્ઠમેતદુદાહૃતમ્ ।
બદરીફલમાત્રં તુ મધ્યમં સંપ્રકીર્ત્તિતમ્

અધમં ચણમાત્રં સ્યાત્પ્રક્રિયૈષા પરોચ્યતે ।
શૃણુ પાર્વતિ સુપ્રીત્યા ભક્તાનાં હિતકામ્યયા

બદરીફલમાત્રં ચ યત્સ્યાત્કિલ મહેશ્વરિ ।
તથાપિ ફલદં લોકે સુખસૌભાગ્યવર્દ્ધનમ્

ધાત્રીફલસમં યત્સ્યાત્સર્વારિષ્ટવિનાશનમ્ ।
ગુંજયા સદૃશં યત્સ્યાત્સર્વાર્થફલસાધનમ્

યથા યથા લઘુઃ સ્યાદ્વૈ તથાધિકફલપ્રદમ્ ।
એકૈકતઃ ફલં પ્રોક્તં દશાંશૈરધિકં બુધૈઃ

રુદ્રા ક્ષધારણં પ્રોક્તં પાપનાશનહેતવે ।
તસ્માચ્ચ ધારણી યો વૈ સર્વાર્થસાધનો ધ્રુવમ્

યથા ચ દૃશ્યતે લોકે રુદ્રા ક્ષફલદઃ શુભઃ ।
ન તથા દૃશ્યતેઽન્યા ચ માલિકા પરમેશ્વરિ

સમાઃ સ્નિગ્ધા દૃઢાઃ સ્થૂલાઃ કંટકૈઃ સંયુતાઃ શુભાઃ ।
રુદ્રા ક્ષાઃ કામદા દેવિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાઃ સદા

ક્રિમિદુષ્ટં છિન્નભિન્નં કંટકૈર્હીનમેવ ચ ।
વ્રણયુક્તમવૃત્તં ચ રુદ્રા ક્ષાન્ષડ્વિવર્જયેત્

સ્વયમેવ કૃતદ્વારં રુદ્રા ક્ષં સ્યાદિહોત્તમમ્ ।
યત્તુ પૌરુષયત્નેન કૃતં તન્મધ્યમં ભવેત્

રુદ્રા ક્ષધારણં પ્રાપ્તં મહાપાતકનાશનમ્ ।
રુદ્ર સંખ્યાશતં ધૃત્વા રુદ્ર રૂપો ભવેન્નરઃ

એકાદશશતાનીહ ધૃત્વા યત્ફલમાપ્યતે ।
તત્ફલં શક્યતે નૈવ વક્તું વર્ષશતૈરપિ

શતાર્દ્ધેન યુતૈઃ પંચશતૈર્વૈ મુકુટં મતમ્ ।
રુદ્રા ક્ષૈર્વિરચેત્સમ્યગ્ભક્તિમાન્પુરુષો વરઃ

ત્રિભિઃ શતૈઃ ષષ્ટિયુક્તૈસ્ત્રિરાવૃત્ત્યા તથા પુનઃ ।
રુદ્રા ક્ષૈરુપવીતં વ નિર્મીયાદ્ભક્તિતત્પરઃ

શિખાયાં ચ ત્રયં પ્રોક્તં રુદ્ર ક્ષાણાં મહેશ્વરિ ।
કર્ણયોઃ ષટ્ ચ ષટ્ચૈવ વામદક્ષિણયોસ્તથા

શતમેકોત્તરં કંઠે બાહ્વોર્વૈ રુદ્ર સંખ્યયા ।
કૂર્પરદ્વારયોસ્તત્ર મણિબંધે તથા પુનઃ

ઉપવીતે ત્રયં ધાર્યં શિવભક્તિરતૈર્નરૈઃ ।
શેષાનુર્વરિતાન્પંચ સમ્મિતાન્ધારયેત્કટૌ

એતત્સંખ્યા ધૃતા યેન રુદ્રા ક્ષાઃ પરમેશ્વરિ ।
તદ્રૂ પં તુ પ્રણમ્યં હિ સ્તુત્યં સર્વૈર્મહેશવત્

એવંભૂતં સ્થિતં ધ્યાને યદા કૃત્વાસનૈર્જનમ્ ।
શિવેતિ વ્યાહરંશ્ચૈવ દૃષ્ટ્વા પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

શતાદિકસહસ્રસ્ય વિધિરેષ પ્રકીર્તિતઃ ।
તદભાવે પ્રકારોન્યઃ શુભઃ સંપ્રોચ્યતે મયા

શિખાયામેકરુદ્રા ક્ષં શિરસા ત્રિંશતં વહેત્ ।
પંચાશચ્ચ ગલે દધ્યાદ્બાહ્વોઃ ષોડશ ષોડશ

મણિબંધે દ્વાદશદ્વિસ્કંધે પંચશતં વહેત્ ।
અષ્ટોત્તરશતૈર્માલ્યમુપવીતં પ્રકલ્પયેત્

એવં સહસ્રરુદ્રા ક્ષાન્ધારયેદ્યો દૃઢવ્રતઃ ।
તં નમંતિ સુરાઃ સર્વે યથા રુદ્ર સ્તથૈવ સઃ

એકં શિખાયાં રુદ્રા ક્ષં ચત્વારિંશત્તુ મસ્તકે ।
દ્વાત્રિંશત્કણ્ઠદેશે તુ વક્ષસ્યષ્ટોત્તરં શતમ્

એકૈકં કર્ણયોઃ ષટ્ષડ્બાહ્વોઃ ષોડશ ષોડશ ।
કરયોરવિમાનેન દ્વિગુણેન મુનીશ્વર

સંખ્યા પ્રીતિર્ધૃતા યેન સોપિ શૈવજનઃ પરઃ ।
શિવવત્પૂજનીયો હિ વંદ્યસ્સર્વૈરભીક્ષ્ણશઃ

શિરસીશાનમંત્રેણ કર્ણે તત્પુરુષેણ ચ ।
અઘોરેણ ગલે ધાર્યં તેનૈવ હૃદયેપિ ચ

અઘોરબીજમંત્રેણ કરયોર્ધારયેત્સુધીઃ ।
પંચદશાક્ષગ્રથિતાં વામદેવેન ચોદરે

પંચ બ્રહ્મભિરંગશ્ચ ત્રિમાલાં પંચસપ્ત ચ ।
અથવા મૂલમંત્રેણ સર્વાનક્ષાંસ્તુધારયેત્

મદ્યં માંસં તુ લશુનં પલાણ્ડું શિગ્રુમેવ ચ ।
શ્લેષ્માંતકં વિડ્વરાહં ભક્ષણે વર્જયેત્તતઃ

વલક્ષં રુદ્રા ક્ષં દ્વિજતનુભિરેવેહ વિહિતં સુરક્તં ક્ષત્ત્રાણાં પ્રમુદિતમુમે પીતમસકૃત્

છિન્નં ખંડિતં ભિન્નં વિદીર્ણ ।
તતો વૈશ્યૈર્ધાર્યં પ્રતિદિવસભાવશ્યકમહો તથા કૃષ્ણં શૂદ્રૈ ઃ! શ્રુતિગદિતમાર્ગોયમગજે

વર્ણી વની ગૃહયતીર્નિયમેન દધ્યાદેતદ્ર હસ્યપરમો ન હિ જાતુ તિષ્ઠેત્ ।
રુદ્રા ક્ષધારણમિદં સુકૃતૈશ્ચ લભ્યં ત્યક્ત્વેદમેતદખિલાન્નરકાન્પ્રયાંતિ

આદાવામલકાત્સ્વતો લઘુતરા રુગ્ણાસ્તતઃ કંટકૈઃ સંદષ્ટાઃ કૃમિભિસ્તનૂપકરણચ્છિદ્રે ણ હીનાસ્તથા ।
ધાર્યા નૈવ શુભેપ્સુભિશ્ચણકવદ્રુદ્રા ક્ષમપ્યંતતો રુદ્રા ક્ષોમમ લિંગમંગલમુમે સૂક્ષ્મં પ્રશસ્તં સદા

સર્વાશ્રમાણાં વર્ણાનાં સ્ત્રીશૂદ્રા ણાં શિવાજ્ઞયા ।
ધાર્યાઃ સદૈવ રુદ્રા ક્ષા યતીનાં પ્રણવેન હિ

દિવા બિભ્રદ્રા ત્રિકૃતૈ રાત્રૌ વિભ્રદ્દિવાકૃતૈઃ ।
પ્રાતર્મધ્યાહ્નસાયાહ્ને મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

યે ત્રિપુણ્ડ્રધરા લોકે જટાધારિણ એવ યે ।
યે રુદ્રા ક્ષધરાસ્તે વૈ યમલોકં પ્રયાંતિ ન

રુદ્રા ક્ષમેકં શિરસા બિભર્તિ તથા ત્રિપુણ્ડ્રં ચ લલાટમધ્યે ।
પંચાક્ષરં યે હિ જપંતિ મંત્રં પૂજ્યા ભવદ્ભિઃ ખલુ તે હિ સાધવઃ

યસ્યાણ્ગે નાસ્તિ રુદ્રા ક્ષસ્ત્રિપુણ્ડ્રં ભાલપટ્ટકે ।
મુખે પંચાક્ષરં નાસ્તિ તમાનય યમાલયમ્

જ્ઞાત્વા જ્ઞાત્વા તત્પ્રભાવં ભસ્મરુદ્રા ક્ષધારિણઃ ।
તે પૂજ્યાઃ સર્વદાસ્માકં નો નેતવ્યાઃ કદાચન

એવમાજ્ઞાપયામાસ કાલોપિ નિજકિણ્કરાન્ ।
તથેતિ મત્ત્વા તે સર્વે તૂષ્ણીમાસન્સુવિસ્મિતાઃ

અત એવ મહાદેવિ રુદ્રા ક્ષોત્યઘનાશનઃ ।
તદ્ધરો મત્પ્રિયઃ શુદ્ધોઽત્યઘવાનપિ પાર્વતિ

હસ્તે બાહૌ તથા મૂર્ધ્નિ રુદ્રા ક્ષં ધારયેત્તુ યઃ ।
અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં રુદ્ર રૂપી ચરેદ્ભુવિ

સુરાસુરાણાં સર્વેષાં વંદનીયઃ સદા સ વૈ ।
પૂજનીયો હિ દૃષ્ટસ્ય પાપહા ચ યથા શિવઃ

ધ્યાનજ્ઞાનાવમુક્તોપિ રુદ્રા ક્ષં ધારયેત્તુ યઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

રુદ્રા ક્ષેણ જપન્મન્ત્રં પુણ્યં કોટિગુણં ભવેત્ ।
દશકોટિગુણં પુણ્યં ધારણાલ્લભતે નરઃ

યાવત્કાલં હિ જીવસ્ય શરીરસ્થો ભવેત્સ વૈ ।
તાવત્કાલં સ્વલ્પમૃત્યુર્ન તં દેવિ વિબાધતે

ત્રિપુંડ્રેણ ચ સંયુક્તં રુદ્રા ક્ષાવિલસાંગકમ્ ।
મૃત્યુંજયં જપંતં ચ દૃષ્ટ્વા રુદ્ર ફલં લભેત્

પંચદેવપ્રિયશ્ચૈવ સર્વદેવપ્રિયસ્તથા ।
સર્વમન્ત્રાઞ્જપેદ્ભક્તો રુદ્રા ક્ષમાલયા પ્રિયે

વિષ્ણ્વાદિદેવભક્તાશ્ચ ધારયેયુર્ન સંશયઃ ।
રુદ્ર ભક્તો વિશેષેણ રુદ્રા ક્ષાન્ધારયેત્સદા

રુદ્રા ક્ષા વિવિધાઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં ભેદાન્વદામ્યહમ્ ।
શૃણુ પાર્વતિ સદ્ભક્ત્યા ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદાન્

એકવક્ત્રઃ શિવઃ સાક્ષાદ્ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદઃ ।
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ બ્રહ્મહત્યા વ્યપોહતિ

યત્ર સંપૂજિતસ્તત્ર લક્ષ્મીર્દૂરતરા ન હિ ।
નશ્યંત્યુપદ્ર વાઃ સર્વે સર્વકામા ભવંતિ હિ

દ્વિવક્ત્રો દેવદેવેશસ્સર્વકામફલપ્રદઃ ।
વિશેષતઃ સ રુદ્રા ક્ષો ગોવધં નાશયેદ્દ્રુતમ્

ત્રિવક્ત્રો યો હિ રુદ્રા ક્ષઃ સાક્ષાત્સાધનદસ્સદા ।
તત્પ્રભાવાદ્ભવેયુર્વૈ વિદ્યાઃ સર્વાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

ચતુર્વક્ત્રઃ સ્વયં બ્રહ્મા નરહત્યાં વ્યપોહતિ ।
દર્શનાત્સ્પર્શનાત્સદ્યશ્ચતુર્વર્ગફલપ્રદઃ

પંચવક્ત્રઃ સ્વયં રુદ્ર ઃ! કાલાગ્નિર્નામતઃ પ્રભુઃ ।
સર્વમુક્તિપ્રદશ્ચૈવ સર્વકામફલપ્રદઃ

અગમ્યાગમનં પાપમભક્ષ્યસ્ય ચ ભક્ષણમ્ ।
ઇત્યાદિસર્વપાપાનિ પંચવક્ત્રો વ્યપોહતિ

ષડ્વક્ત્રઃ કાર્તિકેયસ્તુધારણાદ્દક્ષિણે ભુજે ।
બ્રહ્મહત્યાદિકૈઃ પાપૈર્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

સપ્તવક્ત્રો મહેશાનિ હ્યનંગો નામ નામતઃ ।
ધારણાત્તસ્ય દેવેશિદરિદ્રો પીશ્વરો ભવેત્

રુદ્રા ક્ષશ્ચાષ્ટવક્ત્રશ્ચ વસુમૂર્તિશ્ચ ભૈરવઃ ।
ધારણાત્તસ્ય પૂર્ણાયુર્મૃતો ભવતિ શૂલભૃત્

ભૈરવો નવવક્ત્રશ્ચ કપિલશ્ચ મુનિઃ સ્મૃતઃ ।
દુર્ગા વાત દધિષ્ઠાત્રી નવરૂપા મહેશ્વરી

તં ધારયેદ્વામહસ્તે રુદ્રા ક્ષં ભક્તિતત્પરઃ ।
સર્વેશ્વરો ભવેન્નૂનં મમ તુલ્યો ન સંશયઃ

દશવક્ત્રો મહેશાનિ સ્વયં દેવો જનાર્દનઃ ।
ધારણાત્તસ્ય દેવેશિ સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

એકાદશમુખો યસ્તુ રુદ્રા ક્ષઃ પરમેશ્વરિ ।
સ રુદ્રો ધારણાત્તસ્ય સર્વત્ર વિજયી ભવેત્

દ્વાદશાસ્યં તુ રુદ્રા ક્ષં ધારયેત્કેશદેશકે ।
આદિત્યાશ્ચૈવ તે સર્વેદ્વાદશૈવ સ્થિતાસ્તથા

ત્રયોદશમુખો વિશ્વેદેવસ્તદ્ધારણાન્નરઃ ।
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ સૌભાગ્યં મંગલંલભેત્

ચતુર્દશમુખો યો હિ રુદ્રા ક્ષઃ પરમઃ શિવઃ ।
ધારયેન્મૂર્ધ્નિ તં ભક્ત્યા સર્વપાપં પ્રણશ્યતિ

ઇતિ રુદ્રા ક્ષભેદા હિ પ્રોક્તા વૈ મુખભેદતઃ ।
તત્તન્મંત્રાઞ્છૃણુ પ્રીત્યા ક્રમાચ્છૈલ્લેશ્વરાત્મજે

ૐ હ્રીં નમઃ ૧ ૐ નમઃ ૨ ૐ ક્લીં નમઃ ૩ ૐ હ્રીં નમઃ ૪ ૐ હ્રીં નમઃ ૫ ૐ હ્રીં હું નમઃ ૬ ૐ હુંનમઃ ૭ ૐ હું નમઃ ૮ ૐ હ્રીં હું નમઃ ૯ ૐ હ્રીં નમઃ નમઃ ૧૦ ૐ હ્રીં હું નમઃ ૧૧ ૐ ક્રૌં ક્ષૌં રૌં નમઃ ૧૨ ૐ હ્રીં નમઃ ૧૩ ૐ નમ

ભક્તિશ્રદ્ધા યુતશ્ચૈવ સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ।
રુદ્રા ક્ષાન્ધારયેન્મંત્રૈર્દેવનાલસ્ય વર્જિતઃ

વિના મંત્રેણ હો ધત્તે રુદ્રા ક્ષં ભુવિ માનવઃ ।
સ યાતિ નરકં ઘોરં યાવદિન્દ્રા શ્ચતુર્દશ

રુદ્રા ક્ષમાલિનં દૃષ્ટ્વા ભૂતપ્રેતપિશાચકાઃ ।
ડાકિનીશાકિની ચૈવ યે ચાન્યે દ્રો હકારકાઃ

કૃત્રિમં ચૈવ યત્કિંચિદભિચારાદિકં ચ યત્ ।
તત્સર્વં દૂરતો યાતિ દૃષ્ટ્વા શંકિતવિગ્રહમ્

રુદ્રા ક્ષમાલિનં દૃષ્ટ્વા શિવો વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ ।
દેવીગણપતિસ્સૂર્યઃ સુરાશ્ચાન્યેપિ પાર્વતિ

એવં જ્ઞાત્વા તુ માહાત્મ્યં રુદ્રા ક્ષસ્ય મહેશ્વરિ ।
સમ્યગ્ધાર્યાસ્સમંત્રાશ્ચ ભક્ત્યાધર્મવિવૃદ્ધયે

ઇત્યુક્તં ગિરિજાગ્રે હિ શિવેન પરમાત્મના ।
ભસ્મરૂદ્રા ક્ષમાહાત્મ્યં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

શિવસ્યાતિપ્રિયૌ જ્ઞેયૌ ભસ્મરુદ્રા ક્ષધારિણૌ ।
તદ્ધારણપ્રભાવદ્ધિ ભુક્તિર્મુક્તિર્ન સંશયઃ

ભસ્મરુદ્રા ક્ષધારી યઃ શિવભક્તસ્સ ઉચ્યતે ।
પંચાક્ષરજપાસક્તઃ પરિપૂર્ણશ્ચ સન્મુખે

વિના ભસ્મત્રિપુંડ્રેણ વિના રુદ્રા ક્ષમાલયા ।
પૂજિતોપિ મહાદેવો નાભીષ્ટફલદાયકઃ

તત્સર્વં ચ સમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટં હિ મુનીશ્વર ।
ભસ્મરુદ્રા ક્ષમાહાત્મ્યં સર્વકામસમૃદ્ધિદમ્

એતદ્યઃ શૃણુયાન્નિત્યં માહાત્મ્યપરમં શુભમ્ ।
રુદ્રા ક્ષભસ્મનોર્ભક્ત્યાસર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

ઇહ સર્વસુખં ભુક્ત્વા પુત્રપૌત્રાદિસંયુતઃ ।
લભેત્પરત્ર સન્મોક્ષં શિવસ્યાતિપ્રિયો ભવેત્

વિદ્યેશ્વરસંહિતેયં કથિતા વો મુનીશ્વરાઃ ।
સર્વસિદ્ધિપ્રદા નિત્યં મુક્તિદા શિવશાસનાત્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પ્રથમાયાં વિદ્યેશ્વરસંહિતાયાં સાધ્યસાધનખણ્ડે રુદ્રા ક્ષમહાત્મ્યવર્ણનોનામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પ્રથમા વિદ્યેશ્વરસંહિતા સમાપ્તા।