શિવ પુરાણ · અધ્યાય 1.20

સૂત ઉવાચ ।
અથ વૈદિકભક્તાનાં પાર્થિવાર્ચાં નિગદ્યતે ।
વૈદિકેનૈવ માર્ગેણ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિની

સૂત્રોક્તવિધિના સ્નાત્વા સંધ્યાં કૃત્વા યથાવિધિ ।
બ્રહ્મયજ્ઞં વિધાયાદૌ તતસ્તર્પ્પણમાચરેત્

નૈત્યિકં સકલં કામં વિધાયાનંતરં પુમાન્ ।
શિવસ્મરણપૂર્વં હિ ભસ્મરુદ્રા ક્ષધારકઃ

વેદોક્તાવિધિના સમ્યક્સંપૂર્ણફલસિદ્ધયે ।
પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા પાર્થિવં લિંગમુત્તમમ્

નદીતીરે તડાગે ચ પર્વતે કાનનેઽપિ ચ ।
શિવાલયે શુચૌ દેશે પાર્થિવાર્ચા વિધીયતે

શુદ્ધપ્રદેશસંભૂતાં મૃદમાહૃત્ય યત્નતઃ ।
શિવલિંગં પ્રકલ્પેત સાવધાનતયા દ્વિજાઃ

વિપ્રે ગૌરા સ્મૃતા શોણા બાહુજે પીતવર્ણકા ।
વૈશ્યે કૃષ્ણા પાદજાતે હ્યથવા યત્ર યા ભવેત્

સંગૃહ્ય મૃત્તિકાં લિંગનિર્માણાર્થં પ્રયત્નતઃ ।
અતીવ શુભદેશે ચ સ્થાપયેત્તાં મૃદં શુભામ્

સંશોધ્ય ચ જલેનાપિ પિંડીકૃત્ય શનૈઃ શનૈઃ ।
વિધીયેત શુભં લિંગં પાર્થિવં વેદમાર્ગતઃ

તતઃ સંપૂજયેદ્ભક્ત્યા ભુક્તિમુક્તિફલાપ્તયે ।
તત્પ્રકારમહં વચ્મિ શૃણુધ્વં સંવિધાનતઃ

નમઃ શિવાય મંત્રેણાર્ચનદ્ર વ્યં ચ પ્રોક્ષયેત્ ।
ભૂરસીતિ ચ મંત્રેણ ક્ષેત્રસિદ્ધિં પ્રકારયેત્

આપોસ્માનિતિ મંત્રેણ જલસંસ્કારમાચરેત્ ।
નમસ્તે રુદ્ર મંત્રેણ ફાટિકાબંધમુચ્યતે

શંભવાયેતિ મંત્રેણ ક્ષેત્રશુદ્ધિં પ્રકારયેત્ ।
નમઃ પૂર્વેણ કુર્યાત્પંચામૃતસ્યાપિ પ્રોક્ષણમ્

નીલગ્રીવાય મંત્રેણ નમઃપૂર્વેણ ભક્તિમાન્ ।
ચરેચ્છંકરલિંગસ્ય પ્રતિષ્ઠાપનમુત્તમમ્

ભક્તિતસ્તત એતત્તે રુદ્રા યેતિ ચ મંત્રતઃ ।
આસનં રમણીયં વૈ દદ્યાદ્વૈદિકમાર્ગકૃત્

માનો મહન્તમિતિ ચ મંત્રેણાવાહનં ચરેત્ ।
યાતે રુદ્રે ણ મંત્રેણ સંચરેદુપવેશનમ્

મંત્રેણ યામિષુમિતિ ન્યાસં કુર્ય્યાચ્છિવસ્ય ચ ।
અધ્યવોચદિતિ પ્રેમ્ણાધિવાસં મનુનાચરેત્

મનુના સૌજીવ ઇતિ દેવતાન્યાસમાચરેત્ ।
અસૌ યોવસર્પતીતિ ચાચરેદપસર્પણમ્

નમોસ્તુ નીલગ્રીવાયેતિ પાદ્યં મનુનાહરેત્ ।
અર્ઘ્યં ચ રુદ્ર ગાયત્ર્! યાઽચમનં ત્ર્! યંબકેણ ચ

પયઃ પૃથિવ્યામિતિ ચ પયસા સ્નાનમાચરેત્ ।
દધિક્રાવ્ણેતિમંત્રેણ દધિસ્નાનં ચ કારયેત્

ઘૃટં સ્નાને ખલુ ઘૃતં ઘૃતં યાવેતિ મંત્રતઃ ।
મધુવાતા મધુનક્તં મધુમાન્ન ઇતિ ત્ર્! યૃચા

મધુખંડસ્નપનં પ્રોક્તમિતિ પંચામૃતં સ્મૃતમ્ ।
અથવા પાદ્યમંત્રેણ સ્નાનં પંચામૃતેન ચ

માનસ્તોકે ઇતિ પ્રેમ્ણા મંત્રેણ કટિબંધનમ્ ।
નમો ધૃષ્ણવે ઇતિ વા ઉત્તરીયં ચ ધાપયેત્

યા તે હેતિરિતિ પ્રેમ્ણા ઋક્ચતુષ્કેણ વૈદિકઃ ।
શિવાય વિધિના ભક્તશ્ચરેદ્વસ્ત્રસમર્પણમ્

નમઃ શ્વભ્ય ઇતિ પ્રેમ્ણા ગંધં દદ્યાદૃચા સુધીઃ ।
નમસ્તક્ષભ્ય ઇતિ ચાક્ષતાન્મંત્રેણ ચાર્પયેત્

નમઃ પાર્યાય ઇતિ વા પુષ્પ મંત્રેણ ચાર્પયેત્ ।
નમઃ પર્ણ્યાય ઇતિ વા બિલ્બપત્રસમર્પણમ્

નમઃ કપર્દિને ચેતિ ધૂપં દદ્યાદ્યથાવિધિ ।
દીપં દદ્યાદ્યથોક્તં તુ નમ આશવ ઇત્યૃચા

નમો જ્યેષ્ઠાય મંત્રેણ દદ્યાન્નૈવેદ્યમુત્તમમ્ ।
મનુના ત્ર્! યમ્બકમિતિ પુનરાચમનં સ્મૃતમ્

ઇમા રુદ્રા યેતિ ઋચા કુર્યાત્ફલસમર્પણમ્ ।
નમો વ્રજ્યાયેતિ ઋચા સકલં શંભવેર્પયેત્

માનો મહાંતમિતિ ચ માનસ્તોકે ઇતિ તતઃ ।
મંત્રદ્વયેનૈકદશાક્ષતૈ રુદ્રા ન્પ્રપૂજયેત્

હિરણ્યગર્ભ ઇતિ ત્ર્! યૃચા દક્ષિણાં હિ સમર્પયેત્ ।
દેવસ્ય ત્વેતિ મંત્રેણ હ્યભિષેકં ચરેદ્બુધઃ

દીપમંત્રેણ વા શંભોર્નીરાજનવિધિં ચરેત્ ।
પુષ્પાંજલિં ચરેદ્ભક્ત્યા ઇમા રુદ્રા ય ચ ત્ર્! યૃચા

માનો મહાન્તમિતિ ચ ચરેત્પ્રાજ્ઞઃ પ્રદક્ષિણામ્ ।
માનસ્તોકેતિ મંત્રેણ સાષ્ટાણ્ગં પ્રણમેત્સુધીઃ

એષતે ઇતિ મંત્રેણ શિવમુદ્રા ં! પ્રદર્શયેત્ ।
યતોયત ઇત્યભયાં જ્ઞાનાખ્યાં ત્ર્! યંબકેણ ચ

નમઃસેનેતિ મંત્રેણ મહામુદ્રા ં! પ્રદર્શયેત્ ।
દર્શયેદ્ધેનુમુદ્રા ં! ચ નમો ગોભ્ય ઋચાનયા

પંચમુદ્રા ઃ! પ્રદર્શ્યાથ શિવમંત્રજપં ચરેત્ ।
શતરુદ્રિ યમંત્રેણ જપેદ્વેદવિચક્ષણઃ

તતઃ પંચાણ્ગપાઠં ચ કુર્ય્યાદ્વેદવિચક્ષણઃ ।
દેવાગાત્વિતિ મંત્રેણ કુર્યાચ્છંભોર્વિસર્જનમ્

ઇત્યુક્તઃ શિવપૂજાયા વ્યાસતો વૈદિકોવિધિઃ ।
સમાસતશ્ચ શૃણુત વૈદિકં વિધિમુત્તમમ્

ઋચા સદ્યોજાતમિતિ મૃદાહરણમાચરેત્ ।
વામદેવાય ઇતિ ચ જલપ્રક્ષેપમાચરેત્

અઘોરેણ ચ મંત્રેણ લિંગનિર્માણમાચરેત્ ।
તત્પુરુષાય મંત્રેણાહ્વાનં કુર્યાદ્યથાવિધિ

સંયોજયેદ્વેદિકાયામીશાનમનુના હરમ્ ।
અન્યત્સર્વં વિધાનં ચ કુર્ય્યાત્સંક્ષેપતઃ સુધીઃ

પંચાક્ષરેણ મંત્રેણ ગુરુદત્તેન વા તથા ।
કુર્યાત્પૂજાં ષોડશોપચારેણ વિધિવત્સુધીઃ

ભવાય ભવનાશાય મહાદેવાય ધીમહિ ।
ઉગ્રાય ઉગ્રનાશાય શર્વાય શશિમૌલિને

અનેન મનુના વાપિ પૂજયેચ્છંકરં સુધીઃ ।
સુભક્ત્યા ચ ભ્રમં ત્યક્ત્વા ભક્ત્યૈવ ફલદઃ શિવઃ

ઇત્યપિ પ્રોક્તમાદૃત્ય વૈદિકક્રમપૂજનમ્ ।
પ્રોચ્યતેન્યવિધિઃ સમ્યક્સાધારણતયા દ્વિજઃ

પૂજા પાર્થિવલિંગસ્ય સંપ્રોક્તા શિવનામભિઃ ।
તાં શૃણુધ્વં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સર્વકામપ્રદાયિનીમ્

હરો મહેશ્વરઃ શંભુઃ શૂલપાણિઃ પિનાકધૃક્ ।
શિવઃ પશુપતિશ્ચૈવ મહાદેવ ઇતિ ક્રમાત્

મૃદાહરણસંઘટ્ટપ્રતિષ્ઠાહ્વાનમેવ ચ ।
સ્નપનં પૂજનં ચૈવ ક્ષમસ્વેતિ વિસર્જનમ્

ૐકારાદિચતુર્થ્યંતૈર્નમોન્તૈર્નામભિઃ ક્રમાત્ ।
કર્તવ્યા ચ ક્રિયા સર્વા ભક્ત્યા પરમયા મુદા

કૃત્વા ન્યાસવિધિં સમ્યક્ષડણ્ગકરયોસ્તથા ।
ષડક્ષરેણ મંત્રેણ તતો ધ્યાનં સમાચરેત્

કૈલાસપીઠાસનમધ્યસંસ્થં ભક્તૈઃ સનંદાદિભિરર્ચ્યમાનમ્ ।
ભક્તાર્તિદાવાનલમપ્રમેયં ધ્યાયેદુમાલિંગિતવિશ્વભૂષણમ્

ધ્યાયેન્નિત્યં મહેશં રજતગિરિનિભં ચારુચંદ્રા વતંસં રત્નાકલ્પોજ્જ્વલાંગં પરશુમૃગવરાભીતિહસ્તં પ્રસન્નમ્ ।
પદ્માસીનં સમંતાત્સ્થિતમમરગણૈર્વ્યાઘ્રકૃત્તિં વસાનં વિશ્વાદ્યં વિશ્વબીજં નિખિલભયહરં પંચવક્ત્રં ત્રિનેત્રમ્

ઇતિ ધ્યાત્વા ચ સંપૂજ્ય પાર્થિવં લિંગમુત્તમમ્ ।
જપેત્પંચાક્ષરં મંત્રં ગુરુદત્તં યથાવિધિ

સ્તુતિભિશ્ચૈવ દેવેશં સ્તુવીત પ્રણમન્સુધીઃ ।
નાનાભિધાભિર્વિપ્રેન્દ્રા ઃ! પઠેદ્વૈ શતરુદ્રિ યમ્

તતઃ સાક્ષતપુષ્પાણિ ગૃહીત્વાંજલિના મુદા ।
પ્રાર્થયેચ્છંકરં ભક્ત્યા મંત્રૈરેભિઃ સુભક્તિતઃ

તાવકસ્ત્વદ્ગુણપ્રાણસ્ત્વચ્ચિત્તોહં સદા મૃડ ।
કૃપાનિધ ઇતિ જ્ઞાત્વા ભૂતનાથ પ્રસીદ મે

અજ્ઞાનાદ્યદિ વા જ્ઞાનાજ્જપ પૂજાદિકં મયા ।
કૃતં તદસ્તુ સફલં કૃપયા તવ શંકર

અહં પાપી મહાનદ્ય પાવનશ્ચ ભવાન્મહાન્ ।
ઇતિ વિજ્ઞાય ગૌરીશ યદિચ્છસિ તથા કુરુ

વેદૈઃ પુરાણૈઃ સિદ્ધાન્તૈરૃષિભિર્વિવિધૈરપિ ।
ન જ્ઞાતોસિ મહાદેવ કુતોહં ત્વં મહાશિવ

યથા તથા ત્વદીયોસ્મિ સર્વભાવૈર્મહેશ્વર ।
રક્ષણીયસ્ત્વયાહં વૈ પ્રસીદ પરમેશ્વર

ઇત્યેવં ચાક્ષતાન્પુષ્પાનારોપ્ય ચ શિવોપરિ ।
પ્રણમેદ્ભક્તિતશ્શંભું સાષ્ટાંગં વિધિવન્મુને

તતઃ પ્રદક્ષિણાં કુર્યાદ્યથોક્તવિધિના સુધીઃ ।
પુનઃ સ્તુવીત દેવેશં સ્તુતિભિઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

તતો ગલરવં કૃત્વા પ્રણમેચ્છુચિનમ્રધીઃ ।
કુર્યાદ્વિજ્ઞપ્તિમાદૃત્ય વિસર્જનમથાચરેત્

ઇત્યુક્તા મુનિશાર્દૂલાઃ પાર્થિવાર્ચા વિધાનતઃ ।
ભુક્તિદા મુક્તિદા ચૈવ શિવભક્તિવિવર્ધિની

ઇત્યધ્યાયં સુચિત્તેન યઃ પઠેચ્છૃણુયાદપિ ।
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્માસર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

આયુરાયોગ્યદં ચૈવ યશસ્યં સ્વર્ગ્યમેવ ચ ।
પુત્રપૌત્રાદિસુખદમાખ્યાનમિદમુત્તમમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે વિદ્યેશ્વરસંહિતાયાં સાધ્યસાધનખણ્ડે પાર્થિવશિવલિંગપૂજાવિધિવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ