શિવ પુરાણ · અધ્યાય 1.15

ઋષય ઊચુઃ ।
દેશાદીન્ક્રમશો બ્રૂહિ સૂત સર્વાર્થવિત્તમ્ ।
સૂત ઉવાચ ।
શુદ્ધં ગૃહં સમફલં દેવયજ્ઞાદિકર્મસુ

તતો દશગુણં ગોષ્ઠં જલતીરં તતો દશ ।
તતો દશગુણં બિલ્વતુલસ્યશ્વત્થમૂલકમ્

તતો દેવાલયં વિદ્યાત્તીર્થતીરં તતો દશ ।
તતો દશગુણં નદ્યાસ્તીર્થનદ્યાસ્તતો દશ

સપ્તગંગાનદીતીરં તસ્યા દશગુણં ભવેત્ ।
ગંગા ગોદાવરી ચૈવ કાવેરી તામ્રપર્ણિકા

સિંધુશ્ચ સરયૂ રેવા સપ્તગંગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તતોઽબ્ધિતીરં દશ ચ પર્વતાગ્રે તતો દશ

સર્વસ્માદધિકં જ્ઞેયં યત્ર વા રોચતે મનઃ ।
કૃતે પૂર્ણફલં જ્ઞેયં યજ્ઞદાનાદિકં તથા

ત્રેતાયુગે ત્રિપાદં ચ દ્વાપરેઽર્ધં સદા સ્મૃતમ્ ।
કલૌ પાદં તુ વિજ્ઞેયં તત્પાદોનં તતોર્દ્ધકે

શુદ્ધાત્મનઃ શુદ્ધદિનં પુણ્યં સમફલં વિદુઃ ।
તસ્માદ્દશગુણં જ્ઞેયં રવિસંક્રમણે બુધાઃ

વિષુવે તદ્દશગુણમયને તદ્દશ સ્મૃતમ્ ।
તદ્દશ મૃગસંક્રાંતૌ તચ્ચંદ્ર ગ્રહણે દશ

તતશ્ચ સૂર્યગ્રહણે પૂર્ણકાલોત્તમે વિદુઃ ।
જગદ્રૂપસ્ય સૂર્યસ્ય વિષયોગાચ્ચ રોગદમ્

અતસ્તદ્વિષશાંત્યર્થં સ્નાનદાનજપાંશ્ચરેત્ ।
વિષશાંત્યર્થકાલત્વાત્સ કાલઃ પુણ્યદઃ સ્મૃતઃ

જન્મર્ક્ષે ચ વ્રતાંતે ચ સૂર્યરાગોપમં વિદુઃ ।
મહતાં સંગકાલશ્ચ કોટ્યર્કગ્રહણં વિદુઃ

તપોનિષ્ઠા જ્ઞાનનિષ્ઠા યોગિનો યતયસ્તથા ।
પૂજાયાઃ પાત્રમેતે હિ પાપસંક્ષયકારણમ્

ચતુર્વિંશતિલક્ષં વા ગાયત્ર્યા જપસંયુતઃ ।
બ્રાહ્મણસ્તુ ભવેત્પાત્રં સંપૂર્ણફલભોગદમ્

પતનાત્ત્રાયત ઇતિ પાત્રં શાસ્ત્રે પ્રયુજ્યતે ।
દાતુશ્ચ પાતકાત્ત્રાણાત્પાત્રમિત્યભિધીયતે

ગાયકં ત્રાયતે પાતાદ્ગાયત્રીત્યુચ્યતે હિ સા ।
યથાઽર્થહિનો લોકેઽસ્મિન્પરસ્યાર્થં ન યચ્છતિ

અર્થવાનિહ યો લોકે પરસ્યાર્થં પ્રયચ્છતિ ।
સ્વયં શુદ્ધો હિ પૂતાત્મા નરાન્સંત્રાતુમર્હતિ

ગાયત્રીજપશુદ્ધો હિ શુદ્ધબ્રાહ્મણ ઉચ્યતે ।
તસ્માદ્દાને જપે હોમે પૂજાયાં સર્વકર્મણિ

દાનં કર્તું તથા ત્રાતું પાત્રં તુ બ્રાહ્મણોર્હતિ ।
અન્નસ્ય ક્ષુધિતં પાત્રં નારીનરમયાત્મકમ્

બ્રાહ્મણં શ્રેષ્ઠમાહૂય યત્કાલે સુસમાહિતમ્ ।
તદર્થં શબ્દમર્થં વા સદ્બોધકમભીષ્ટદમ્

ઇચ્છાવતઃ પ્રદાનં ચ સંપૂર્ણફલદં વિદુઃ ।
યત્પ્રશ્નાનંતરં દત્તં તદર્ધં ફલદં વિદુઃ

યત્સેવકાય દત્તં સ્યાત્તત્પાદફલદં વિદુઃ ।
જાતિમાત્રસ્ય વિપ્રસ્ય દીનવૃત્તેર્દ્વિજર્ષભાઃ

દત્તમર્થં હિ ભોગાય ભૂર્લોકેદશવાર્ષિકમ્ ।
વેદયુક્તસ્ય વિપ્રસ્ય સ્વર્ગે હિ દશવાર્ષિકમ્

ગાયત્રીજપયુક્તસ્ય સત્યે હિ દશવાર્ષિકમ્ ।
વિષ્ણુભક્તસ્ય વિપ્રસ્ય દત્તં વૈકુંઠદં વિદુઃ

શિવભક્તસ્ય વિપ્રસ્ય દત્તં કૈલાસદં વિદુઃ ।
તત્તલ્લોકોપભોગાર્થં સર્વેષાં દાનમિષ્યતે

દશાંગમન્નં વિપ્રસ્ય ભાનુવારે દદન્નરઃ ।
પરજન્મનિ ચારોગ્યં દશવર્ષં સમશ્નુતે

બહુમાનમથાહ્વાનમભ્યંગં પાદસેવનમ્ ।
વાસો ગંધાદ્યર્ચનં ચ ઘૃતાપૂપરસોત્તરમ્

ષડ્રસં વ્યંજનં ચૈવ તાંબૂલં દક્ષિણોત્તરમ્ ।
નમશ્ચાનુગમશ્ચૈવ સ્વન્નદાનં દશાંગકમ્

દશાંગમન્નં વિપ્રેભ્યો દશભ્યો વૈ દદન્નરઃ ।
અર્કવારે તથાઽઽરોગ્યં શતવર્ષં સમશ્નુતે

સોમવારાદિવારેષુ તત્તદ્વારગુણં ફલમ્ ।
અન્નદાનસ્ય વિજ્ઞેયં ભૂર્લોકે પરજન્મનિ

સપ્તસ્વપિ ચ વારેષુ દશભ્યશ્ચ દશાંગકમ્ ।
અન્નં દત્ત્વા શતં વર્ષમારોગ્યાદિકમશ્નુતે

એવં શતેભ્યો વિપ્રેભ્યો ભાનુવારે દદન્નરઃ ।
સહસ્રવર્ષમારોગ્યં શર્વલોકે સમશ્નુતે

સહસ્રેભ્યસ્તથા દત્ત્વાઽયુતવર્ષં સમશ્નુતે ।
એવં સોમાદિવારેષુ વિજ્ઞેયં હિ વિપશ્ચિતા

ભાનુવારે સહસ્રાણાં ગાયત્રીપૂતચેતસામ્ ।
અન્નં દત્ત્વા સત્યલોકે હ્યારોગ્યાદિ સમશ્નુતે

અયુતાનાં તથા દત્ત્વા વિષ્ણુલોકે સમશ્નુતે ।
અન્નં દત્ત્વા તુ લક્ષાણાં રુદ્ર લોકે સમશ્નુતે

બાલાનાં બ્રહ્મબુદ્ધ્યા હિ દેયં વિદ્યાર્થિભિર્નરૈઃ ।
યૂનાં ચ વિષ્ણુબુદ્ધ્યા હિ પુત્રકામાર્થિભિર્નરૈઃ

વૃદ્ધાનાં રુદ્ર બુદ્ધ્યા હિ દેયં જ્ઞાનાર્થિભિર્નરૈઃ ।
બાલસ્ત્રીભારતીબુદ્ધ્યા બુદ્ધિકામૈર્નરોત્તમૈઃ

લક્ષ્મીબુદ્ધ્યા યુવસ્ત્રીષુ ભોગકામૈર્નરોત્તમૈઃ ।
વૃદ્ધાસુ પાર્વતીબુદ્ધ્યા દેયમાત્માર્થિભિર્જનૈઃ

શિલવૃત્ત્યોઞ્છવૃત્ત્યા ચ ગુરુદક્ષિણયાર્જિતમ્ ।
શુદ્ધદ્રવ્યમિતિ પ્રાહુસ્તત્પૂર્ણફલદં વિદુઃ

શુક્લપ્રતિગ્રહાદ્દત્તં મધ્યમં દ્રવ્યમુચ્યતે ।
કૃષિવાણિજ્યકોપેતમધમં દ્રવ્યમુચ્યતે

ક્ષત્રિયાણાં વિશાં ચૈવ શૌર્યવાણિજ્યકાર્જિતમ્ ।
ઉત્તમં દ્રવ્યમિત્યાહુઃ શૂદ્રાણાં ભૃતકાર્જિતમ્

સ્ત્રીણાં ધર્માર્થિનાં દ્રવ્યં પૈતૃકં ભર્તૃકં તથા ।
ગવાદીનાં દ્વાદશીનાં ચૈત્રાદિષુ યથાક્રમમ્

સંભૂય વા પુણ્યકાલે દદ્યાદિષ્ટસમૃદ્ધયે ।
ગોભૂતિલહિરણ્યાજ્યવાસોધાન્યગુડાનિ ચ

રૌપ્યં લવણકૂષ્માંડે કન્યાદ્વાદશકં તથા ।
ગોદાનાદ્દત્તગવ્યેન ગોમયેનોપકારિણા

ધનધાન્યાદ્યાશ્રિતાનાં દુરિતાનાં નિવારણમ્ ।
જલસ્નેહાદ્યાશ્રિતાનાં દુરિતાનાં તુ ગોજલૈઃ

કાયિકાદિત્રાણાં તુ ક્ષીરદધ્યાજ્યકૈસ્તથા ।
તથા તેષાં ચ પુષ્ટિશ્ચ વિજ્ઞેયા હિ વિપશ્ચિતા

ભૂદાનં તુ પ્રતિષ્ઠાર્થમિહ ચાઽમુત્ર ચ દ્વિજાઃ ।
તિલદાનં બલાર્થં હિ સદા મૃત્યુજયં વિદુઃ

હિરણ્યં જાઠરાગ્નેસ્તુ વૃદ્ધિદં વીર્યદં તથા ।
આજ્યં પુષ્ટિકરં વિદ્યાદ્વસ્ત્રમાયુષ્કરં વિદુઃ

ધાન્યમન્નં સમૃદ્ધ્યર્થં મધુરાહારદં ગુડમ્ ।
રૌપ્યં રેતોભિવૃદ્ધ્યર્થં ષડ્રસાર્થં તુ લાવણમ્

સર્વં સર્વસમૃદ્ધ્યર્થં કૂષ્માંડં પુષ્ટિદં વિદુઃ ।
પ્રાપ્તિદં સર્વભોગાનામિહ ચાઽમુત્ર ચ દ્વિજાઃ

યાવજ્જીવનમુક્તં હિ કન્યાદાનં તુ ભોગદમ્ ।
પનસામ્રકપિત્થાનાં વૃક્ષાણાં ફલમેવ ચ

કદલ્યાદ્યૌષધીનાં ચ ફલં ગુલ્મોદ્ભવં તથા ।
માષાદીનાં ચ મુદ્ગાનાં ફલં શાકાદિકં તથા

મરીચિસર્ષપાદ્યાનાં શાકોપકરણં તથા ।
યદૃતૌ યત્ફલં સિદ્ધં તદ્દેયં હિ વિપશ્ચિતા

શ્રોત્રાદીંદ્રિયતૃપ્તિશ્ચ સદા દેયા વિપશ્ચિતા ।
શબ્દાદિદશભોગાર્થં દિગાદીનાં ચ તુષ્ટિદા

વેદશાસ્ત્રં સમાદાય બુદ્ધ્વા ગુરુમુખાત્સ્વયમ્ ।
કર્મણાં ફલમસ્તીતિ બુદ્ધિરાસ્તિક્યમુચ્યતે

બંધુરાજભયાદ્બુદ્ધિશ્રદ્ધા સા ચ કનીયસી ।
સર્વાભાવે દરિદ્ર સ્તુ વાચા વા કર્મણા યજેત્

વાચિકં યજનં વિદ્યાન્મંત્રસ્તોત્રજપાદિકમ્ ।
તીર્થયાત્રાવ્રતાદ્યં હિ કાયિકં યજનં વિદુઃ

યેન કેનાપ્યુપાયેન હ્યલ્પં વા યદિ વા બહુ ।
દેવતાર્પણબુદ્ધ્યા ચ કૃતં ભોગાય કલ્પતે

તપશ્ચર્યા ચ દાનં ચ કર્તવ્યમુભયં સદા ।
પ્રતિશ્રયં પ્રદાતવ્યં સ્વવર્ણગુણશોભિતમ્

દેવાનાં તૃપ્તયેઽત્યર્થં સર્વભોગપ્રદં બુધૈઃ ।
ઇહાઽમુત્રોત્તમં જન્મસદાભોગં લભેદ્બુધઃ ।
ઈશ્વરાર્પણબુદ્ધ્યા હિ કૃત્વા મોક્ષફલં લભેત્

ય ઇમં પઠતેઽધ્યાયં યઃ શૃણોતિ સદા નરઃ ।
તસ્ય વૈધર્મબુદ્ધિશ્ચ જ્ઞાનસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે વિદ્યેશ્વરસંહિતાયાં પંચદશોધ્યાયઃ