શિવ પુરાણ · અધ્યાય 1.1

શ્રીશિવમહાપુરાણમ્
અથ શ્રીશિવમહાપુરાણં વિદ્યેશ્વરસંહિતા પ્રારભ્યતે
શ્રીગણેશાય નમઃ
શ્રીગુરુભ્યો નમઃ
શ્રિસરસ્વત્યૈ નમઃ
અથ શિવપુરાણે પ્રથમા વિદ્યેશ્વરસંહિતા પ્રારભ્યતે
આદ્યન્તમંગલમજાતસમાનભાવમાર્યં તમીશમજરામરમાત્મદેવમ્।
પંચાનનં પ્રબલપંચવિનોદશીલં સંભાવયે મનસિશંકરમમ્બિકેશમ્

વ્યાસ ઉવાચ ।
ધર્મક્ષેત્રે મહાક્ષેત્રે ગંગાકાલિન્દિસંગમે ।
પ્રયાગે પરમે પુણ્યે બ્રહ્મલોકસ્ય વર્ત્મનિ

મુનયઃ શંસિતાત્માનસ્સત્યવ્રતપરાયણાઃ ।
મહૌજસો મહાભાગા મહાસત્રં વિતેનિરે

તત્ર સત્રં સમાકર્ણ્ય વ્યાસશિષ્યો મહામુનિઃ ।
આજગામ મુનીન્દ્ર ષ્ટું સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ

તં દૃષ્ટ્વા સૂતમાયાંતં હર્ષિતા મુનયસ્તદા ।
ચેતસા સુપ્રસન્નેન પૂજાં ચક્રુર્યથાવિધિ

તતો વિનયસંયુક્તા પ્રોચુઃ સાંજલયશ્ચ તે ।
સુપ્રસન્ના મહાત્માનઃ સ્તુતિં કૃત્વાયથાવિધિ

રોમહર્ષણ સર્વજ્ઞ ભવાન્વૈ ભાગ્યગૌરવાત્ ।
પુરાણવિદ્યામખિલાં વ્યાસાત્પ્રત્યર્થમીયિવાન્

તસ્માદાશ્ચર્ય્યભૂતાનાં કથાનાં ત્વં હિ ભાજનમ્ ।
રત્નાનામુરુસારાણાં રત્નાકર ઇવાર્ણવઃ

યચ્ચ ભૂતં ચ ભવ્યં ચ યચ્ચાન્યદ્વસ્તુ વર્તતે ।
ન ત્વયાઽવિદિતં કિંચિત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

ત્વં મદ્દિષ્ટવશાદસ્ય દર્શનાર્થમિહાગતઃ ।
કુર્વન્કિમપિ નઃ શ્રેયો ન વૃથા ગંતુમર્હસિ

તત્ત્વં શ્રુતં સ્મ નઃ સર્વં પૂર્વમેવ શુભાશુભમ્ ।
ન તૃપ્તિમધિગચ્છામઃ શ્રવણેચ્છા મુહુર્મુહુઃ

ઇદાનીમેકમેવાસ્તિ શ્રોતવ્યં સૂત સન્મતે ।
તદ્ર હસ્યમપિ બ્રૂહિ યદિ તેઽનુગ્રહો ભવેત્

પ્રાપ્તે કલિયુગે ઘોરે નરાઃ પુણ્યવિવર્જિતાઃ ।
દુરાચારરતાઃ સર્વે સત્યવાર્તાપરાઙ્મુખાઃ

પરાપવાદનિરતાઃ પરદ્ર વ્યાભિલાષિણઃ ।
પરસ્ત્રીસક્તમનસઃ પરહિંસાપરાયણાઃ

દેહાત્મદૃષ્ટયા મૂઢા નાસ્તિકાઃ પશુબુદ્ધયઃ ।
માતૃપિતૃકૃતદ્વેષાઃ સ્ત્રીદેવાઃ કામકિંકરાઃ

વિપ્રા લોભગ્રહગ્રસ્તા વેદવિક્રયજીવિનઃ ।
ધનાર્જનાર્થમભ્યસ્તવિદ્યા મદવિમોહિતાઃ

ત્યક્તસ્વજાતિકર્માણઃ પ્રાયશઃપરવંચકાઃ ।
ત્રિકાલસંધ્યયા હીના બ્રહ્મબોધવિવર્જિતાઃ

અદયાઃ પંડિતં મન્યાસ્સ્વાચારવ્રતલોપકાઃ ।
કૃષ્યુદ્યમરતાઃ ક્રૂરસ્વભાવા મલિનાશયાઃ

ક્ષત્રિયાશ્ચ તથા સર્વે સ્વધર્મત્યાગશીલિનઃ ।
અસત્સંગાઃ પાપરતા વ્યભિચારપરાયણાઃ

અશૂરા અરણપ્રીતાઃ પલાયનપરાયણાઃ ।
કુચૌરવૃત્તયઃ શૂદ્રા ઃ! કામકિંકરચેતસઃ

શસ્ત્રાસ્ત્રવિદ્યયા હીના ધેનુવિપ્રાવનોજ્ઝિતાઃ ।
શરણ્યાવનહીનાશ્ચ કામિન્યૂતિમૃગાસ્સદા

પ્રજાપાલનસદ્ધર્મવિહીના ભોગતત્પરાઃ ।
પ્રજાસંહારકા દુષ્ટા જીવહિંસાકરા મુદા

વૈશ્યાઃ સંસ્કારહીનાસ્તે સ્વધર્મત્યાગશીલિનઃ ।
કુપથાઃ સ્વાર્જનરતાસ્તુલાકર્મકુવૃત્તયઃ

ગુરુદેવદ્વિજાતીનાં ભક્તિહીનાઃ કુબુદ્ધયઃ ।
અભોજિતદ્વિજાઃ પ્રાયઃ કૃપણા બદ્ધમુષ્ટયઃ

કામિનીજારભાવેષુ સુરતા મલિનાશયાઃ ।
લોભમોહવિચેતસ્કાઃ પૂર્તાદિસુવૃષોજ્ઝિતાઃ

તદ્વચ્છૂદ્રા શ્ચ યે કેચિદ્બ્રાહ્મણાચારતત્પરાઃ ।
ઉજ્જ્વલાકૃતયો મૂઢાઃ સ્વધર્મત્યાગશીલિનઃ

કર્તારસ્તપસાં ભૂયો દ્વિજતેજોપહારકાઃ ।
શિશ્વલ્પમૃત્યુકારાશ્ચ મંત્રોચ્ચારપરાયણાઃ

શાલિગ્રામશિલાદીનાં પૂજકાહોમતત્પરાઃ ।
પ્રતિકૂલવિચારાશ્ચ કુટિલા દ્વિજદૂષકાઃ

ધનવંતઃ કુકર્મ્માણો વિદ્યાવન્તો વિવાદિનઃ ।
આખ્યાયોપાસના ધર્મવક્તારો ધર્મલોપકાઃ

સુભૂપાકૃતયો દંભાઃ સુદાતારો મહામદાઃ ।
વિપ્રાદીન્સેવકાન્મત્વા મન્યમાના નિજં પ્રભુમ્

સ્વધર્મરહિતા મૂઢાઃ સંકરાઃ ક્રૂરબુદ્ધયઃ ।
મહાભિમાનિનો નિત્યં ચતુર્વર્ણવિલોપકાઃ

સુકુલીનાન્નિજાન્મત્વા ચતુર્વર્ણૈર્વિવર્તનાઃ ।
સર્વવર્ણભ્રષ્ટકરા મૂઢાસ્સત્કર્મકારિણઃ

સ્ત્રિયશ્ચ પ્રાયશો ભ્રષ્ટા ભર્ત્રવજ્ઞાનકારિકાઃ ।
શ્વશુરદ્રો હકારિણ્યો નિર્ભયા મલિનાશનાઃ

કુહાવભાવનિરતાઃ કુશીલાસ્સ્મરવિહ્વલાઃ ।
જારસંગરતા નિત્યં સ્વસ્વામિવિમુખાસ્તથા

તનયા માતૃપિત્રોશ્ચ ભક્તિહીના દુરાશયાઃ ।
અવિદ્યાપાઠકા નિત્યં રોગગ્રસિતદેહકાઃ

એતેષાં નષ્ટબુદ્ધીનાં સ્વધર્મત્યાગશીલિનામ્ ।
પરલોકેપીહ લોકે કથં સૂત ગતિર્ભવેત્

ઇતિ ચિંતાકુલં ચિત્તં જાયતે સતતં હિ નઃ ।
પરોપકારસદૃશો નાસ્તિ ધર્મો પરઃ ખલુ

લઘૂપાયેન યેનૈષાં ભવેત્સદ્યોઘનાશનમ્ ।
સર્વ્વસિદ્ધાન્તવિત્ત્વં હિ કૃપયા તદ્વદાધુના

વ્યાસ ઉવાચ ।
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
મનસા શંકરં સ્મૃત્વા સૂતઃ પ્રોવાચ તાન્મુનીન્

ઇતિ શ્રીશૈવેમહાપુરાણે વિદ્યેશ્વરસંહિતાયાં મુનિપ્રશ્નવર્ણનો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ