શિવ ગીતા · અધ્યાય 8

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પાઞ્ચભૌતિકદેહસ્ય ચોત્પત્તિર્વિલયઃ સ્થિતિઃ ।
સ્વરૂપં ચ કથં દેહે ભગવન્વક્તુમર્હસિ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।
પઞ્ચભૂતૈઃ સમારબ્ધો દેહોઽયં પાઞ્ચભૌતિકઃ ।
તત્ર પ્રધાનં પૃથિવી શેષાણાં સહકારિતા

જરાયુજોઽણ્ડજશ્ચેવ સ્વેદજશ્ચોદ્ભિદસ્તથા ।
એવં ચતુર્વિધઃ પ્રોક્તો દેહોઽયં પાઞ્ચભૌતિકઃ

માનસસ્તુ પરઃ પ્રોક્તો દેવાનામેવ સ સ્મૃતઃ ।
તત્ર વક્ષ્યે પ્રથમતઃ પ્રધાનત્વાજ્જરાયુજમ્

શુક્રશોણિતસંભૂતવૃત્તિરેવ જરાયુજઃ ।
સ્ત્રીણાં ગર્ભાશયે શુક્રમૃતુકાલે વિશેદ્યદા ।
રજસા યોષિતો યુક્તં તદેવ સ્યાજ્જરાયુજમ્

બાહુલ્યાદ્રજસઃ સ્ત્રી સ્યાચ્છુક્રાધિક્યે પુમાન્ભવેત્ ।
શુક્રશોણિતયોઃ સામ્યે જાયતેઽથ નપુંસકઃ

ઋતુસ્નાતા ભવેન્નારી ચતુર્થદિવસે તતઃ ॥
ઋતુકાલસ્તુ નિર્દિષ્ટ આષોડશદિનાવધિ

તત્રાયુગ્મદિને સ્ત્રી સ્યાત્પુમાન્યુગ્મદિને ભવેત્

ષોડશે દિવસે ગર્ભોં જાયતે યદિ સુભ્રુવઃ ।
ચક્રવર્તી તદા રાજા જાયતે સ ન સંશયઃ

ઋતુસ્નાતા યસ્ય પુંસઃ સાકાઙ્ક્ષં મુખમીક્ષતે ॥
તદાકૃતિર્ભવેદ્ગર્ભસ્તત્પશ્યેત્સ્વામિનો મુખમ્

યા સ્ત્રીચર્માવૃતિઃ સૂક્ષ્મા જરાયુઃ સા નિગદ્યતે ॥
શુક્રશોણિતયોર્યોગસ્તસ્મિન્નેવ ભવેદ્યતઃ ॥
તત્ર ગર્ભો ભવેદ્યસ્માત્તેન પ્રોક્તો જરાયુજઃ

અણ્ડજાઃ પક્ષિસપાદ્યાઃ, સ્વેદજા મશકાદયઃ ॥
ઉદ્ભિજ્જા વૃક્ષગુલ્માદ્યા માનસાશ્ચ સુરર્ષયઃ

જન્મકર્મવશાદેવ નિષિક્તં સ્મરમન્દિરે ।
શુક્રં રજઃસમાયુક્તં પ્રથમે માસિ તદ્દ્રવમ્

બુદ્બુદં કલલં તસ્માત્તતઃ પેશી ભવેદિદમ્ ।
પેશીઘનં દ્વિતીયે તુ માસિ પિણ્ડઃ પ્રજાયતે

કરાઙ્ઘ્રિશીર્ષકાદીનિ તૃતીયે સંભવન્તિ હિ ।
અભિવ્યક્તિશ્ચ જીવસ્ય ચતુર્થે માસિ જાયતે

તતશ્ચલતિ ગર્ભોઽપિ જનન્યા જઠરે સ્વતઃ ॥
પુત્રધેદ્દક્ષિણે પાર્શ્ચે કન્યા વામે ચ તિષ્ઠતિ

નપુંસકસ્તૂદરસ્ય ભાગસ્તિષ્ઠતિ મધ્યમે ॥
અતો દક્ષિણપાર્શ્ર્વે તુ શેતે માતા પુમાન્યદિ

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગભાગાશ્ચ સૂક્ષ્માઃ સ્યુર્યુગપત્તદા । .
વિહાય શ્મશ્રુદન્તાદીઞ્જન્માનન્તરસંભવાન્

ચૂતુર્થે વ્યક્તતા તેષાં ભાવાનામપિ જાયતે ।
પુંસાં સ્થૈર્યાદયો ભાવા ભૂતત્વાદ્યાસ્તુ યોષિતામ્

નપુંસકે ચ તે મિશ્રા ભવન્તિ રઘુનન્દન ।
માતૃજં ચાસ્ય હૃદયં વિષયાનભિકાઙ્ક્ષતિ

તતો માતુર્મનોઽભીષ્ટં કુર્યાદ્ગર્ભવિવૃદ્ધયે ॥
તાં ચ દ્વિહૃદયાં નારીમાહુર્દૌહૃદિનીં તતઃ

અદાનુદ્દોહૃદાનાં સ્યુર્ગર્ભસ્ય વ્યઙ્ગતાદયઃ ॥
માતુર્યદ્વિષયે લોભસ્તદાર્તો જાયતે સુતઃ

પ્રબુદ્ધં પઞ્ચમે ચિત્તં માંસશોણિતપુષ્ટતા ।
ષષ્ઠેઽસ્થિસ્નાયુનખરકેશલોમવિવિક્તતા

બલવર્ણૌ ચોપચિતો સપ્તમે ત્વઙ્ગપૂર્ણતા ।
પાદાન્તરિતહસ્તાભ્યાં શ્રોત્રરન્ધ્રે પિધાય સઃ

ઉદ્વિગ્નો ગર્ભસંવાસાદસ્તિ ગર્ભભયાન્વિતઃ

આવિર્ભૂતપ્રબોધોઽસૌ ગર્ભદુઃખાદિસંયુતઃ ।
હા કષ્ટમિતિ નિર્વિણ્ણઃ સ્વાત્માનં શોશુચીત્યથ

અનુભૂતા મહાસહ્યપુરો મર્મચ્છિદોઽસકૃત્ ।
કરમ્ભવાલુકાસ્તપ્તાશ્ચાદહ્યન્તાસુખાશયાઃ

જઠરાનલસંતપ્તપિત્તાખ્યરસવિપ્રુષઃ ।
ગર્ભાશયે નિમગ્નં તુ દહન્ત્યતિભૃશં હિ મામ્

ઉદર્યકૃમિવક્ત્રણિ કૂટશાલ્મલિકણ્ટકૈઃ।
તુલ્યાનિ ચ તુદન્ત્યાર્તં પાર્શ્વાસ્થિક્રકચાર્દિતમ્

ગર્ભે દુર્ગન્ધભૂયિષ્ઠે જઠરાગ્નિપ્રદીપિતે ।
દુઃખં મયાપ્તં યત્તસ્માત્કનીયઃ કુમ્ભપાકજમ્

પૂયાસૃક્શ્લેષ્મપાયિત્વં વાન્તાશિત્વં ચ યદ્ભવેત્।
અશુચૌ ક્રિમિભાવશ્ચ તત્પ્રાપ્તં ગર્ભશાયિના

ગર્ભશય્યાં સમારુહ્ય દુઃખં યાદૃઙ્મયાપિ તત્ ।
નાતિશેતે મહાદુઃખં નિઃશેષનરકેષુ તત્

એવં સ્મરન્પુરા પ્રાપ્તા નાનાજાતીશ્ચ યાતનાઃ ।
મોક્ષોપાયમભિધ્યાયન્વર્તતેઽભ્યાસતત્પરઃ

અષ્ટમે ત્વક્સૃતી સ્યાતામોજસ્તેજશ્ચ હૃદ્ભવમ્।
શુભ્રમાપીતરક્તં ચ નિમિત્તં જીવિતે મતમ્

માતરં ચ પુનર્ગર્ભં ચઞ્ચલં તત્પ્રધાવતિ ।
તતો જાતોઽષ્ટમે માસિ ન જીવત્યોજસોજ્ઝિતઃ

કિંચિત્કાલમવસ્થાનં સંસ્કારાત્પીડિતાઙ્ગવત્ ।
સમયઃ પ્રસવસ્ય સ્યાન્માસેષુ નવમાદિષુ

માતુરસ્રવહાં નાડીમાશ્રિત્યાન્વવતારિતા।
નાભિસ્થનાડીગર્ભસ્ય માત્રાહારરસાવહા।
તેન જીવતિ ગર્ભોઽપિ માત્રાહારેણ પોષિતઃ

અસ્થિયન્ત્રવિનિષ્પિષ્ટઃ પતિતઃ કુક્ષિવર્ત્મના।
મેદોઽસૃગ્દિગ્ધસર્વાઙ્ગો જરાયુપુટસંવૃતઃ

નિષ્ક્રામન્ભૃશદુઃખાર્તો રુદન્નુચ્ચૈરધોમુખઃ।
યન્ત્રાદેવં વિનિર્મુક્તઃ પતત્યુત્તાનશાય્યુત

અકિંચિત્કસ્તદા લોકૈર્માંસપેશીવદાસ્થિતઃ ।
શ્વમાર્જારાદિદંષ્ટ્રિભ્યો રક્ષ્યતે દણ્ડપાણિભિઃ

પિતૃવદ્રાક્ષસં વેત્તિ માતૃવડ્ડાકિનીમપિ ॥
પૂયં પયોવદજ્ઞાનાદ્દીર્ઘકષ્ટં તુ શૈશવમ્

શ્લેષ્મણા પિહિતા નાડી સુષુમ્રા યાવદેવ હિ ।
વ્યક્તવર્ણં ચ વચનં તાવદ્વક્તું ન શક્યતે

અતએવ ચ ગર્ભેઽપિ રોદિતું નૈવ શક્યતે

દૃપ્તોઽથ યૌવનં પ્રાપ્ય મન્મથજ્વરવિહ્વલઃ ।
ગાયત્યકસ્માદુચ્ચૈસ્તુ તથાકસ્માચ્ચ વલ્ગતિ

આરોહતિ તરૂન્વેગાચ્છાન્તાનુદ્વેજયત્યપિ ।
કામક્રોધમદાન્ધઃ સન્ન કાંશ્ચિદપિ વીક્ષતે

અસ્થિમાંસશિરાલાયા વામાયા મન્મથાલયે ।
ઉત્તાનપૂતિમણ્ડૂકપાટિતોદરસંનિભે ।
આસક્તઃ સ્મરબાણાર્ત અત્મના દહ્યતે ભૃશમ્

અસ્થિમાંસશિરાત્વગ્ભ્યઃ કિમન્યદ્વર્તતે વપુઃ ॥
વામાનાં માયયા મૂઢો ન કિંચિદ્વીક્ષતે। જગત્

નિર્ગતે પ્રાણપવને દેહો હન્ત મૃગીદૃશઃ ।
યથાહિ જાયતે નૈવ વીક્ષ્યતે પઞ્ચષૈર્દિનૈઃ

મહાપરિભવસ્થાનં જરાં પ્રાપ્યાતિદુઃખિતઃ।
શ્લેષ્મણા પિહિતોરસ્કો જગ્ધમન્નં ન જીર્યતિ

સન્નદન્તો મન્દદૃષ્ટિઃ કટુતિક્તકષાયભુક્ ।
વાતભુગ્નકટિગ્રીવાકરોરુચરણોઽબલઃ

ગદાયુતસમાવિષ્ટઃ પરિભૂતઃ સ્વબન્ધુભિઃ ॥
નિઃશૌચો મલદિગ્ધાઙ્ગ અઆલિઙ્ગેઇતવરોષિતઃ

ધ્યાયન્નસુલભાન્ભોગાન્કેવલં વર્તતે ચલઃ ।
સર્વેન્દ્રિયક્રિયાલોપાદ્ધાસ્યતે બાલકૈરપિ

તતો મૃતિજદુઃખસ્ય દૃષ્ટાન્તો નોપલભ્યતે ।
યસ્માદ્બિભ્યતિ ભૂતાનિ પ્રાપ્તાન્યપિ પરાં રુજમ્

નીયતે મૃત્યુના જન્તુઃ પરિષ્વક્તોઽપિ બન્ધુભિઃ ॥
સાગરાન્તર્જલગતો ગરુડેનેવ પન્નગઃ

હા કાન્તે હા ધનં પુત્રાઃ ક્રન્દમાનં સુદારુણમ્ ।
મણ્ડૂક ઇવ સર્પેણ મૃત્યુના નીયતે નરઃ

મર્મસૂન્મથ્યમાનેષુ મુચ્યમૂઆનેષુ સંધિષુ ।
યદ્દુઃખં મ્રિયમાણસ્ય સ્મર્યતાં તન્મુમુક્ષુભિઃ

દૃષ્ટાવાક્ષિષ્યમાણાયાં સંજ્ઞયા સ્ત્રિયમાણયા ।
મૃત્યુપાશેન બદ્ધસ્ય ત્રાતા નૈવોપલભ્યતે

સંરુધ્યમાનસ્તમસા મહઞ્ચિત્તમિવાવિશન્ ।
ઉપાહૂતસ્તદા જ્ઞાતીનીક્ષતે દીનચક્ષુષા

અયઃપાશેન કાલેન સ્નેહપાશેન બન્ધુભિઃ ।
આત્માનં કૃષ્યમાણં તમીક્ષતે પરિતસ્તથા

હિક્કયા બાધ્યમાનસ્ય શ્વાસેન પરિશુષ્યતઃ ॥
મૃત્યુના કૃષ્યમાણસ્ય ન ખલ્વસ્તિ પરાયણમ્

સંસારયન્ત્રમારૂઢો યમદૂતૈરધિષ્ઠિતઃ ।
ક્વ યાસ્યામીતિ દુઃખાર્તઃ કાલપાશેન યોજિતઃ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કિં ગૃહ્વામિ ત્યજામિ કેઇમ્ ।
ઇતિકર્તવ્યતામૂઢઃ કૃચ્છ્રાદ્દેહાત્ત્યજત્યસૂન

યાતનાદેહસંબદ્ધો યમદૂતૈરધિષ્ઠિતઃ ॥
ઇતો ગત્વાનુભવતિ યા યાસ્તા યમયાતનાઃ ।
તાસુ યલ્લભતે દુઃખં તદ્વક્તું સહતે કુતઃ

કપૂંરચન્દનાદ્યૈસ્તુ લિપ્યતે સતતં હિ યત્ ।
ભૂષણૈર્ભૂષ્યતે ચિત્રૈઃ સુવસ્ત્રૈઃ પરિવાર્યતે

અસ્પૃશ્યં જાયતેઽપ્રેક્ષ્યં જીવત્યક્તં સદા વપુઃ । ।
નિષ્કાસયન્તિ નિલયાત્ક્ષણં ન સ્થાપયન્ત્યપિ

દહ્યતે ચ તતઃ કાષ્ઠૈસ્તદ્ભસ્મ ક્રિયતે ક્ષણાત્ ।
ભક્ષ્યતે વા સૃગાલેન ગૃઘ્રકુકુરવાયસૈઃ ।
પુનર્ન દૃશ્યતે સોઽથ જન્મકોટિશતૈરપિ

માતા પિતા ગુરુજનઃ સ્વજનો મમેતિ
માયોપમે જગતિ કસ્ય ભવેત્પ્રતિજ્ઞા ।
એકો યતો વ્રજતિ કર્મપુરઃસરોઽયં
વિશ્રામવૃક્ષસદૃશઃ ખલુ જીવલોકઃ

સાયંસાયં વાસવૃક્ષં સમેતાઃ
પ્રાતઃપ્રાતસ્તેન તેન પ્રયાન્તિ ।
ત્યક્ત્વાન્યોન્યં તં ચ વૃક્ષં વિહઙ્ગા
યદ્વત્તદ્દ્વજ્જ્ઞાતયોઽજ્ઞાતયશ્ચ

મૃતિબીજં ભવેજ્જન્મ જન્મબીજં ભવેન્મૃતિઃ ॥
ઘટયન્ત્રવદશ્રાન્તો બંભ્રમીત્યનિશં નરઃ

ગર્ભે પુંસઃ શુક્રપાતાદ્યદુક્તં મરણાવધિ ॥
તદેતસ્ય મહાવ્યાધેર્મત્તો નાન્યોઽસ્તિ ભેષજમ્