શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 9.5.1

૯.૫.૧.૧ અથ યજમાનવ્રતમીમાંસા
અથાતઃ પયોવ્રતતાયૈ । પયોવ્રતો દીક્ષિતઃ સ્યાદ્દેવેભ્યો હ વા અમૃતમપચક્રામ -

તે હોચુઃ । શ્રમેણ તપસેદમન્વિચ્છામેતિ તચ્છ્રમેણ તપસાન્વૈચ્છંસ્તે દીક્ષિત્વા પયોવ્રતા અભવન્નેતદ્વૈ તપો યો દીક્ષિત્વા પયોવ્રતોઽસત્તસ્ય ઘોષમાશુશ્રુવુઃ -

તે હોચુઃ । નેદીયો વૈ ભવતિ ભૂયસ્તપ ઉપાયામેતિ તે ત્રીન્ત્સ્તનાનુપેયુસ્તત્પરાદદૃશુઃ -

તે હોચુઃ । નેદીયો વૈ ભવતિ ભૂયસ્તપ ઉપાયામેતિ તે દ્વૌ સ્તના ઉપેયુસ્તન્નેદીયસઃ પરાદદૃશુઃ -

તે હોચુઃ । નેદીયો વૈ ભવતિ ભૂયસ્તપ ઉપાયામેતિ ત એકં સ્તનમુપેયુસ્તદધિજગામ ન ત્વભિપત્તું શેકુઃ -

તે હોચુઃ અધિ વા અગન્ન ત્વભિપત્તું શક્નુમઃ સર્વં તપ ઉપાયામેતિ ત ઉપવસથેઽનાશકમુપેયુરેતદ્વૈ સર્વં તપો યદનાશકસ્તસ્માદુપવસથે નાશ્નીયાત્ -

તત્પ્રાતરભિપદ્ય । અભિષુત્યાગ્નાવજુહવુસ્તદગ્નાવમૃતમદધુઃ સર્વેષામુ હૈષ દેવાનામાત્મા યદગ્નિસ્તદ્યદગ્નાવમૃતમદધુસ્તદાત્મન્નમૃતમદધત તતો દેવા અમૃતા અભવન્ -

તદ્યત્તદમૃતં સોમઃ સઃ । તદદ્યાપિ યજમાનઃ શ્રમેણ તપસાન્વિચ્છતિ સ દીક્ષિત્વા પયોવ્રતો ભવત્યેતદ્વૈ તપો યો દીક્ષિત્વા પયોવ્રતોઽસત્તસ્ય ઘોષમાશૃણોતીત્યહે ક્રય ઇતિ -

સ ત્રીન્ત્સ્તનાનુપૈતિ । તત્પરાપશ્યતિ સ દ્વૌ સ્તના ઉપૈતિ તન્નેદીયસઃ પરાપશ્યતિ સ એકં સ્તનમુપૈતિ તદધિગચ્છતિ ન ત્વભિપત્તું શક્નોતિ સ ઉપવસથેઽનાશકમુપૈત્યેતદ્વૈ સર્વં તપો યદનાશકસ્તસ્માદુપવસથે નાશ્નીયાત્ -

તત્પ્રાતરભિપદ્ય । અભિષુત્યાગ્નૌ જુહોતિ તદગ્નાવમૃતં દધાત્યથ ભક્ષયતિ તદાત્મન્નમૃતં ધત્તે સોઽમૃતો ભવત્યેતદ્વૈ મનુષ્યસ્યામૃતત્વં યત્સર્વમાયુરેતિ તથો હાનેનાત્મના સર્વમાયુરેતિ -

અગ્નૌ હુત્વાથ ભક્ષયતિ । દૈવો વા અસ્યૈષ આત્મા માનુષોઽયં દેવા ઉ વા અગ્રેઽથ મનુષ્યાસ્તસ્માદગ્નૌ હુત્વાથ ભક્ષયતિ -

૯.૫.૧.૧૨ અથ સમિષ્ટયજુર્મીમાંસા
અથાતઃ સમિષ્ટયજુષામેવ મીમાંસા । દેવાશ્ચાસુરાશ્ચોભયે પ્રાજાપત્યાઃ પ્રજાપતેઃ પિતુર્દાયમુપેયુર્વાચમેવ સત્યાનૃતે સત્યં ચૈવાનૃતં ચ ત ઉભય એવ સત્યમવદન્નુભયેઽનૃતં તે હ સદૃશં વદન્તઃ સદૃશા એવાસુઃ -

તે દેવા ઉત્સૃજ્યાનૃતમ્ । સત્યમન્વાલેભિરેઽસુરા ઉ હોત્સૃજ્ય સત્યમનૃતમન્વાલેભિરે -

તદ્ધેદં સત્યમીક્ષાં ચક્રે । યદસુરેષ્વાસ દેવા વા ઉત્સૃજ્યાનૃતં સત્યમન્વાલપ્સત હન્ત તદયાનીતિ તદ્દેવાનાજગામ -

અનૃતમુ હેક્ષાં ચક્રે । યદ્દેવેષ્વાસાસુરા વા ઉત્સૃજ્ય સત્યમનૃતમન્વાલપ્સત હન્ત તદયાનીતિ તદસુરાનાજગામ -

તે દેવાઃ । સર્વં સત્યમવદન્ત્સર્વમસુરા અનૃતં તે દેવા આસક્તિ સત્યં વદન્ત ઐષાવીરતરા ઇવાસુરનાઢ્યતરા ઇવ તસ્માદુ હૈતદ્ય આસક્તિ સત્યં વદત્યૈષાવીરતર ઇવૈવ ભવત્યનાઢ્યતર ઇવ સ હ ત્વેવાન્તતો ભવતિ દેવા હ્યેવાન્તતોઽભવન્ -

અથ હાસુરાઃ । આસક્ત્યનૃતં વદન્ત ઊષ ઇવ પિપિશુરાઢ્યા ઇવાસુસ્તસ્માદુ હૈતદ્ય આસક્ત્યનૃતં વદત્યૂષ ઇવૈવ પિશ્યત્યાઢ્ય ઇવ ભવતિ પરા હ ત્વેવાન્તતો ભવતિ પરા હ્યસુરા અભવન્ -

તદ્યત્તત્સત્યમ્ । ત્રયી સા વિદ્યા તે દેવા અબ્રુવન્યજ્ઞં કૃત્વેદં સત્યં તનવામહા ઇતિ -

તે દીક્ષણીયાં નિરવપન્ । તદુ હાસુરા અનુબુબુધિરે યજ્ઞં વૈ કૃત્વા તદ્દેવાઃ સત્યં તન્વતે પ્રેત તદાહરિષ્યામો યદસ્માકં તત્રેતિ તસ્ય સમિષ્ટયજુરહુતમાસાથાજગ્મુસ્તસ્માત્તસ્ય યજ્ઞસ્ય સમિષ્ટયજુર્ન જુહ્વતિ તે દેવા અસુરાન્પ્રતિદૃશ્ય સમુલ્લુપ્ય યજ્ઞમન્યત્કર્તું દધ્રિરેઽન્યદ્વૈ કુર્વન્તીતિ પુનઃ પ્રેયુઃ -

તેષુ પ્રેતેષુ । પ્રાયણીયં નિરવપંસ્તદુ હાસુરા અન્વેવ બુબુધિરે તસ્ય શંયોરુક્તમાસાથાજગ્મુસ્તસ્માત્સ યજ્ઞઃ શંય્વન્તસ્તે દેવા અસુરાન્પ્રતિદૃશ્ય સમુલ્લુપ્ય યજ્ઞમન્યદેવ કર્તું દધ્રિરેઽન્યદ્વૈ કુર્વન્તીતિ પુનરેવ પ્રેયુઃ -

તેષુ પ્રેતેષુ । રાજાનં ક્રીત્વા પર્યુહ્યાથાસ્મા આતિથ્યં હવિર્નિરવપંસ્તદુ હાસુરા અન્વેવ બુબુધિરે તસ્યેડોપહૂતાઽઽસાથાજગ્મુસ્તસ્માત્સ યજ્ઞ ઇડાન્તસ્તે દેવા અસુરાન્પ્રતિદૃશ્ય સમુલ્લુપ્ય યજ્ઞમન્યદેવ કર્તું દધ્રિરેઽન્યદ્વૈ કુર્વન્તીતિ પુનરેવ પ્રેયુઃ -

તેષુ પ્રેતેષુ । ઉપસદોઽતન્વત તે તિસ્ર એવ સામિધેનીરનૂચ્ય દેવતા એવાયજન્ન પ્રયાજાન્નાનુયાજાનુભયતો યજ્ઞસ્યોદસાદયન્ભૂયિષ્ઠં હિ તત્રાત્વરન્ત તસ્માદુપસત્સુ તિસ્ર એવ સામિધેનીરનૂચ્ય દેવતા એવ યજતિ ન પ્રયાજાન્નાનુયાજાનુભયતો યજ્ઞસ્યોત્સાદયતિ -

ત ઉપવસથેઽગ્નીષોમીયં પશુમાલેભિરે । તદુ હાસુરા અન્વેવ બુબુધિરે તસ્ય સમિષ્ટયજૂંષ્યહુતાન્યાસુરથાજગ્મુસ્તસ્માત્તસ્ય પશોઃ સમિષ્ટયજૂંષિ ન જુહ્વતિ તે દેવા અસુરાન્પ્રતિદૃશ્ય સમુલ્લુપ્ય યજ્ઞમન્યદેવ કર્તું દધ્રિરે। અન્યદ્વૈ કુર્વન્તીતિ પુનરેવ પ્રેયુઃ॥ -

તેષુ પ્રેતેષુ । પ્રાતઃ પ્રાતઃસવનમતન્વત તદુ હાસુરા અન્વેવ બુબુધિરે તસ્યૈતાવત્કૃતમાસ યાવત્પ્રાતઃસવનમથાજગ્મુસ્તે દેવા અસુરાન્પ્રતિદૃશ્ય સમુલ્લુપ્ય યજ્ઞમન્યદેવ કર્તું દધ્રિરે। અન્યદ્વૈ કુર્વન્તીતિ પુનરેવ પ્રેયુઃ॥ -

તેષુ પ્રેતેષુ । માધ્યન્દિનં સવનમતન્વત તદુ હાસુરા અન્વેવ બુબુધિરે તસ્યૈતાવત્કૃતમાસ યાવન્માધ્યન્દિનમથાજગ્મુસ્તે દેવા અસુરાન્પ્રતિદૃશ્ય સમુલ્લુપ્ય યજ્ઞમન્યદેવ કર્તું દધ્રિરે। અન્યદ્વૈ કુર્વન્તીતિ પુનરેવ પ્રેયુઃ॥ -

તેષુ પ્રેતષુ । સવનીયેન પશુનાઽચરંસ્તદુ હાસુરા અન્વેવ બુબુધિરે તસ્યૈતાવત્કૃતમાસ યાવદેતસ્ય પશોઃ ક્રિયતેઽથાજગ્મુસ્તે દેવા અસુરાન્પ્રતિદૃશ્ય સમુલ્લુપ્ય યજ્ઞમન્યદેવ કર્તું દધ્રિરે। અન્યદ્વૈ કુર્વન્તીતિ પુનરેવ પ્રેયુઃ॥ -

તેષુ પ્રેતેષુ । તૃતીયસવનમતન્વત તત્સમસ્થાપયન્યત્સમસ્થાપયંસ્તત્સર્વં સત્યમાપ્નુવંસ્તતોઽસુરા અપપુપ્રુવિરે તતો દેવા અભવન્પરાસુરા ભવત્યાત્મના પરાઽસ્ય દ્વિષન્ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ -

તે દેવા અબ્રુવન્ । યે ન ઇમે યજ્ઞાઃ સામિસંસ્થિતા યાનિમાન્વિજહતોઽગામોપ તજ્જાનીત યથેમાન્ત્સંસ્થાપયામેતિ તેઽબ્રુવંશ્ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવંસ્તદિચ્છત યથેમાન્યજ્ઞાન્ત્સંસ્થાપયામેતિ -

તે ચેતયમાનાઃ । એતાનિ સમિષ્ટયજૂંષ્યપશ્યંસ્તાન્યજુહવુસ્તૈરેતાન્યજ્ઞાન્ત્સમસ્થાપયન્યત્સમસ્થાપયંસ્તસ્માત્સંસ્થિતયજૂંષ્યથ યત્સમયજંસ્તસ્માત્સમિષ્ટયજૂંષિ -

તે વા એતે નવ યજ્ઞાઃ । નવૈતાનિ સમિષ્ટયજૂંષિ તદ્યદેતાનિ જુહોત્યેતાનેવૈતદ્યજ્ઞાન્ત્સંસ્થાપયત્યુભયાનિ જુહોત્યધ્વરસ્ય ચાગ્નેશ્ચાધ્વરસ્ય પૂર્વાણ્યથાગ્નેસ્તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

દ્વે અગ્નેર્જુહોતિ । દ્વિપાદ્યજમાનો યજમાનોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈતદ્યજ્ઞં સંસ્થાપયતીષ્ટો યજ્ઞો ભૃગુભિરિષ્ટો અગ્નિરાહુતઃ પિપર્તુ ન ઇતિ -

તાન્યુભયાન્યેકાદશ સમ્પદ્યન્તે । એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્વીર્યંત્રિષ્ટુબ્વીર્યમેવૈતદ્યજ્ઞમભિસમ્પાદયતિ -

યદ્વેવૈકાદશ । એકાદશાક્ષરા વૈ ત્રિષ્ટુપ્ત્રૈષ્ટુભ ઇન્દ્ર ઇન્દ્રો યજ્ઞસ્યાત્મેન્દ્રો દેવતા તદ્ય એવ યજ્ઞસ્યાત્મા યા દેવતા તસ્મિન્નેવૈતદ્યજ્ઞમન્તતઃ પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

૯.૫.૧.૩૪ અથ દેવિકાહવીંષિ
સમિષ્ટયજૂંષિ હુત્વાવભૃથં યન્તિ । અવભૃથાદુદેત્યોદયનીયેન ચરિત્વાનૂબન્ધ્યસ્ય પશુપુરોડાશમનુ દેવિકાનાં હવીંષિ નિર્વપતિ -

એતદ્વૈ પ્રજાપતિઃ । પ્રાપ્ય રાદ્ધ્વેવામન્યત સ દિક્ષુ પ્રતિષ્ઠાયેદં સર્વં દધદ્વિદધદતિષ્ઠદ્યદ્દધદ્વિદધદતિષ્ઠત્તસ્માદ્ધાતા તથૈવૈતદ્યજમાનો દિક્ષુ પ્રતિષ્ઠાયેદં સર્વં દધદ્વિદધત્તિષ્ઠતિ -

યદ્વેવૈતાનિ હવીંષિ નિર્વપતિ । દિશ એષોઽગ્નિસ્તા ઉ એવામૂઃ પુરસ્તાદ્દર્ભસ્તમ્બં ચ લોગેષ્ટકાશ્ચોપદધાતિ તાઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રથમાયાં ચિતૌ સર્વૈવ દ્વિતીયા સર્વા તૃતીયા સર્વા ચતુર્થ્યથ પઞ્ચમ્યૈ ચિતેરસપત્ના નાકસદઃ પઞ્ચચૂડાસ્તા ઊર્ધ્વા ઉત્ક્રામન્ત્ય આયંસ્તાભ્યઃ પ્રજાપતિરબિભેત્સર્વં વા ઇદમિમાઃ પરાચ્યોઽત્યેષ્યન્તીતિતા ધાતા ભૂત્વા પર્યગચ્છત્તાસુ પ્રત્યતિષ્ઠત્ -

સ યઃ સ ધાતાસૌ સ આદિત્યઃ । અથ યત્તદ્દિશાં પરમં ક્રાન્તમેતત્તદ્યસ્મિન્નેષ એતત્પ્રતિષ્ઠિતસ્તપતિ -

સ યઃ સ ધાતાયમેવ સ ધાત્રઃ । દ્વાદશકપાલઃ પુરોડાશો દ્વાદશકપાલો દ્વાદશમાસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિર્ધાતાથ યત્તદ્દિશાં પરમં ક્રાન્તમેતાનિ તાનિ પૂર્વાણિ હવીંષ્યનુમત્યૈ ચરૂ રાકાયૈ ચરુઃ સિનીવાલ્યૈ ચરુઃ કુહ્વ્યૈ ચરુસ્તદ્યદેતાનિ નિર્વપતિ યદેવ તદ્દિશાં પરમં ક્રાન્તં તસ્મિન્નેવૈનમેતત્પ્રતિષ્ઠાપયતિ તં સર્વં જુહોત્યેતસ્યૈવ કૃત્સ્નતાયૈ -

તા વા એતા દેવ્યઃ । દિશો હ્યેતાશ્છન્દાંસિ વૈ દિશશ્છન્દાંસિ દેવ્યોઽથૈષ કઃ પ્રજાપતિસ્તદ્યદ્દેવ્યશ્ચ કશ્ચ તસ્માદ્દેવિકાઃ પઞ્ચ ભવન્તિ પઞ્ચ હિ દિશઃ -

તદાહુઃ । નૈતાનિ હવીંષિ નિર્વપેન્નેદતિરેચયાનીતિ તાનિ વૈ નિર્વપેદેવ કામેભ્યો વા એતાનિ હવીંષિ નિરુપ્યન્તે ન વૈ કામાનામતિરિક્તમસ્તિ યદ્વૈ કિં ચ પશુપુરોડાશમનુ હવિર્નિરુપ્યતે પશાવેવ સ મધ્યતો મેધો ધીયત ઉભયાનિ નિર્વપત્યધ્વરસ્ય ચાગ્નેશ્ચાધ્વરસ્ય પૂર્વમથાગ્નેસ્તસ્યોક્તો બન્ધુરુચ્ચૈઃ પશુપુરોડાશો ભવત્યુપાંશ્વેતાનીષ્ટિર્હ્યનુબ્રૂહિ પ્રેષ્યેતિ પશુપુરોડાશસ્યાહાનુબ્રૂહિ યજેત્યેતેષામિષ્ટિર્હિ સમાનઃ સ્વિષ્ટકૃત્સમાનીડા -

તસ્ય વા એતસ્ય પશોઃ । જુહ્વતિ સમિષ્ટયજૂંષ્યભ્યવયન્તિ હૃદયશૂલેનાવભૃથં સંસ્થા હ્યેષ પશુર્હૃદયશૂલેન ચરિત્વા -

પ્રત્યેત્ય વૈશ્વકર્મણાનિ જુહોતિ । વિશ્વાનિ કર્મણ્યયમગ્નિસ્તાન્યસ્યાત્ર સર્વાણિ કર્માણિ કૃતાનિ ભવન્તિ તાન્યેતત્પ્રીણાતિ તાનિ હવિષા દેવતાં કરોતિ યસ્યૈ વૈ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહ્યતે સા દેવતા ન સા યસ્યૈ ન ગૃહ્યતેઽથો વિશ્વકર્માયમગ્નિસ્તમેવૈતત્પ્રીણાતિ -

૯.૫.૧.૪૩ અથ વૈશ્વકર્મણહોમઃ
યદ્વેવ વૈશ્વકર્મણાનિ જુહોતિ । પ્રાયણં ચ હાગ્નેરુદયનં ચ સાવિત્રાણિ પ્રાયણં વૈશ્વકર્મણાન્યુદયનં સ યત્સાવિત્રાણ્યેવ જુહુયાન્ન વૈશ્વકર્મણાનિ યથા પ્રાયણમેવ કુર્યાન્નોદયનં તાદૃક્તદથ યદ્વૈશ્વકર્મણાન્યેવ જુહુયાન્ન સાવિત્રાણિ યથોદયનમેવ કુર્યાન્ન પ્રાયણં તાદૃક્તદુભયાનિ જુહોતિ પ્રાયણં ચ તદુદયનં ચ કરોતિ -

અષ્ટાવમૂનિ ભવન્તિ । એવમિમાનિ તદ્યથા પ્રાયણં તથોદયનં કરોતિ સ્વાહાકારોઽમીષાં નવમો ભવત્યેવમેષાં તદ્યથા પ્રાયણં તથોદયનં કરોત્યાહુતિરમીષાં દશમી ભવત્યેવમેષાં તદ્યથા પ્રાયણં તથોદયનં કરોતિ સંતતાં તત્રાહુતિં જુહોતિ રેતો વૈ તત્ર યજ્ઞો રેતસોઽવિચ્છેદાય સ્રુવેણેહ સ્વાહાકારં નિરુક્તં હિ રેતો જાતં ભવતિ -

યદાકૂતાત્ । સમસુસ્રોદ્ધૃદો વા મનસો વા સમ્ભૃતં ચક્ષુષો વેત્યેતસ્માદ્ધ્યેતત્સર્વસ્માદગ્રે કર્મ સમભવત્તદનુ પ્રેત સુકૃતામુ લોકં યત્ર ઋષયો જગ્મુઃ પ્રથમજાઃ પુરાણા ઇત્યમૂનેતદૃષીનાહ -

એતં સધસ્થ । પરિ તે દદામીતિ સ્વર્ગો વૈ લોકઃ સધસ્થસ્તદેનં સ્વર્ગાય લોકાય પરિદદાતિ યમાવહાચ્છેવધિં જાતવેદાઃ અન્વાગન્તા યજ્ઞપતિર્વો અત્ર તં સ્મ જાનીત પરમે વ્યોમન્નિતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

એતં જાનાથ । પરમે વ્યોમન્દેવાઃ સધસ્થા વિદ રૂપમસ્ય યદાગચ્છાત્પથિભિર્દેવયાનૈરિષ્ટાપૂર્તે કૃણવાથાવિરસ્મા ઇતિ યથૈવ યજુસ્તથાબન્ધુરુદ્બુધ્યસ્વાગ્ને યેન વહસીતિ તયોરુક્તો બન્ધુઃ -

પ્રસ્તરેણ પરિધિના । સ્રુચા વેદ્યા ચ બર્હિષા ઋચેમં યજ્ઞં નો નય સ્વર્દેવેષુ ગન્તવ ઇત્યેતૈર્નો યજ્ઞસ્ય રૂપૈઃ સ્વર્ગં લોકં ગમયેત્યેતત્ -

યદ્દત્તં યત્પરાદાનમ્ । યત્પૂર્તં યાશ્ચ દક્ષિણાઃ તદગ્નિર્વૈશ્વકર્મણઃ સ્વર્દેવેષુ નો દધદિતિ યચ્ચૈવ સમ્પ્રતિ દધ્મો યચ્ચાસમ્પ્રતિ તન્નોઽયમગ્નિર્વૈશ્વકર્મણઃ સ્વર્ગે લોકે દધાત્વિત્યેતત્ -

યત્ર ધારા અનપેતાઃ । મધોર્ઘૃતસ્ય ચ યાઃ તદગ્નિર્વૈશ્વકર્મણઃ સ્વર્દેવેષુ નો દધદિતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

અષ્ટૌ વૈશ્વકર્મણાનિ જુહોતિ । અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદન્નેન પ્રીણાતિ -

વૈશ્વકર્મણાનિ હુત્વા નામ કરોતિ । યદા વૈ સર્વઃ કૃત્સ્નો જાતો ભવત્યથ નામ કુર્વન્ત્યત્ર વા એષ સર્વઃ કૃત્સ્નો જાતો ભવતિ -

નામ કૃત્વાથૈનમુપતિષ્ઠતે । સર્વેણ વા એષ એતમાત્મના ચિનોતિ સ યદેતામત્રાત્મનઃ પરિદાં ન વદેતાત્ર હૈવાસ્યૈષ આત્માનં વૃઞ્જીતાથ યદેતામત્રાત્મનઃ પરિદાં વદતે તથો હાસ્યૈષ આત્માનં ન વૃઙ્ક્તે યે અગ્નયઃ પાઞ્ચજન્યા અસ્યાં પૃથિવ્યામધિ તેષામસિ ત્વમુત્તમઃ પ્ર નો જીવાતવે સુવેતિ યે કેચાગ્નયઃ પઞ્ચચિતિકા અસ્યાં પૃથિવ્યામધિ તેષામસિ ત્વં સત્તમઃ પ્રોઅસ્માઞ્જીવનાય સુવેત્યેતદનુષ્ટુભા વાગ્વા અનુષ્ટુબ્વાગુ સર્વાણિ છન્દાંસિ સર્વૈરેવાસ્મા એતચ્છન્દોભિર્નિહ્નુત ઉપસ્થાયાગ્નિં સમારોહ્ય નિર્મથ્યોદવસાનીયયા યજતે -

અથ મૈત્રાવરુણ્યા પયસ્યયા યજતે । દેવત્રા વા એષ ભવતિ ય એતત્કર્મ કરોતિ દૈવમ્વેતન્મિથુનં યન્મિત્રાવરુણૌ સ યદેતયાનિષ્ટ્વા માનુષ્યાં ચરેત્પ્રત્યવરોહઃ સ યથા દૈવઃ સન્માનુષઃ સ્યાત્તાદૃક્તદથ યદેતયા મૈત્રાવરુણ્યા પયસ્યયા યજતે દૈવમેવૈતન્મિથુનમુપૈત્યેતયેષ્ટ્વા કામં યથાપ્રતિરૂપં ચરેત્ -

યદ્વેવૈતયા મૈત્રાવરુણ્યા પયસ્યયા યજતે । પ્રજાપતેર્વિસ્રસ્તાદ્રેતઃ પરાપતત્તં યત્ર દેવાઃ સમસ્કુર્વંસ્તદસ્મિન્નેતયા મૈત્રાવરુણ્યા પયસ્યયા રેતોઽદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદ્દધાતિ -

સ યઃ સ પ્રજાપતિર્વ્યસ્રંસત । અયમેવ સ યોઽયમગ્નિશ્ચીયતેઽથ યદસ્માત્તદ્રેતઃ પરાપતદેષા સા પયસ્યા મૈત્રાવરુણી ભવતિ પ્રાણોદાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ પ્રાણોદાના ઉ વૈ રેતઃ સિક્તં વિકુરુતઃ પયસ્યા ભવતિ પયો હિ રેતો યજ્ઞો ભવતિ યજ્ઞો હ્યેવ યજ્ઞસ્ય રેત ઉપાંશુ ભવત્યુપાંશુ હિ રેતઃ સિચ્યતેઽન્તતો ભવત્યન્તતો હિ રેતો ધીયતે -

તસ્યૈ વાજિનેન ચરન્તિ । તસ્મિન્દક્ષિણાં દધાતિ તૂપરૌ મિથુનૌ દદ્યાદિત્યભ્યાજ્ઞાય નૈવમન્ય ઇતિ હ સ્માહ માહિત્થિઃ સ્રવત્યુ હૈષાગ્નિચિત આહુતિઃ સોમાહુતિર્યામનિષ્ટકે જુહોતિ -

સ સ્વયમાતૃણ્ણા એવોપદધીત । ઇમે વૈ લોકાઃ સ્વયમાતૃણ્ણા ઇમ ઉ લોકા એષોઽગ્નિશ્ચિતઃ -

ઋતવ્યા એવોપદધીત । સંવત્સરો વા ઋતવ્યાઃ સંવત્સર એષોઽગ્નિશ્ચિતઃ -

વિશ્વજ્યોતિષ એવોપદધીત । એતા વૈ દેવતા વિશ્વજ્યોતિષ એતા ઉ દેવતા એષોઽગ્નિશ્ચિતઃ -

૯.૫.૧.૬૧ અથ ગાર્હપત્યસ્ય પુનશ્ચિતિઃ
પુનશ્ચિતિમેવોપદધીત । પુનર્યજ્ઞો હૈષ ઉત્તરા હૈષા દેવયજ્યા પુનર્યજ્ઞમેવૈતદુપધત્ત ઉત્તરામેવ દેવયજ્યામુપ હૈનં પુનર્યજ્ઞો ન તથા કુર્યાદ્યો વાવ ચિતેઽગ્નિર્નિધીયતે તામેવેષ્ટકામેષ સર્વોઽગ્નિરભિસમ્પદ્યતે તદ્યદગ્નૌ જુહોતિ તદેવાસ્ય યથા સર્વસ્મિઞ્છાણ્ડિલેઽગ્નૌ સંચિતે પક્ષપુચ્છવત્યાહુતયો હુતાઃ સ્યુરેવમસ્યૈતા આહુતયો હુતા ભવન્તિ -

૯.૫.૧.૬૨ અથ ઉખ્યસમ્ભરણમીમાંસા
સર્વાણિ વા એષ ભૂતાનિ । સર્વાન્દેવાન્ગર્ભો ભવતિ યોઽગ્નિં બિભર્તિ સ યોઽસંવત્સરભૃતં ચિનુત એતાનિ હ સ સર્વાણિ ભૂતાનિ ગર્ભં ભૂતં નિર્હતે યો ન્વેવ માનુષં ગર્ભં નિર્હન્તિ તન્ન્વેવ પરિચક્ષતેઽથ કિં ય એતં દૈવો હ્યેષ નાસંવત્સરભૃતસ્યઽર્ત્વિજા ભવિતવ્યમિતિ હ સ્માહ વાત્સ્યો નેદસ્ય દેવરેતસસ્ય નિર્હણ્યમાનસ્ય મેદ્યસાનીતિ -

ષણ્માસ્યમન્તમં ચિન્વીતેત્યાહુઃ । ષણ્માસ્યા વા અન્તમા ગર્ભા જાતા જીવન્તીતિ સ યદ્યસંવત્સરભૃતે મહદુક્થં શંસેદૃગશીતીઃ શંસેદસર્વં વૈતદ્યદસંવત્સરભૃતોઽસર્વં તદ્યદૃગશીતયો વિકૃષ્ટં ત્વેનં સ ભૂયો વિકર્ષેદ્યદિ ચૈવ સંવત્સરભૃતઃ સ્યાદ્યદિ ચાસંવત્સરભૃતઃ સર્વમેવ મહદુક્થં શંસેત્ -

અથ હ શાણ્ડિલ્યાયનઃ પ્રાચ્યાં જગામ । તં હ દૈયામ્પાતિરુવાચ શાણ્ડિલ્યાયન કથમગ્નિશ્ચેતવ્યો ગ્લાયામોઽહ સંવત્સરભૃતાયાગ્નિમુ ચિકીષામહ ઇતિ -

સ હોવાચ । કામં ન્વા એનં સ ચિન્વીત યેન પુરા સંવત્સરં ભૃતઃ સ્યાત્તં હ્યેવ તં ભૃતં સન્તં ચિનુત ઇતિ -

કામમ્વેવૈનં સ ચિન્વીત । યઃ સંવત્સરમભિષવિષ્યન્ત્સ્યાદેષ વા એનં પ્રત્યક્ષમન્નેન બિભર્ત્યેતાભિરાહુતિભિઃ -

કામમ્વેવૈનં સ ચિન્વીત । યઃ સંવત્સરમગ્નિહોત્રં જુહુયાદ્બિભર્તિ વા એનમેષ યોઽગ્નિહોત્રં જુહોતિ -

કામમ્વેવૈનં સ ચિન્વીત । યઃ સંવત્સરં જાતઃ સ્યાત્પ્રાણો વા અગ્નિસ્તમેતદ્બિભર્ત્યથ હ વૈ રેતઃ સિક્તં પ્રાણોઽન્વવરોહતિ તદ્વિન્દતે તદ્યજ્જાતં જાતં વિન્દતે તસ્માજ્જાતવેદાસ્તસ્માદપ્યેવંવિત્કામં સદ્યોભૃતં ચિન્વીત યદુ હ વા એવંવિત્પિબતિ વા પાયયતિ વા તદેવાસ્ય યથા સર્વસ્મિઞ્છાણ્ડિલેઽગ્નૌ સંચિતે પક્ષપુચ્છવત્યાહુતયો હુતાઃ સ્યુરેવમસ્યૈતા આહુતયો હુતા ભવન્તિ -