શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 9.3

બ્રાહ્મણ

૧ વૈશ્વાનરહોમઃ-તત્ર ચ દ્વાદશકપાલપુરોડાશદ્રવ્યકવૈશ્વાનરહોમસ્ય સહેતુકં સોપપત્તિકં સાર્થવાદં વિધાનં, પુનસ્તસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનાર્થં વૈશ્વાનરશબ્દસ્ય નિર્વચનમુપપાદનં ચ, વૈશ્વાનરયાગાનન્તરં મારુતાનાં હોમં વિધાય તેષાં પ્રાણાત્મના પ્રશંસનં, તેષાં મારુતાનાં પ્રાણાત્મકત્વાત્તદનુવિધાયિનીં સંખ્યામભિધાયોક્તં પ્રાણત્વમુપજીવ્યોપાંશુયાગાદિકસ્ય પ્રતિપાદનં, દ્વન્દ્વશો મારુતાનાં હોમમનૂદ્ય તેષાં તત્તદ્દ્વન્દ્વીભૂતપ્રાણાત્મકતાપ્રદર્શનદ્વારા હોમસ્થાનપ્રકારનિરૂપણં, તતોઽરણ્યેઽનૂચ્યસ્ય પુરોડાશસ્ય વાગાત્મના પ્રશંસનં, પૂર્વં વૈશ્વાનરસ્ય શિરોરૂપત્વં મારુતાનાં તુ તત્તત્પ્રાણરૂપત્વમભિહિતમિદાનીં તેષામેવ વૈશ્વાનરમારુતાનાં ક્ષત્રપ્રજાત્મના પ્રશંસનં, તેષામુક્તમેવ ક્ષત્રપ્રજાત્મકત્વમુપજીવ્ય તત્સંખ્યાદિકસ્ય પ્રશંસનં, પૂર્વં વૈશ્વાનરમારુતાનાં કેવલં હોમો વિહિતઃ ઇદાનીં તત્ર કઞ્ચિદ્વિશેષં વિધાય તસ્ય પ્રશંસનં, મારુતાનામુક્તપ્રકારકેણ હોમેન વૈશ્વાનરવદ્યાગસમ્પત્તિર્ઘટતે સા સમ્પત્તિઃ કથં ભવતીતિ પ્રશ્નપૂર્વકં તસ્યાઃ પ્રદર્શનં, હોમક્રમેણ તેષાં મારુતાનાં પ્રત્યેકસ્ય નદ્યાદિરૂપેણ પ્રશંસનં, વૈશ્વાનરમાદિત્યરૂપેણ મારુતાંસ્તુ તદ્રશ્મિરૂપેણ પ્રશસ્ય તત્ર મારુતાનાં મરુદ્ગણસંખ્યાનુસારેણ સપ્તકપાલત્વપ્રતિપાદનં, મારુતાના હોમે મન્ત્રાન્પ્રદર્શ્ય તેષામભિપ્રાયનિરૂપણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૨ વસોર્ધારાહોમઃ-તત્ર ચ વસોર્ધારાહોમં વિધાય વસોર્ધારાશબ્દનિર્વચનપુરઃસરં તત્પ્રશંસનં, પુનસ્તસ્યૈવ વસોર્ધારાહોમસ્ય સંસ્કૃતાગ્નેરભિષેકાત્મના પ્રશંસનં, વિહિતો વસોર્ધારાહોમઃ પઞ્ચગૃહીતાજ્યપૂર્ણયા સ્રુચા કર્તવ્ય ઇતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં નિરૂપણં, એતસ્ય વસોર્ધારાહોમસ્ય વૈશ્વાનરમારુતહોમાનન્તર્યત્વપ્રશંસનં, વસોર્ધારાહોમે સ્થાનવિશેષવિધાનં વસોર્ધારાપદસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પુનર્નિર્વચનં ચ, તતઃ ક્રિયમાણેયં વસોર્ધારાઽઽહુતિઃ ક્ષીરાદિધારાવત્સમ્પાદ્યત ઇતિ તસ્યા ધારાકારતાપ્રદર્શનં, પ્રકૃતવસોર્ધારાહોમમન્ત્રાણાં તાત્પર્યાર્થપ્રદર્શનં, અન્યત્ર સર્વત્ર મન્ત્રાન્તે કર્મકરણાત્તદ્વદત્રાપિ હોમપ્રસક્તૌ કસ્યચિદ્વિશેષસ્ય પ્રતિપાદનં, મન્ત્રૈર્વિવક્ષિતસ્યાર્થસ્ય વિવિચ્ય દર્શનં, મન્ત્રાણામવસાને પ્રાપ્તં વ્યવચ્છેદં બાધિત્વા દ્વૌ દ્વૌ મંત્રૌ સંયુજ્યાદિતિ વિશેષાભિધાનં, મંત્રેષુ તત્ર તત્રાવસાનેષુ " યજ્ઞેન કલ્પતામ્" ઇત્યામ્નાયતે તસ્યોપયોગકથનં, " યજ્ઞેન કલ્પતામ્" ઇત્યત્ર યજ્ઞશબ્દેનાત્મનેત્યર્થો વિવક્ષ્યત ઇત્યભિધાનં, “યજ્ઞેન કલ્પતામ્" ઇતિ વાક્યં પ્રતિદ્વાદશમન્ત્રાવસાને ક્વચિત્ક્વચિચ્ચતુર્દશસ્વષ્ટાસુ દશસુ ત્રયોદશસુ ચ પ્રયુઞ્જ્યાદિતિ સહેતુકં પ્રતિપાદનમ્ ।
ઉત્તરહોમાઃ-તત્ર ચાદાવર્ધેન્દ્રસંજ્ઞકમન્ત્રકરણકહોમસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, પ્રહસંજ્ઞકમન્ત્રકરણકહોમસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૩ યજ્ઞક્રતુસંજ્ઞકમંત્રકરણકહોમસ્ય સાર્થવાદં વિધાનમ્ , અયુજસ્તોમસંજ્ઞકમન્ત્રકરણકહોમસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, તત્રાયુજસ્તોમાનામવધિત્વં પ્રતિપાદ્ય તસ્ય પ્રશંસનં, યુગ્મસ્તોમસંજ્ઞકમંત્રકરણકહોમસ્ય સાર્થવાદં વિધાનમ્ , અત્રાપિ પૂર્વવદ્યુગ્મસ્તોમાવધિત્વં પ્રતિપાદ્ય તસ્ય પ્રશંસનં, તતસ્તત્ર તત્રોત્તરસ્તોમપરિગ્રહે વૃક્ષશાખારોહણક્રમેણ તાનેવ દ્વિવિધાન્ સ્તોમાન્પ્રશસ્ય પુનસ્તેષામેવ સ્તોમાનામન્નાત્મના પ્રશંસનં, વયઃ-સંજ્ઞકમંત્રકરણકહોમસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, નામગ્રાહસંજ્ઞકમંત્રફરણકહોમસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, તેષાં મંત્રાણાં સંખ્યા કૃત્સ્નાઽગ્નિપ્રીતિહેતુર્ભવતીતિ . પ્રશંસનં, " વાજાય-સ્વાહા ” ઇત્યાદિનામગ્રાહમંત્રહોમાનન્તરં "ઇયં તે રાટ્ " ઇત્યસ્ય મંત્રસ્ય સાર્થવાદં પ્રયોગકથનમ્, ઉક્તં મન્ત્રમનૂદ્ય તસ્ય સોપપત્તિકં વ્યાખ્યાનં, કલ્પસંજ્ઞકમન્ત્રકરણકહોમસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, કલ્પહોમા દ્વાદશ ભવન્તીતિ સાર્થવાદમભિધાનં, કલ્પહોમેષ્વન્તિમમન્ત્રસ્ય વ્યાખ્યાનં અસ્મિન્નવસરે વસોર્ધારાહોમસાધનભૂતાં તાં સ્રુચમગ્નૌ પ્રાસ્યેદિતિ સહેતુકં વિધાનમ્ , એતસ્યા વસોર્ધારાયા દ્યુલોકાદિષુ ગવાકારતાપ્રદર્શનેન પર્યાવૃત્તિપ્રદર્શનમ્ , ઉક્તાર્થવેદનસ્ય પ્રશંસનં, પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકમસ્યા વસોર્ધારાયાઃ સમ્પત્તેરભિધાનં ચેત્યાદિ,
બ્રાહ્મણ

૪ વાજપ્રસવીયહોમઃ-તત્ર ચ વાજપ્રસવીયહોમં વિધાય તત્પ્રયોજનકથનદ્વારા તસ્ય પદસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તપ્રદર્શનં, પૂર્વં વસોર્ધારયા પ્રીણિતસ્યાભિષિક્તસ્ય ચાગ્નેરયં વાજપ્રસવીયો હોમો ભૂયઃ પ્રીણનાભિષેકહેતુર્ભવતીતિ પ્રશંસનં, પ્રકૃતહોમે દ્રવ્યવિશેષં વિધાય તત્પ્રશંસનં, પ્રસઙ્ગાત્તેષાં ચતુર્દશાનામન્નાનાં મધ્યે એકમન્નં પરિત્યજેત્કિઞ્ચ તદન્નં યાવજ્જીવં નાશ્નીયાદિત્યભિધાનં, તત્રૈવ હોમે સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિત. મૌદુમ્બરં સ્રુવચમસલક્ષણં પાત્રવિશેષં વિધાય તયોઃ સ્રુવચમસયોરાકારવિશેષં ચ વિધાય તત્પ્રશંસનં, પુનસ્તસ્યૈવ વાજપ્રસવીયહોમસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, પાર્થહોમવિધાનં, તાનિ પાર્થાનિ પ્રકૃતસ્ય વાજપ્રસવીયસ્યાભિતો જુહુયાદિતિ સપ્રયોજનમભિધાનં, પૂર્વોક્તપ્રકારેણ હોમેન સર્વાભિષેકસિદ્ધિઃ કથમિતિ પ્રશ્ને સોપપત્તિકં તદુત્તરપ્રતિપાદનં, રાજસૂયવાજપેયસમ્બન્ધિનાં વાજપ્રસવીયકર્મણાં પૌર્વાપર્યે કારણકથનમ્ , આગ્નિકાનામુત્તમત્વસ્યોપપાદનમ ।
અભિષેકઃ--તત્રેત્થં સક્રમં, પાર્થહોમમભિધાયેદાનીં યજમાનસ્ય કૃષ્ણાજિનેઽભિષેકં વિધાય તસ્ય કૃષ્ણાજિનસ્ય યજ્ઞાત્મના પ્રશંસનં "કૃષ્ણાજિનેઽભિષિઞ્ચતિ" ઇતિ સામાન્યેન વિધાનાન્નિર્લોમપ્રદેશે કદાચિદભિષેકઃ સ્યાદિતિ કસ્યચિત્પ્રતિપ્રત્તિઃ સ્યાત્તસ્યા નિવારણાર્થં લોમ્નાં છન્દોરૂપત્વેન પ્રશંસનદ્વારા કૃષ્ણાજિનસ્ય સલોમકત્વપ્રતિપાદનં, સ ચાભિષેક ઉત્તરભાગે કર્તવ્ય ઇતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં નિરૂપણં, કૃષ્ણાજિનસ્ય સંસ્થાનવિશેષં વિધાય તત્પ્રશંસનં, અભિષેકસ્થાનવિષયે સોપપત્તિકં કેષાઞ્ચિચ્છાખિનાં મતમનૂદ્ય તન્નિરસનં, તથૈવાન્યેષાં મતમનૂદ્ય તન્નિરસનં, ઉત્તરતઃ કર્તવ્યસ્યાભિષેકસ્ય ગુણવિશેષકથનેન પ્રશંસનં, પ્રાપ્તૈશ્વર્યસ્ય પ્રાપ્સ્યમાનૈશ્વર્યસ્ય ચ યજમાનસ્યાભિષેકસંસ્થાનવિશેષસ્ય વિધાનં, ફલવિશેષાનુરોધેન ધર્મવિશેષેઽભિષેકસ્ય વિધાનં, વિવક્ષિતસ્થાનસંસ્થાન વિશેષવિશિષ્ટસ્ય કૃષ્ણાજિનાસ્તરણસ્ય વિધાનં કૃષ્ણાજિનસ્ય પરિશ્રિતાં સ્પર્શો યજમાનસમ્બન્ધિદેવાત્માઽભિષેકહેતુર્ભવતીતિ પ્રશંસનં, પ્રકારાન્તરેણાપિ દૈવસ્યાત્મનોઽભિષેકસ્ય સિદ્ધિપ્રદર્શનં, અગ્નેર્યજમાનદૈવાત્મત્વમુપજીવ્ય પાર્થાદિહોમસ્યાભિષેકસ્ય ચ પૌર્વાપર્યમુપપાદ્યાસ્મિન્નવસરે હોમસાધનભૂતમૌદુમ્બરં સ્રુવમનુપ્રાસ્યેદિતિ સકારણં વિધાનં, કૃષ્ણાજિનાસ્તરણાદિકાર્યાનંતરમસ્ય યજમાનસ્યાભિષેકમભિધાય તત્ર મંત્રં ચ વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , તદભિષેકસાધનભૂતં ચમસમગ્નૌ પ્રાસ્યેદિતિ સકારણમભિધાનમ્ , અભિષેકસ્ય પૂર્વોત્તરપાર્થમધ્યવર્તિત્વસ્ય પ્રશંસનં, પાર્થાનાં પૃથગ્ભૂતાયાઃ ષટ્સંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, પૂર્વેષામુત્તરેષાં ચ પાર્થમન્ત્રાણાં ક્રમાદ્બૃહસ્પતીન્દ્રદેવતાપ્રતિપાદકત્વમભિધાય તત્પ્રશંસનં ચેત્યાદિ.