શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 9.2.3

અથાતઃ સમ્પ્રેષ્યતિ । ઉદ્યચ્છેધ્મમુપયચ્છોપયમનીરગ્નયે પ્રહ્રિયમાણાયાનુબ્રૂહ્યગ્નીદેકસ્ફ્યયાઽનૂદેહિ બ્રહ્મન્નપ્રતિરથં જપેતિ -

એતદ્વૈ દેવાનુપપ્રૈષ્યતઃ । એતં યજ્ઞં તંસ્યમાનાન્દક્ષિણતોઽસુરા રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અજિઘાંસન્ન યક્ષ્યધ્વે ન યજ્ઞં તંસ્યધ્વ ઇતિ -

તે દેવા ઇન્દ્રમબ્રુવન્ । ત્વં વૈ નઃ શ્રેષ્ઠો બલિષ્ઠો વીર્યવત્તમોઽસિ ત્વમિમાનિ રક્ષાંસિ પ્રતિયતસ્વેતિ તસ્ય વૈ મે બ્રહ્મ દ્વિતીયમસ્ત્વિતિ તથેતિ તસ્મૈ વૈ બૃહસ્પતિં દ્વિતીયમકુર્વન્બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિસ્ત ઇન્દ્રેણ ચૈવ બૃહસ્પતિના ચ દક્ષિણતોઽસુરાન્રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહત્યાભયે ઽનાષ્ટ્ર એતં યજ્ઞમતન્વત -

તદ્વા એતત્ક્રિયતે । યદ્દેવા અકુર્વન્નિદં નુ તાનિ રક્ષાંસિ દેવૈરેવાપહતાનિ યત્ત્વેતત્કરોતિ યદ્દેવા અકુર્વંસ્તત્કરવાણીત્યથો ઇન્દ્રેણ ચૈવૈતદ્બૃહસ્પતિના ચ દક્ષિણતો ઽસુરાન્રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહત્યાભયેઽનાષ્ટ્ર એતં યજ્ઞં તનુતે -

સ યઃ સ ઇન્દ્રઃ । એષ સોઽપ્રતિરથોઽથ યઃ સ બૃહસ્પતિરેષ સ બ્રહ્મા તદ્યદ્બ્રહ્માપ્રતિરથં જપતીન્દ્રેણ ચૈવૈતદ્બૃહસ્પતિના ચ દક્ષિણતોઽસુરાન્રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહત્યાભયેઽનાષ્ટ્ર એતં યજ્ઞં તનુતે તસ્માદ્બ્રહ્માઽપ્રતિરથં જપતિ -

આશુઃ શિશાનો વૃષભો ન ભીમ ઇતિ । ઐન્દ્ર્યોઽભિરૂપા દ્વાદશ ભવન્તિ દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈતદ્દક્ષિણતોઽસુરાન્રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહન્તિ ત્રિષ્ટુબ્ભિર્વજ્રો વૈ ત્રિષ્ટુબ્વજ્રેણૈવૈતદ્દક્ષિણતોઽસુરાન્રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહન્તિ તા દ્વાવિંશતિર્ગાયત્ર્યઃ સમ્પદ્યન્તે તદાગ્નેય્યો ભવન્ત્યગ્નિકર્મ હિ -

અથૈનમુદ્યચ્છતિ । ઉદુ ત્વા વિશ્વે દેવા અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિરિતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથાભિપ્રયન્તિ । પઞ્ચ દિશો દૈવીર્યજ્ઞમવન્તુ દેવીરિતિ દેવાશ્ચાસુરાશ્ચોભયે પ્રાજાપત્યા દિક્ષ્વસ્પર્ધન્ત તે દેવા અસુરાણાં દિશોઽવૃઞ્જત તથૈવૈતદ્યજમાનો દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય દિશો વૃઙ્ક્તે દૈવીરિતિ તદેના દૈવીઃ કુરુતે યજ્ઞમવન્તુ દેવીરિતિ યજ્ઞમિમવન્તુ દેવીરિત્યેતદપામતિં દુર્મતિં બાધમાના ઇત્યશનાયા વા અમતિરશનાયામપબાધમાના ઇત્યેતદ્રાયસ્પોષે યજ્ઞપતિમાભજન્તીરિતિ રય્યાં ચ પોષે ચ યજ્ઞપતિમાભજન્તીરિત્યેતદ્રાયસ્પોષે અધિ યજ્ઞો અસ્થાદિતિ રય્યાં ચ પોષે ચાધિ યજ્ઞોઽસ્થાદિત્યેતત્ -

સમિદ્ધે અગ્નાવધિ મામહાન ઇતિ । યજમાનો વૈ મામહાન ઉક્થપત્ર ઇત્યુક્થાનિ હ્યેતસ્ય પત્રાણીડ્ય ઇતિ યજ્ઞિય ઇત્યેતદ્ગૃભીત ઇતિ ધારિત ઇત્યેતત્તપ્તં ઘર્મં પરિગૃહ્યાયજન્તેતિ તપ્તં હ્યેતં ઘર્મં પરિગૃહ્યાયજન્તોર્જા યદ્યજ્ઞમયજન્ત દેવા ઇત્યૂર્જા હ્યેતં યજ્ઞમયજન્ત દેવાઃ -

દૈવ્યાય ધર્ત્રે જોષ્ટ્ર ઇતિ । દૈવો હ્યેષ ધર્તા જોષયિતૃતમો દેવશ્રીઃ શ્રીમનાઃ શતપયા ઇતિ દેવશ્રીર્હ્યેષ શ્રીમનાઃ શતપયાઃ પરિગૃહ્ય દેવા યજ્ઞમાયન્નિતિ પરિગૃહ્ય હ્યેતં દેવા યજ્ઞમાયન્દેવા દેવેભ્યો અધ્વર્યન્તો અસ્થુરિત્યધ્વરો વૈ યજ્ઞો દેવા દેવેભ્યો યજ્ઞિયન્તોઽસ્થુરિત્યેતત્ -

વીતં હવિઃ શમિતં શમિતા યજધ્યા ઇતિ । ઇષ્ટં સ્વિષ્ટમિત્યેતત્તુરીયો યજ્ઞો યત્ર હવ્યમેતીત્યધ્વર્યુઃ પુરસ્તાદ્યજૂંષિ જપતિ હોતા પશ્ચાદૃચોઽન્વાહ બ્રહ્મા દક્ષિણતોઽપ્રતિરથં જપત્યેષ એવ તુરીયો યજ્ઞસ્તતો વાકા આશિષો નો જુષન્તામિતિ તતો નો વાકાશ્ચાશિષશ્ચ જુષન્તામિત્યેતત્ -

સૂર્યરશ્મિર્હરિકેશઃ પુરસ્તાત્ । સવિતા જ્યોતિરુદયાં અજસ્રમિત્યસૌ વા આદિત્ય એષો ઽગ્નિઃ સ એષ સૂર્યરશ્મિર્હરિકેશઃ પુરસ્તાત્સવિતૈતજ્જ્યોતિરુદ્યચ્છત્યજસ્રં તસ્ય પૂષા પ્રસવે યાતિ વિદ્વાનિતિ પશવો વૈ પૂષા ત એતસ્ય પ્રસવે પ્રેરતે સમ્પશ્યન્વિશ્વા ભુવનાનિ ગોપા ઇત્યેષ વા ઇદં સર્વં સમ્પશ્યત્યેષ ઉ એવાસ્ય સર્વસ્ય ભુવનસ્ય ગોપ્તા -

તદ્યા અમુષ્માદાદિત્યાદર્વાચ્યઃ પઞ્ચ દિશઃ । તા એતદ્દેવા અસુરાણામવૃઞ્જતાથો તા એવૈતત્સમારોહંસ્તા ઉ એવૈતદ્યજમાનો દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તેઽથો તા એવૈતત્સમારોહત્યથો એતદ્વા એતાભિર્દેવા આતઃ સમ્પ્રાપ્નુવંસ્તથૈવાભિરયમેતદાતઃ સમ્પ્રાપ્નોતિ -

અથાશ્માનં પૃશ્નિમુપદધાતિ । અસૌ વા આદિત્યોઽશ્માપૃશ્નિરમુમેવૈતદાદિત્યમુપદધાતિ પૃશ્નિર્ભવતિ રશ્મિભિર્હિ મણ્ડલં પૃશ્નિ તમન્તરેણાહવનીયં ચ ગાર્હપત્યં ચોપદધાત્યયં વૈ લોકો ગાર્હપત્યો દ્યૌરાહવનીય એતં તદિમૌ લોકાવન્તરેણ દધાતિ તસ્માદેષ ઇમૌ લોકાવન્તરેણ તપતિ -

આગ્નીધ્રવેલાયામ્ । અન્તરિક્ષં વા આગ્નીધ્રમેતં તદન્તરિક્ષે દધાતિ તસ્માદેષોઽન્તરિક્ષાયતનો વ્યધ્વે વ્યધ્વે હ્યેષ ઇતઃ -

સ એષ પ્રાણઃ । પ્રાણમેવૈતદાત્મન્ધત્તે તદેતદાયુરાયુરેવૈતદાત્મન્ધત્તે તદેતદન્નમાયુર્હ્યેતદન્નમુ વા આયુરશ્મા ભવતિ સ્થિરો વા અશ્મા સ્થિરં તદાયુઃ કુરુતે પૃશ્નિર્ભવતિ પૃશ્નીવ હ્યન્નમ્ -

સ ઉપદધાતિ । વિમાન એષ દિવો મધ્ય આસ્ત ઇતિ વિમાનો હ્યેષ દિવો મધ્ય આસ્ત આપપ્રિવાન્રોદસી અન્તરિક્ષમિત્યુદ્યન્વા એષ ઇમાંલ્લોકાનાપૂરયતિ સ વિશ્વાચીરભિચષ્ટે ઘૃતાચીરિતિ સ્રુચશ્ચૈતદ્વેદીશ્ચાહાન્તરા પૂર્વમપરં ચ કેતુમિત્યન્તરેમં ચ લોકમમું ચેત્યેતદથો યચ્ચેદમેતર્હિ ચીયતે યચ્ચાદઃ પૂર્વમચીયતેતિ -

ઉક્ષા સમુદ્રો અરુણઃ સુપર્ણ ઇતિ । ઉક્ષા હ્યેષ સમુદ્રોઽરુણઃ સુપર્ણઃ પૂર્વસ્ય યોનિં પિતુરાવિવેશેતિ પૂર્વસ્ય હ્યેષ એતં યોનિં પિતુરાવિશતિ મધ્યે દિવો નિહિતઃ પૃશ્નિરશ્મેતિ મધ્યે હ્યેષ દિવો નિહિતઃ પૃશ્નિરશ્મા વિચક્રમે રજસસ્પાત્યન્તાવિતિ વિક્રમમાણો વા એષ એષાં લોકાનામન્તાન્યાતિ -

દ્વાભ્યામુપદધાતિ । દ્વિપાદ્યજમાનો યજમાનોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદુપદધાતિ ત્રિષ્ટુબ્ભ્યાં ત્રૈષ્ટુભો હ્યેષ ન સાદયત્યસન્નો હ્યેષ ન સૂદદોહસાધિવદતિ પ્રાણો વૈ સૂદદોહાઃ પ્રાણ એષ કિં પ્રાણે પ્રાણં દધ્યામિતિ તં નિધાય યથા ન નશ્યેત્ -

અથોપાયન્તિ । ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્નિતિ તસ્યોક્તો બન્ધુર્દેવહૂર્યજ્ઞ આ ચ વક્ષત્સુમ્નહૂર્યજ્ઞ આ ચ વક્ષદિતિ દેવહૂશ્ચૈવ યજ્ઞઃ સુમ્નહૂશ્ચ યક્ષદગ્નિર્દેવો દેવાં આ ચ વક્ષદિતિ યક્ષચ્ચૈવાગ્નિર્દેવો દેવાના ચ વહત્વિત્યેતત્ -

વાજસ્ય મા પ્રસવઃ । ઉદ્ગ્રાભેણોદગ્રભીત્ અધા સપત્નાનિન્દ્રો મે નિગ્રાભેણાધરાં અકરિતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

ઉદ્ગ્રાભં ચ નિગ્રાભં ચ । બ્રહ્મ દેવા અવીવૃધન્। અધા સપત્નાનિન્દ્રાગ્ની મે વિષૂચીનાન્વ્યસ્યતામિતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

તદ્યા અમુષ્માદાદિત્યાદૂર્ધ્વાશ્ચતસ્રો દિશઃ । તા એતદ્દેવા અસુરાણામવૃઞ્જતાથો તા એવૈતત્સમારોહંસ્તા ઉ એવૈતદ્યજમાનો દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તેઽથો તા એવૈતત્સમારોહત્યથો એતદ્વા એતાભિર્દેવા આતઃ સમ્પ્રાપ્નુવંસ્તથૈવાભિરયમેતદાતઃ સમ્પ્રાપ્નોતિ -

અથાગ્નિમારોહન્તિ । ક્રમધ્વમગ્નિના નાકમિતિ સ્વર્ગો વૈ લોકો નાકઃ ક્રમધ્વમનેનાગ્નિનૈતં સ્વર્ગં લોકમિત્યેતદુખ્યં હસ્તેષુ બિભ્રત ઇત્યુખ્યં હ્યેત એતં હસ્તેષુ બિભ્રતિ દિવસ્પૃષ્ઠં સ્વર્ગત્વા મિશ્રા દેવેભિરાધ્વમિતિ દિવસ્પૃષ્ઠં સ્વર્ગં લોકં ગત્વા મિશ્રા દેવેભિરાધ્વમિત્યેતત્ -

પ્રાચીમનુ પ્રદિશં પ્રેહિ વિદ્વાનિતિ । પ્રાચી વૈ દિગગ્નેઃ સ્વામનુ પ્રદિશં પ્રેહિ વિદ્વાનિત્યેતદગ્નેરગ્ને પુરો અગ્નિર્ભવેહેત્યસ્ય ત્વમગ્નેરગ્ને પુરોઽગ્નિર્ભવેહેત્યેતદ્વિશ્વા આશા દીદ્યાનો વિભાહીતિ સર્વા આશા દીપ્યમાનો વિભાહીત્યેતદૂર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદ ઇત્યાશિષમાશાસ્તે -

પૃથિવ્યા અહમ્ । ઉદન્તરિક્ષમારુહમન્તરિક્ષાદ્દિવમારુહમિતિ ગાર્હપત્યાદ્ધ્યાગ્નીધ્રીયમાગચ્છન્ત્યાગ્નીધ્રીયાદાહવનીયં દિવો નાકસ્ય પૃષ્ઠાત્સ્વર્જ્યોતિરગામહમિતિ દિવો નાકસ્ય પૃષ્ઠાત્સ્વર્ગં લોકમગામહમિત્યેતત્ -

સ્વર્યન્તો નાપેક્ષન્તે । આ દ્યાં રોહન્તિ રોદસી ઇતિ ન હૈવ તેઽપેક્ષન્તે યે સ્વર્ગં લોકં યન્તિ યજ્ઞં યે વિશ્વતોધારં સુવિદ્વાંસો વિતેનિર ઇત્યેષ એવ યજ્ઞો વિશ્વતોધાર એત ઉ એવ સુવિદ્વાંસો ય એતં વિતન્વતે -

અગ્ને પ્રેહિ પ્રથમો દેવયતામિતિ । ઇમમેતદગ્નિમાહ ત્વમેષાં પ્રેહિ પ્રથમો દેવયતામિતિ ચક્ષુર્દેવાનામુત મર્ત્યાનામિત્યુભયેષાં હૈતદ્દેવમનુષ્યાણાં ચક્ષુરિયક્ષમાણા ભૃગુભિઃ સજોષા ઇતિ યજમાના ભૃગુભિઃ સજોષા ઇત્યેતત્સ્વર્યન્તુ યજમાનાઃ સ્વસ્તીતિ સ્વર્ગં લોકં યન્તુ યજમાનાઃ સ્વસ્તીત્યેતત્ -

તદ્યા અમુષ્મિંલોકે પઞ્ચ દિશઃ । તા એતદ્દેવા અસુરાણામવૃઞ્જતાથો તા એવૈતત્સમારોહંસ્તા ઉ એવૈતદ્યજમાનો દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તેઽથો તા એવૈતત્સમારોહત્યથો એતદ્વા એતાભિર્દેવા આતઃ સમ્પ્રાપ્નુવંસ્તથૈવાભિરયમેતદાતઃ સમ્પ્રાપ્નોતિ -

અથૈનમભિજુહોતિ । એતદ્વા એનં દેવા ઈયિવાંસમુપરિષ્ટાદન્નેનાપ્રીણન્નેતયાઽઽહુત્યા તથૈવૈનમયમેતદીયિવાંસમુપરિષ્ટાદન્નેન પ્રીણાત્યેતયાઽઽહુત્યા કૃષ્ણાયૈ શુક્લવત્સાયૈ પયસા રાત્રિર્વૈ કૃષ્ણા શુક્લવત્સા તસ્યા અસાવાદિત્યો વત્સઃ સ્વેનૈવૈનમેતદ્ભાગેન સ્વેન રસેન પ્રીણાત્યુપરિ ધાર્યમાણ ઉપરિ હિ સ યમેતત્પ્રીણાતિ દોહનેન દોહનેન હિ પયઃ પ્રદીયતે -

યદ્વેવૈનમભિજુહોતિ । શિર એતદ્યજ્ઞસ્ય યદગ્નિઃ પ્રાણઃ પયઃ શીર્ષંસ્તત્પ્રાણં દધાતિ યથા સ્વયમાતૃણ્ણામભિપ્રક્ષરેદેવમભિજુહુયાત્પ્રાણઃ સ્વયમાતૃણ્ણા રસ એષ શિરશ્ચ તત્પ્રાણં ચ રસેન સંતનોતિ સંદધાતિ નક્તોષાસા સમનસા વિરૂપે ઇતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અગ્ને સહસ્રાક્ષેતિ । હિરણ્યશકલૈર્વા એષ સહસ્રાક્ષઃ શતમૂર્ધન્નિતિ યદદઃ શતશીર્ષા રુદ્રોઽસૃજ્યત શતં તે પ્રાણાઃ સહસ્રં વ્યાના ઇતિ શતં હૈવ તસ્ય પ્રાણાઃ સહસ્રં વ્યાના યઃ શતશીર્ષા ત્વં સાહસ્રસ્ય રાય ઈશિષ ઇતિ ત્વં સર્વસ્યૈ રય્યા ઈશિષ ઇત્યેતત્તસ્મૈ તે વિધેમ વાજાય સ્વાહેત્યેષ વૈ વાજસ્તમેતત્પ્રીણાતિ -

દ્વાભ્યામભિજુહોતિ । દ્વિપાદ્યજમાનો યજમાનોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદભિજુહોતિ -

અથૈનં નિદધાતિ । સુપર્ણોઽસિ ગરુત્માનિત્યેતદ્વા એનમદો વિકૃત્યા સુપર્ણં ગરુત્મન્તં વિકરોતિ તં સુપર્ણં ગરુત્મન્તં ચિનોતિ તં સુપર્ણં ગરુત્મન્તં કૃત્વાન્તતો નિદધાતિ પૃષ્ઠે પૃથિવ્યાઃ સીદ ભાસાન્તરિક્ષમાપૃણ જ્યોતિષા દિવમુત્તભાન તેજસા દિશ ઉદ્દૃંહેત્યેવં હ્યેષ એતત્સર્વં કરોતિ -

આજુહ્વાનઃ સુપ્રતીકઃ પુરસ્તાદિતિ । આજુહ્વાનો નઃ સુપ્રતીકઃ પુરસ્તાદિત્યેતદગ્ને સ્વં યોનિમાસીદ સાધુયેત્યેષ વા અસ્ય સ્વો યોનિસ્તં સાધ્વાસીદેત્યેતદસ્મિન્ત્સધસ્થે અધ્યુત્તરસ્મિન્નિતિ દ્યૌર્વા ઉત્તરં સધસ્થં વિશ્વે દેવા યજમાનશ્ચ સીદતેતિ તદ્વિશ્વૈર્દેવૈઃ સહ યજમાનં સાદયતિ દ્વાભ્યાં નિદધાતિ તસ્યોક્તો બન્ધુર્વષટ્કારેણ તસ્યોપરિ બન્ધુઃ -

અથાસ્મિન્ત્સમિધ આદધાતિ । એતદ્વા એનં દેવા ઈયિવાંસમુપરિષ્ટાદન્નેનાપ્રીણન્ત્સમિદ્ભિશ્ચાહુતિભિશ્ચ તથૈવૈનમયમેતદીયિવાંસમુપરિષ્ટાદન્નેન પ્રીણાતિ સમિદ્ભિશ્ચાહુતિભિશ્ચ -

સ વૈ શમીમયીં પ્રથમામાદધાતિ । એતદ્વા એષ એતસ્યામાહુત્યાં હુતાયામ્પ્રાદીપ્યતોદજ્વલત્તસ્માદ્દેવા અબિભયુર્યદ્વૈ નોઽયં ન હિંસ્યાદિતિ ત એતાં શમીમપશ્યંસ્તયૈનમશમયંસ્તદ્યદેતં શમ્યાઽશમયંસ્તસ્માચ્છમી તથૈવૈનમયમેતચ્છમ્યા શમયતિ શાન્ત્યા એવ ન જગ્ધ્યૈ -

તાં સવિતુર્વરેણ્યસ્ય । ચિત્રામાહં વૃણે સુમતિં વિશ્વજન્યાં યામસ્ય કણ્વો અદુહત્પ્રપીનાં સહસ્રધારાં પયસા મહીં ગામિતિ કણ્વો હૈનાં દદર્શ સા હાસ્મૈ સહસ્રધારા સર્વાન્કામાન્દુદુહે તથૈવૈતદ્યજમાનાય સહસ્રધારા સર્વાન્કામાન્દુહે -

અથ વૈકઙ્કતીમાદધાતિ । તસ્યા ઉક્તો બન્ધુઃ। વિધેમ તે પરમે જન્મન્નગ્ન ઇતિ દ્યૌર્વા અસ્ય પરમં જન્મ વિધેમ સ્તોમૈરવરે સધસ્થ ઇત્યન્તરિક્ષં વા અવરં સધસ્થં યસ્માદ્યોનેરુદારિથા યજે તમિત્યેષ વા અસ્ય સ્વો યોનિસ્તં યજ ઇત્યેતત્પ્ર ત્વે હવીંષિ જુહુરે સમિદ્ધ ઇતિ યદા વા એષ સમિધ્યતેઽથૈતસ્મિન્હવીંષિ પ્રજુહ્વતિ -

અથૌદુમ્બરીમાદધાતિ । ઊર્ગ્વૈ રસ ઉદુમ્બર ઊર્જૈવૈનમેદ્રસેન પ્રીણાતિ કર્ણકવતી ભવતિ પશવો વૈ કર્ણકાઃ પશુભિરેવૈનમેતદન્નેન પ્રીણાતિ યદિ કર્ણકવતીં ન વિન્દેદ્દધિદ્રપ્સમુપહત્યાદધ્યાત્તદ્યદ્દધિદ્રપ્સ ઉપતિષ્ઠતે તદેવ પશુરૂપં પ્રેદ્ધો અગ્ને દીદિહિ પુરો ન ઇતિ વિરાજાઽઽદધાત્યન્નં વિરાડન્નેવૈનમેતત્પ્રીણાતિ તિસ્રઃ સમિધ આદધાતિ ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદન્નેન પ્રીણાતિ -

અથાહુતીર્જુહોતિ । યથા પરિવિષ્યાનુપાયયેત્તાદૃક્તત્સ્રુવેણ પૂર્વે સ્રુચોત્તરામગ્ને તમદ્યાશ્વં ન સ્તોમૈઃ ક્રતું ન ભદ્રં હૃદિસ્પૃશં ઋધ્યામા ત ઓહૈરિતિ યસ્તે હૃદિસ્પૃક્સ્તોમસ્તં ત ઋધ્યાસમિત્યેતત્પઙ્ક્ત્યા જુહોતિ પઞ્ચપદા પઙ્ક્તિઃ પઞ્ચચિતિકો ઽગ્નિઃ પઞ્ચઽર્તવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદન્નેન પ્રીણાતિ -

અથ વૈશ્વકર્મણીં જુહોતિ । વિશ્વકર્માયમગ્નિસ્તમેવૈતત્પ્રીણાતિ। ચિત્તિં જુહોમિ મનસા ઘૃતેનેતિ ચિત્તમેષાં જુહોમિ મનસા ચ ઘૃતેન ચેત્યેતદ્યથા દેવા ઇહાગમન્નિતિ યથા દેવા ઇહાગચ્છાનિત્યેતદ્વીતિહોત્રા ઋતાવૃધ ઇતિ સત્યવૃધ ઇત્યેતત્પત્યે વિશ્વસ્ય ભૂમનો જુહોમિ વિશ્વકર્મણ ઇતિ યોઽસ્ય સર્વસ્ય ભૂતસ્ય પતિસ્તસ્મૈ જુહોમિ વિશ્વકર્મણ ઇત્યેતદ્વિશ્વાહાદાભ્યં હવિરિતિ સર્વદૈવાક્ષિતં હવિરિત્યેતત્ -

અથ પૂર્ણાહુતિં જુહોતિ સર્વમેતદ્યત્પૂર્ણં સર્વેણૈવૈનમેતત્પ્રીણાતિ -

સપ્ત તે અગ્ને સમિધ ઇતિ પ્રાણા વૈ સમિધઃ પ્રાણા હ્યેતં સમિન્ધતે સપ્ત જિહ્વા ઇતિ યાનમૂન્ત્સપ્ત પુરુષાનેકં પુરુષમકુર્વંસ્તેષામેતદાહ સપ્ત ઋષય ઇતિ સપ્ત હિ ત ઋષય આસન્ત્સપ્ત ધામ પ્રિયાણીતિ છન્દાંસ્યેતદાહ છન્દાંસિ વા અસ્ય સપ્ત ધામ પ્રિયાણિ સપ્ત હોત્રાઃ સપ્તધા ત્વા યજન્તીતિ સપ્ત હ્યેતં હોત્રાઃ સપ્તધા યજન્તિ સપ્ત યોનિરિતિ ચિતીરેતદાહાપૃણસ્વેત્યા પ્રજાયસ્વેત્યેતદ્ઘૃતેનેતિ રેતો વૈ ઘૃતં રેત એવૈતદેષુ લોકેષુ દધાતિ સ્વાહેતિ યજ્ઞો વૈ સ્વાહાકારો યજ્ઞિયમેવૈતદિદં સકૃત્સર્વં કરોતિ -

સપ્ત સપ્તેતિ । સપ્તચિતિકોઽગ્નિઃ સપ્તઽર્તવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતત્પ્રીણાતિ તિસ્ર આહુતીર્જુહોતિ ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદન્નેન પ્રીણાતિ તિસ્રઃ સમિધ આદધાતિ તત્ષટ્ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

તિષ્ઠન્ત્સમિધ આદધાતિ । અસ્થીનિ વૈ સમિધસ્તિષ્ઠન્તીવ વા અસ્થીન્યાસીન આહુતીર્જુહોતિ માંસાનિ વા આહુતય આસત ઇવ વૈ માંસાન્યન્તરાઃ સમિધો ભવન્તિ બાહ્યા આહુતયોઽન્તરાણિ હ્યસ્થીનિ બાહ્યાનિ માંસાનિ -

અથાતઃ સમ્પદેવ । ષટ્પુરસ્તાજ્જુહોતિ ષડુપરિષ્ટાત્ષડ્ભિરાશ્મનઃ પૃશ્નેર્યન્તિ દ્વાભ્યામશ્માનં પૃશ્નિમુપદધાતિ ચતુર્ભિરાગ્નેર્યન્તિ પઞ્ચભિરગ્નિમારોહન્તિ તદેકાન્ન ત્રિંશદાહુતિરેવ ત્રિંશત્તમી દ્વાભ્યામગ્નિં નિદધાતિ તદ્દ્વાત્રિંશદ્દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુપ્સૈષાનુષ્ટુપ્ -

તદ્યા અમૂસ્તિસ્રોઽનુષ્ટુભઃ । ગાર્હપત્યે સમ્પાદયન્તિ તાસામેતામત્રૈકામાહરન્તિ તદ્યદેતામત્રાહરન્ત્યત્રૈષ સર્વોઽગ્નિઃ સંસ્કૃતઃ સ એષોઽત્ર તસ્મૈ નાલમાસીદ્યદન્નમાત્સ્યત્ -

સોઽગ્નિમબ્રવીત્ । ત્વયાન્નમદાનીતિ તથેતિ તસ્માદ્યદૈવૈતમત્રાહરન્ત્યથૈષોઽલમન્નાયાલમાહુતિભ્યો ભવતિ -

અથો આહુઃ । પ્રજાપતિરેવૈતં પ્રિયં પુત્રમુરસ્યાધત્ત ઇતિ સ યો હૈતદેવં વેદા હૈવં પ્રિયં પુત્રમુરસિ ધત્તે -

યદ્વેવૈતમત્રાહરન્તિ । યાન્વૈ તાન્ત્સપ્ત પુરુષાનેકં પુરુષમકુર્વન્નયમેવ સ યોઽયમગ્નિશ્ચીયતેઽથ યામેષાં તામૂર્ધ્વાં શ્રિયં રસં સમુદૌહન્નેષ સ યમેતમત્રાગ્નિમાહરન્તિ તદ્યદેતમત્રાહરન્તિ યૈવૈતેષાં સપ્તાનાં પુરુષાણાં શ્રીર્યો રસસ્તમેતદૂર્ધ્વં સમુદૂહન્તિ તદસ્યૈતચ્છિર આત્માઽયમગ્નિશ્ચિત આત્માનમેવાસ્યૈતત્સંસ્કૃત્ય શિરઃ પ્રતિદધાતિ -