શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 9.2

બ્રાહ્મણ

૧ ઔપવસથ્યદિવસાત્પ્રાચીને દિવસે કર્તવ્યં પ્રયોગમભિધાય તથા તસ્મિન્દિવસે કર્તવ્યસ્ય પ્રયોગસ્યાભિધાનં, દર્ભમુષ્ટિનિધાનાનન્તરં તદાજ્યં દધ્યાદિ ચાદાય ચિત્યાગ્નિસમારોહણવિધાનં તત્ર મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્, અગ્નિમારુહ્ય પઞ્ચગૃહીતેનાજ્યેન સ્વયમાતૃણ્ણાયાં વ્યાઘારણં કુર્યાદિતિ વિધાનં, વ્યાઘારણસ્ય સ્વયમાતૃણ્ણાધારકત્વસ્ય પ્રશંસનં, પ્રકારાન્તરેણાપિ સ્વયમાતૃણ્ણાયાં વ્યાઘારણત્વસ્યોપપાદનં, નનુ યદ્યેષા સ્વયમાતૃણ્ણાઽગ્નેરુત્તરવેદિસ્તર્હિ તદ્વ્યાઘારણં પૂર્વોત્તરવેદિવદ્ધિરણ્યદર્શનાદિપૂર્વકત્વેન ભવિતવ્યમિત્યભિધાનં, સ્વાહાકારવેટ્કારયોઃ પ્રત્યક્ષત્વપરોક્ષત્વાભિધાનપૂર્વકમાજ્યેન પઞ્ચગૃહીતેન વ્યતિહારમુત્તરવેદેર્વ્યાઘારણાત્તથૈવાસ્યા અપિ ઉત્તરવેદિત્વેન વ્યાઘારણમુપપન્નમિત્યભિધાનં, ક્રમેણ વ્યાઘારણમન્ત્રાન્પ્રદર્શ્ય તેષાં વ્યાખ્યાનં, પ્રકારાન્તરેણ મન્ત્રાભિધાનં પ્રશસ્યાહુતીનાં પઞ્ચત્વસંખ્યાઽગ્નેઃ કાર્ત્સ્ન્યેન તૃપ્તિહેતુર્ભવતીતિ પ્રતિપાદનં, દધ્યાદીનાં સોપયોગં વિનિયોગમભિધાય તેષાં બહુ । ત્વાત્સર્વાન્નત્વં વિહિતં તત્સમુક્ષણં પરિશ્રિદ્ભ્યો બહિરપિ કર્તવ્યમિત્યભિધાનમ્, ઉપરિષ્ટાદ્દર્ભમુષ્ટિં નિદધાતીત્યુક્તાન્દર્ભાન્સમુક્ષણે વિનિયુજ્ય તત્પ્રશંસનં, પુનસ્તે । ષામેવ દધ્યાદીનામગ્નેરુપરિષ્ટાદ્ભાગરૂપેણ પ્રશંસનં, સમુક્ષણે મન્ત્રદ્વયં વિનિયુજ્ય સાભિપ્રાયં તયોર્વ્યાખ્યાનં, પ્રત્યવરોહણે મન્ત્રજપસ્યાન્વયવ્યતિરેકયોર્ગુણદોષાભિધાનમ્ , અગ્નેરવરુહ્ય પશ્ચાત્કર્તવ્યપ્રયોગસ્ય કથનં, તત્ર પ્રવર્ગ્યસ્ય પરિષ્યન્દે ઉત્સાદનવિધાનં । પ્રવર્ગ્યોત્સાદનસ્યાગ્નિરૂપં સ્થાનાન્તરં વિધાય તત્પ્રશંસનં, પુનસ્તત્રૈવોદ્વાસનસ્ય યજ્ઞસ્ય શિરઃશરીરસન્ધાનરૂપેણ પ્રશંસનં, યદા ત્વગ્નાવુત્સાદનં તદોક્તોદ્વાસને વિશેષપ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૨ પ્રવર્ગ્યોદ્વાસનાનન્તરં સઞ્ચિતે ઇષ્ટકા સમૂહે સ્થાપનાયાગ્નિ પ્રણેતું તાવદ્ગાર્હપત્યે આજ્યહોમસમિદ્ધોમયોઃ સાર્થવાદં વિધાનં, તત્રાજ્યહોમે પૂર્વં પઞ્ચગૃહીતં ગૃહીત્વા તેનૈકામાહુતિં હુત્વા પુનરેકસ્યાં સ્રુચિ ષોડશગૃહીતં ગૃહીત્વા તત્સમં વિભજ્ય તાભ્યાં સમભાગાભ્યામપરમાહુતિદ્વયં વૈશ્વકર્મણાઽઽભ્યાં જુહુયાદિત્યેવં તિસ્ર આહુતીર્જુહોતીતિ સાર્થવાદં નિરૂપણમ્ , એવમાજ્યહોમપ્રકારમભિધાય સમિદ્ધોમે વિશેષાભિધાનં, તત્ર તાશ્ચ સમિધ ઔદુમ્બર્યસ્તિસ્રશ્ચેતિ પ્રતિપાદનમ્, ઉક્તાનામાજ્યાહુતીનાં પુરસ્તાદન્નરૂપત્વેન સંસ્કારસદૃશત્વોપવર્ણનં, પ્રથમાહુત્યર્થં પઞ્ચવારં ગ્રહણસ્યાગ્નેઃ શીર્ષણ્યપ્રાણપઞ્ચકોપધાનરૂપેણ પ્રશંસનં, પ્રથમાહુતિ । હોમમન્ત્રે તિગ્મપદસમ્બન્ધસ્ય પ્રશંસનમ્, આહુતિદ્વયાર્થં ષોડશવારં ગ્રહણસ્ય પ્રશંસનમ્, એતદાહુતિદ્વયમષ્ટાભિરષ્ટા ભિરૃગ્ભિરિત્યેવમનુવાકશેષેણ હોતવ્યં તથા ચૈતાઃ સર્વા ઋચઃ • • સમ્ભૂય સપ્તદશ ભવન્તિ, તસ્યા એતસ્યા મન્ત્રગતાયા સંખ્યાયાઃ કૃત્સ્નાગ્નિસંસ્કારહેતુત્વેન પ્રશંસનં, મિલિતાયા ગ્રહણસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, સમિધાં હોમસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, સમિદ્ધોમે મંત્રત્રયં વિનિયુજ્ય તન્નિગદવ્યાખ્યાતમિતિ પ્રદર્શનમ્, આજ્યસમિદાહુતિસંખ્યાયાઃ પૂર્વં પૃથક્પ્રશંસનં, પશ્ચાત સંભૂય પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૩ ઇત્થમગ્નિપ્રણયનાર્થં યથોક્તં હોમં વિધાય તતસ્તત્પ્રાયણૌપયિકીઃ ક્રિયાઃ કર્તું તદુચિતસ્ય સમ્પ્રેષસ્ય પ્રતિપાદનમ્ અત્ર સમ્પ્રૈષે બ્રહ્મન્નપ્રતિરથં જપેતિ યદુક્તં તસ્યોપયોગમભિધાતું પુરાકલ્પસ્ય નિરૂપણં, તત્રાપ્રતિરથસ્યેન્દ્રત્વં બ્રહ્મણો બૃહસ્પતિત્વં ચ પ્રતિપાદ્ય બ્રહ્મણો દ્વાદશર્ચાપ્રતિરથસૂક્તસ્ય જપકરણવિધાનમ્ , અપ્રતિરથસૂક્તસ્ય સોપપત્તિકં તદ્ગતઋક્સંખ્યાછન્દોદ્વારા પ્રશંસનં, તતોઽગ્નેઃ સમન્ત્રકમુદ્યમનવિધાનમ્, ઉદ્યમનાનન્તરમધ્વર્યુપ્રભૃતીનાં " પઞ્ચ દિશો દૈવી:" ઇત્યાદિભિઃ પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈશ્ચિત્યં પ્રતિ ગમનં વિધાય તેષાં મંત્રાણાં વ્યાખ્યાનમ્, ઉક્તૈર્મન્ત્રૈરાગ્નીધ્રપર્યન્તં ગત્વા તત્રૈકસ્ય .પૃશ્નિવર્ણસ્યાશ્મનઃ સ્થાનવિશેષે ઉપધાનસ્ય સોપપત્તિકં સાર્થવાદમભિધાનમ્ , અભિહિતે ઉપધાને મન્ત્રદ્વયં પ્રદર્શ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , ઉપધાનમન્ત્રયોર્દ્વિત્વં પ્રશસ્ય પ્રકૃતસ્યાશ્મન ઇષ્ટકાન્તરવદુપધાનસ્ય વિધાનાત્તદ્વદેવ સાદનસૂદદોહસાધિવદનયોઃ પ્રસક્તૌ તયોઃ સોપપત્તિકં સકારણં નિષેધકરણં, તસ્યોપહિતસ્યાશ્મનો રક્ષાં વિધાયાહવનીયદેશં પ્રતિ ગચ્છેયુરિતિ વિધાનં, તત્ર મંત્રચતુષ્ટયં વિનિયુજ્ય તન્મધ્યે દ્વિતીયમંત્રસ્ય વ્યાખ્યાનમવશિષ્ટં મંત્રત્રયં । નિગદવ્યાખ્યાતમિતિ પ્રદર્શનં ચ, ઉક્તમંત્રૈરાગ્નીધ્રાદાહવનીપર્યન્તં । ગમને સૂર્યાદૂર્ધ્વાભ્રાતૃવ્યસમ્બન્ધિનીશ્ચતસ્રો દિશસ્તથૈવ પ્રાપ્નોતીત્યભિધાનં, ચિત્યાગ્નિસમીપગમનાનન્તરં "ક્રમધ્વમગ્નિના " ઇત્યાદિભિઃ પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈસ્તસ્યારોહણવિધાનં તેષાં મન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનં ચ, ઉક્તમન્ત્રસાધ્યેન ચિત્યાગ્નેરારોહણેન સ્વર્ગે લોકે વિદ્યમાના ભ્રાતૃવ્યસમ્બન્ધિનીઃ પઞ્ચ દિશઃ પૂર્વવત્પ્રાપ્નોતીત્યભિધાનં, ચિત્યાનિસમારોહણાનન્તરમસ્મિન્નુખ્યાગ્નૌ હોમસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, વિહિતે હોમે દ્રવ્યસ્ય સકારણં સાર્થવાદં સવિશેષમભિધાનં, પ્રકૃતમભિહોમં પ્રકારાન્તરેણ પ્રશસ્ય તત્ર મંત્રદ્વયં વિનિયુજ્ય તત્ર ચ પૂર્વસ્ય પ્રતીકં પ્રદર્શ્યોત્તરસ્ય વ્યાખ્યાનં, મંત્રગતં દ્વિત્વં પ્રશસ્યોખ્યાગ્નેશ્ચિતીનામુપરિ નિધાનં વિધાય ચ તત્ર મંત્રદ્વયં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, તતોઽસ્મિનગ્નૌ સમિધામાધાનં વિધાય તાઃ સમિધશ્ચિત્યાગ્નિં પ્રાપ્તસ્યાનેરુપરિતનાન્નરૂપેણ પ્રશસ્ય તત્ર શમીમયીં સમિધં પ્રથમામાદધ્યાદિતિ સકારણમભિધાનમ્, અસ્મિઞ્છમીસમિધ આધાને મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્યાભિપ્રાયવર્ણનં, તતઃ સ્તાવકાર્યવાદાતિદેશસહિતં વૈકઙ્કતસમિદાધાનં વિધાય તત્ર મન્ત્રં ચ વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, તતઃ સાર્થવાદં કર્ણકવત્યૌદુમ્બરસમિધો હોમં વિધાય તદભાવે પ્રતિનિધિં ચાભિધાય મન્ત્રં ચ વિનિયુજ્ય તસ્ય પ્રશંસનં, સમિદ્ધોમગતત્રિત્વસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, સમિદ્ધોમાનન્તરમાજ્યાહુતીનાં વિધાનં, તત્ર ધર્મવિશેષમભિધાય મંત્રં ચ વિધાય તસ્ય છન્દઃપ્રશંસનસહિતં તાત્પર્યાભિધાનં, તત્ર દ્વિતીયામાહુતિં વિશ્વકર્મણે જુહુયાદિતિ વિધાય તત્ર મંત્રં ચ વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ ।
પૂર્ણાહુતિઃ-ઉક્તાહુતિદ્વયહોમાનન્તરં તૃતીયાં પૂર્ણાહુતિસંજ્ઞકામાહુતિમાજ્યપૂર્ણયા સ્રુચા જુહુયાદિતિ વિધાય તત્ર મન્ત્રં ચ વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, મન્ત્રે પૌનઃપુન્યેન સમામ્નાતઃ સપ્તશબ્દપ્રયોગઃ કૃત્સ્નસ્યાગ્નેસ્તૃપ્તિહેતુર્ભવતીત્યભિધાનં, સમિદાજ્યહોમગતાં ત્રિત્વસંખ્યામાદૌ પૃથક્પૃથક્પ્રશસ્ય તતસ્તસ્યા એવ સંખ્યાયાઃ સમ્ભૂય પ્રશંસાર્થં સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશકથનં, સમિદાહુતીનામસ્થિમાંસાત્મકત્વાત્તત્સન્નિવેશાનુસારેણ તાસ્તિષ્ઠન્નાસીનો વા જુહુયાદિત્યભિધાનં, અસ્થિમાંસાનુસારેણ સમિધોઽન્તરાઽઽજ્યાહુતયસ્તુ બાહ્યાઃ કર્તવ્યા ઇત્યભિધાનં, પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકમસ્યાગ્નિપ્રણયનાત્મકસ્ય કર્મણઃ સમ્પત્તેરુપપાદનં, તત્ર ચોક્તપ્રકારેણાનુષ્ટુભઃ સમ્પાદનેનૈતાસામેકામનુષ્ટુભમત્રાહૃતવન્તો ભવન્તીતિ સપ્રયોજનં સાર્થવાદમભિધાનં, ઉક્તાર્થવેદનસ્ય પ્રશંસનં, પ્રકારાન્તરેણાપિ ગાર્હપત્યાદગ્નેરાહરણસ્ય પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।