શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 9.1.2

અથૈનમતઃ પરિષિઞ્ચતિ । એતદ્વા એનં દેવાઃ શતરુદ્રિયેણ શમયિત્વાથૈનમેતદ્ભૂય એવાશમયંસ્તથૈવૈનમેવમેતચ્છતરુદ્રિયેણ શમયિત્વાથૈનમેતદ્ભૂય એવ શમયતિ -

અદ્ભિઃ પરિષિઞ્ચતિ । શાન્તિર્વા આપઃ શમયત્યેવૈનમેતત્સર્વતઃ પરિષિઞ્ચતિ સર્વત એવૈનમેતચ્છમયતિ ત્રિષ્કૃત્વઃ પરિષિઞ્ચતિ ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતચ્છમયતિ -

યદ્વેવૈનં પરિષિઞ્ચતિ । ઇમે વૈ લોકા એષોઽગ્નિરિમાંસ્તલ્લોકાનદ્ભિઃ પરિતનોતિ સમુદ્રેણ હૈનાંસ્તત્પરિતનોતિ સર્વતસ્તસ્માદિમાંલ્લોકાન્ત્સર્વતઃ સમુદ્રઃ પર્યેતિ દક્ષિણાવૃત્તસ્માદિમાંલ્લોકાન્દક્ષિણાવૃત્સમુદ્રઃ પર્યેતિ -

અગ્નીત્પરિષિઞ્ચતિ । અગ્નિરેષ યદાગ્નીધ્રો નો વા આત્માત્માનં હિનસ્ત્યહિંસાયા અશ્મનોઽધ્યશ્મનો હ્યાપઃ પ્રભવન્તિ નિકક્ષાન્નિકક્ષાદ્ધ્યાપઃ પ્રભવન્તિ દક્ષિણાન્નિકક્ષાદ્દક્ષિણાદ્ધિ નિકક્ષાદાપઃ પ્રભવન્તિ -

અશ્મન્નૂર્જં પર્વતે શિશ્રિયાણામિતિ । અશ્મનિ વા એષોર્ક્પર્વતેષુ શ્રિતા યદાપોઽદ્ભ્ય ઓષધીભ્યો વનસ્પતિભ્યો અધિ સમ્ભૃતં પય ઇત્યેતસ્માદ્ધ્યેતત્સર્વસ્માદધિસમ્ભૃતં પયસ્તાં ન ઇષમૂર્જં ધત્ત મરુતઃ સંરરાણા ઇતિ મરુતો વૈ વર્ષસ્યેશતેઽશ્મંસ્તે ક્ષુદિતિ નિદધાતિ તદશ્મનિ ક્ષુધં દધાતિ તસ્માદશ્મા નાદ્યોઽથો સ્થિરો વા અશ્મા સ્થિરા ક્ષુત્સ્થિર એવ તત્સ્થિરં દધાતિ મયિ ત ઊર્ગિત્યપાદત્તે તદાત્મન્નૂર્જં ધત્તે તથા દ્વિતીયં તથા તૃતીયમ્ -

નિધાયોદહરણં ત્રિર્વિપલ્યયતે । એતદ્વા એનમેતલ્લઘૂયતીવ યદેનં સમન્તમ્પર્યેતિ તસ્મા એવૈતન્નિહ્નુતેઽહિંસાયૈ -

યદ્વેવ વિપલ્યયતે । એતદ્વા એનમેતદન્વવૈતિ તત એવૈતદાત્માનમપોદ્ધરતે જીવાત્વૈ તથો હાનેનાત્મના સર્વમાયુરેતિ -

ત્રિર્વિપલ્યયતે । ત્રિર્હિ કૃત્વઃ પર્યેતિ તદ્યાવત્કૃત્વઃ પર્યેતિ તાવત્કૃત્વો વિપલ્યયતે-

અથ તમશ્માનમુદહરણેઽવધાય । એતાં દિશં હરન્ત્યેષા વૈ નૈરૃતી દિઙ્નૈરૃત્યામેવ તદ્દિશિ શુચં દધાતિ -

એતદ્વા એનં દેવાઃ । શતરુદ્રિયેણ ચાદ્ભિશ્ચ શમયિત્વાથાસ્યૈતેન શુચમ્પાપ્માનમપાઘ્નંસ્તથૈવૈનમયમેતચ્છતરુદ્રિયેણ ચાદ્ભિશ્ચ શમયિત્વાથાસ્યૈતેન શુચં પાપ્માનમપહન્તિ -

બાહ્યેનાગ્નિં હરતિ । ઇમે વૈ લોકા એષોઽગ્નિરેભ્યસ્તલ્લોકેભ્યો બહિર્દ્ધા શુચં દધાતિ બહિર્વેદીયં વૈ વેદિરસ્યૈ તદ્બહિર્દ્ધા શુચં દધાતિ -

સ વેદેર્દક્ષિણાયાં શ્રોણૌ । પ્રાઙ્તિષ્ઠન્દક્ષિણા નિરસ્યતિ યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગૃચ્છત્વિતિ યમેવ દ્વેષ્ટિ તમસ્ય શુગૃચ્છત્યમું તે શુગૃચ્છત્વિતિ હ બ્રૂયાદ્યં દ્વિષ્યાત્તતો હ તસ્મિન્ન પુનરસ્ત્યપિ તન્નાદ્રિયેત સ્વયંનિર્દિષ્ટો હ્યેવ સ યમેવંવિદ્દ્વેષ્ટિ યદિ ન ભિદ્યેત ભિત્તવૈ બ્રૂયાદ્યદા હ્યેવ સ ભિદ્યતેઽથ તં શુગૃચ્છતિ યં દ્વેષ્ટ્યપ્રતીક્ષમાયન્ત્યપ્રતીક્ષમેવ તચ્છુચં પાપ્માનં જહતિ -

પ્રત્યેત્યેષ્ટકા ધેનૂઃ કુરુતે । એતદ્વા એનં દેવાઃ શતરુદ્રિયેણ ચાદ્ભિશ્ચ શમયિત્વા શુચમસ્ય પાપ્માનમપહત્ય પ્રત્યેત્યેષ્ટકા ધેનૂરકુર્વત તથૈવૈનમયમેતચ્છતરુદ્રિયેણ ચાદ્ભિશ્ચ શમયિત્વા શુચમસ્ય પાપ્માનમપહત્ય પ્રત્યેત્યેષ્ટકા ધેનૂઃ કુરુતે -

આસીનઃ કુર્વીતેત્યુ હૈક આહુઃ । આસીનો વૈ ધેનું દોગ્ધીતિ તિષ્ઠંસ્ત્વેવ કુર્વીતેમે વૈ લોકા એષોઽગ્નિસ્તિષ્ઠન્તીવ વા ઇમે લોકા અથો તિષ્ઠન્વૈ વીર્યવત્તરઃ -

ઉદઙ્પ્રાઙ્તિષ્ઠન્ । પુરસ્તાદ્વા એષા પ્રતીચી યજમાનં ધેનુરુપતિષ્ઠતે દક્ષિણતો વૈ પ્રતીચીં ધેનું તિષ્ઠન્તીમુપસીદન્તિ -

સ યત્રાભ્યાપ્નોતિ । તદભિમૃશ્યૈતદ્યજુર્જપતીમા મે અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્ત્વિત્યગ્નિર્હૈતાસાં ધેનુકરણસ્યેષ્ટે તસ્માદેતાવતીનાં દેવતાનામગ્નિમેવામન્ત્રયત એકા ચ દશ ચાન્તશ્ચ પરાર્ધશ્ચેત્યેષ હાવરાર્ધ્યો ભૂમા યદેકા ચ દશ ચાથ હૈષ પરાર્ધ્યો ભૂમા યદન્તશ્ચ પરાર્ધશ્ચાવરાર્ધતશ્ચૈવૈના એતત્પરાર્ધતશ્ચ પરિગૃહ્ય દેવા ધેનૂરુકુર્વત તથૈવૈના અયમેતદવરાર્ધતશ્ચૈવ પરાર્ધતશ્ચ પરિગૃહ્ય ધેનૂઃ કુરુતે તસ્માદપિ નાદ્રિયેત બહ્વીઃ કર્તુમમુત્ર વા એષ એતા બ્રહ્મણા યજુષા બહ્વીઃ કુરુતેઽથ યત્સંતનોતિ કામાનેવ તત્સંતનોતિ -

યદ્વેવેષ્ટકા ધેનૂઃ કુરુતે । વાગ્વા અયમગ્નિર્વાચા હિ ચિતઃ સ યદાહૈકા ચ દશ ચાન્તશ્ચ પરાર્ધશ્ચેતિ વાગ્વા એકા વાગ્દશ વાગન્તો વાક્પરાર્દ્ધો વાચમેવ તદ્દેવા ધેનુમકુર્વત તથૈવૈતદ્યજમાનો વાચમેવ ધેનું કુરુતેઽથ યત્સંતનોતિ વાચમેવ તત્સંતનોત્યેતા મે અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્ત્વમુત્રામુષ્મિંલોક ઇત્યેતદ્વા એના અસ્મિંલોકે ધેનૂઃ કુરુતેઽથૈના એતદમુષ્મિંલોકે ધેનૂઃ કુરુતે તથો હૈનમેતા ઉભયોર્લોકયોર્ભુઞ્જન્ત્યસ્મિંશ્ચામુષ્મિંશ્ચ -

ઋતવ સ્થેતિ । ઋતવો હ્યેતા ઋતાવૃધ ઇતિ સત્યવૃધ ઇત્યેતદૃતુષ્વા સ્થ ઋતાવૃધ ઇત્યહોરાત્રાણિ વા ઇષ્ટકા ઋતુષુ વા અહોરાત્રાણિ તિષ્ઠન્તિ ઘૃતશ્ચુતો મધુશ્ચુત ઇતિ તદેના ઘૃતશ્ચુતશ્ચ મધુશ્ચુતશ્ચ કુરુતે-

વિરાજો નામેતિ । એતદ્વૈ દેવા એતા ઇષ્ટકા નામભિરુપાહ્વયન્તિ યથાયથૈના એતદાચક્ષતે તા એનાનભ્યુપાવર્તન્તાથ લોકમ્પૃણા એવ પરાચ્યસ્તસ્થુરહિતનામ્ન્યોનિમેમિહત્યસ્તા વિરાજો નામાકુર્વત તા એનાનભ્યુપાવર્તન્ત તસ્માદ્દશદશેષ્ટકા ઉપધાય લોકમ્પૃણયાભિમન્ત્રયતે તદેના વિરાવઃ કુરુતે દશાક્ષરા હિ વિરાટ્કામદુધા અક્ષીયમાણા ઇતિ તદેનાઃ કામદુઘા અક્ષીયમાણાઃ કુરુતે -

અગ્નિચયને પઞ્ચમચિત્યાં મણ્ડૂકવિકર્ષણમ્ (૨.૪૧ કાલઃ)
અગ્નિચયને પઞ્ચમચિત્યાં મણ્ડૂકવિકર્ષણસ્ય ફેસબુક વીડિયો
અથૈનં વિકર્ષતિ । મણ્ડૂકેનાવકયા વેતસશાખયૈતદ્વા એનં દેવાઃ શતરુદ્રિયેણ ચાદ્ભિશ્ચ શમયિત્વા શુચમસ્ય પાપ્માનમપહત્યાથૈનમેતદ્ભૂય એવાશમયંસ્તથૈવૈનમયમેતચ્છતરુદ્રિયેણ ચાદ્ભિશ્ચ શમયિત્વા શુચમસ્ય પાપ્માનમપહત્યાથૈનમેતદ્ભૂય એવ શમયતિ સર્વતો વિકર્ષતિ સર્વત એવૈનમેતચ્છમયતિ -

યદ્વેવૈનં વિકર્ષતિ । એતદ્વૈ યત્રૈતં પ્રાણા ઋષયોઽગ્રેઽગ્નિં સમસ્કુર્વંસ્તમદ્ભિરવોક્ષંસ્તા આપઃ સમસ્કન્દંસ્તે મણ્ડૂકા અભવન્ -

તાઃ પ્રજાપતિમબ્રુવન્ । યદ્વૈ નઃ કમભૂદવાક્તદગાદિતિ સોઽબ્રવીદેષ વ એતસ્ય વનસ્પતિર્વેત્ત્વિતિ વેત્તુ સંવેત્તુ સોઽહ વૈ તં વેતસ ઇત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવા અથ યદબ્રુવન્નવાઙ્નઃ કમગાદિતિ તા અવાક્કા અભવન્નવાક્કા હ વૈ તા અવકા ઇત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવાસ્તા હૈતાસ્ત્રય્ય આપો યન્મણ્ડૂકોઽવકા વેતસશાખૈતાભિરેવૈનમેતત્ત્રયીભિરદ્ભિઃ શમયતિ -

યદ્વેવૈનં વિકર્ષતિ । જાયત એષ એતદ્યચ્ચીયતે સ એષ સર્વસ્મા અન્નાય જાયતે સર્વમ્વેતદન્નં યન્મણ્ડૂકોઽવકા વેતસશાખા પશવશ્ચ હ્યેતા આપશ્ચ વનસ્પતયશ્ચ સર્વેણૈવૈનમેતદન્નેન પ્રીણાતિ -

મણ્ડૂકેન પશૂનામ્ । તસ્માન્મણ્ડૂકઃ પશૂનામનુપજીવનીયતમો યાતયામા હિ સોઽવકાભિરપાં તસ્માદવકા અપામનુપજીવનીયતમા યાતયામ્ન્યો હિ તા વેતસેન વનસ્પતીનાં તસ્માદ્વેતસો વનસ્પતીનામનુપજીવનીયતમો યાતયામા હિ સઃ -

તાનિ વંશે પ્રબધ્ય । દક્ષિણાર્ધેનાગ્નેરન્તરેણ પરિશ્રિતઃ પ્રાગગ્રે વિકર્ષતિ સમુદ્રસ્ય ત્વાવકયાગ્ને પરિવ્યયામસિ પાવકો અસ્મભ્યં શિવો ભવેતિ સમુદ્રિયાભિસ્ત્વાદ્ભિઃ શમયામ ઇત્યેતત્ -

અથ જઘનાર્ધેનોદક્ । હિમસ્ય ત્વા જરાયુણાગ્ને પરિવ્યયામસિ પાવકો અસ્મભ્યં શિવો ભવેતિ યદ્વૈ શીતસ્ય પ્રશીતં તદ્ધિમસ્ય જરાયુ શીતસ્ય ત્વા પ્રશીતેન શમયામ ઇત્યેતત્ -

અથોત્તરાર્ધેન પ્રાક્ । ઉપ જ્મન્નુપ વેતસેઽવતર નદીષ્વા અગ્ને પિત્તમપામસિ મણ્ડૂકિ તાભિરાગહિ સેમં નો યજ્ઞં પાવકવર્ણં શિવં કૃધીતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

અથ પૂર્વાર્ધેન દક્ષિણા । અપામિદં ન્યયનં સમુદ્રસ્ય નિવેશનમન્યાંસ્તે અસ્મત્તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યં શિવો ભવેતિ યથૈવ યજુસ્તથાબન્ધુરિત્યગ્રે વિકર્ષત્યથેતિ અથેત્યથેતિ તદ્દક્ષિણાવૃત્તદ્ધિ દેવત્રા-

આત્માનમગ્રે વિકર્ષતિ । આત્મા હ્યેવાગ્રે સમ્ભવતઃ સમ્ભવત્યથ દક્ષિણમ્પક્ષમથ પુચ્છમથોત્તરં તદ્દક્ષિણાવૃત્તદ્ધિ દેવત્રા -

અભ્યાત્મં પક્ષપુચ્છાનિ વિકર્ષતિ । અભ્યાત્મમેવ તચ્છાન્તિં ધત્તે પુરસ્તાદર્વાક્પરસ્તાદેવ તદર્વાચીં શાન્તિં ધત્તેઽગ્ને પાવક રોચિષેતિ દક્ષિણમ્પક્ષં સ નઃ પાવક દીદિવ ઇતિ પુચ્છં પાવકયા યશ્ચિતયન્ત્યા કૃપેત્યુત્તરમ્પાવકં પાવકમિતિ યદ્વૈ શિવં શાન્તં તત્પાવકં શમયત્યેવૈનમેતત્ -

સપ્તભિર્વિકર્ષતિ । સપ્તચિતિકોઽગ્નિઃ સપ્તઽર્તવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદ્વિકર્ષતિ તં વંશમુત્કરે ન્યસ્ય-

અથૈનં સામભિઃ પરિગાયતિ । અત્રૈષ સર્વોઽગ્નિઃ સંસ્કૃતસ્તસ્મિન્દેવા એતદમૃતં રૂપમુત્તમમદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદમૃતં રૂપમુત્તમં દધાતિ સામાનિ ભવન્તિ પ્રાણા વૈ સામાન્યમૃતમુ વૈ પ્રાણા અમૃતમેવાસ્મિન્નેતદ્રૂપમુત્તમં દધાતિ સર્વતઃ પરિગાયતિ સર્વત એવાસ્મિન્નેતદમૃતં રૂપમુત્તમં દધાતિ -

યદ્વેવૈનં સામભિઃ પરિગાયતિ । એતદ્વૈ દેવા અકામયન્તાનસ્થિકમિમમમૃતમાત્માનં કુર્વીમહીતિ તેઽબ્રુવન્નુપ તજ્જાનીત યથેમમાત્માનમનસ્થિકમમૃતં કરવામહા ઇતિ તેઽબ્રુવંશ્ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવંસ્તદિચ્છત યથેમમાત્માનમનસ્થિકમમૃતં કરવામહા ઇતિ -

તે ચેતયમાનાઃ । એતાનિ સામાન્યપશ્યંસ્તૈરેનમ્પર્યગાયંસ્તૈરેતમાત્માનમનસ્થિકમમૃતમકુર્વત તથૈવૈતદ્યજમાનો યદેનં સામભિઃ પરિગાયત્યેતમેવૈતદાત્માનમનસ્થિકમમૃતં કુરુતે સર્વતઃ પરિગાયતિ સર્વત એવૈતદેતમાત્માનમનસ્થિકમમૃતં કુરુતે તિષ્ઠન્ગાયતિ તિષ્ઠન્તીવ વા ઇમે લોકા અથો તિષ્ઠન્વૈ વીર્યવત્તરો હિઙ્કૃત્ય ગાયતિ તત્ર હિ સર્વં કૃત્સ્નં સામ ભવતિ -

ગાયત્રં પુરસ્તાદ્ગાયતિ । અગ્નિર્વૈ ગાયત્રમગ્નિમેવાસ્યૈતચ્છિરઃ કરોત્યથો શિર એવાસ્યૈતદનસ્થિકમમૃતં કરોતિ -

રથન્તરં દક્ષિણે પક્ષે । ઇયં વૈ રથન્તરમિયમુ વા એષાં લોકાનાં રસતમોઽસ્યાં હીમે સર્વે રસા રસંતમં હ વૈ તદ્રથન્તરમિત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષમ્પરોઽક્ષકામા હિ દેવા ઇમામેવાસ્યૈતદ્દક્ષિણં પક્ષં કરોત્યથો દક્ષિણમેવાસ્યૈતત્પક્ષમનસ્થિકમમૃતં કરોતિ -

બૃહદુત્તરે પક્ષે । દ્યૌર્વૈ બૃહદ્દ્યૌર્હિ બર્હિષ્ઠા દિવમેવાસ્યૈતદુત્તરમ્પક્ષં કરોત્યથો ઉત્તરમેવાસ્યૈતત્પક્ષમનસ્થિકમમૃતં કરોતિ -

વામદેવ્યમાત્મન્ । પ્રાણો વૈ વામદેવ્યં વાયુરુ પ્રાણઃ સર્વેષામુ હૈષ દેવાનામાત્મા યદ્વાયુર્વાયુમેવાસ્યૈતદાત્માનં કરોત્યથો આત્માનમેવાસ્યૈતદનસ્થિકમમૃતં કરોતિ -

યજ્ઞાયજ્ઞિયં પુચ્છમ્ । ચન્દ્રમા વૈ યજ્ઞાયજ્ઞિયં યો હિ કશ્ચ યજ્ઞઃ સંતિષ્ઠત એતમેવ તસ્યાહુતીનાં રસોઽપ્યેતિ તદ્યદેતં યજ્ઞોયજ્ઞોઽપ્યેતિ તસ્માચ્ચન્દ્રમા યજ્ઞાયજ્ઞિયં ચન્દ્રમસમેવાસ્યૈતત્પુચ્છં કરોત્યથો પુચ્છમેવાસ્યૈતદનસ્થિકમમૃતં કરોતિ -

અથ પ્રજાપતેર્હૃદયં ગાયતિ । અસૌ વા આદિત્યો હૃદયં શ્લક્ષ્ણ એષ શ્લક્ષ્ણં હૃદયં પરિમણ્ડલ એષ પરિમણ્ડલં હૃદયમાત્મન્ગાયત્યાત્મન્હિ હૃદયં નિકક્ષે નિકક્ષે હિ હૃદયં દક્ષિણે નિકક્ષેઽતો હિ હૃદયં નેદીય આદિત્યમેવાસ્યૈતદ્ધૃદયં કરોત્યથો હૃદયમેવાસ્યૈતદનસ્થિકમમૃતં કરોતિ-

પ્રજાસુ ચ પ્રજાપતૌ ચ ગાયતિ । તદ્યત્પ્રજાસુ ગાયતિ તત્પ્રજાસુ હૃદયં દધાત્યથ યત્પ્રજાપતૌ ગાયતિ તદગ્નૌ હૃદયં દધાતિ -

યદ્વેવ પ્રજાસુ ચ પ્રજાપતૌ ચ ગાયતિ । અયં વા અગ્નિઃ પ્રજાશ્ચ પ્રજાપતિશ્ચ તદ્યદગ્નૌ ગાયતિ તદેવ પ્રજાસુ ચ પ્રજાપતૌ ચ હૃદયં દધાતિ -

તા હૈતા અમૃતેષ્ટકાઃ । તા ઉત્તમા ઉપદધાત્યમૃતં તદસ્ય સર્વસ્યોત્તમં દધાતિ તસ્માદસ્ય સર્વસ્યામૃતમુત્તમં નાન્યોઽધ્વર્યોર્ગાયેદિષ્ટકા વા એતા વિચિતો હ સ્યાદ્યદન્યોઽધ્વર્યોર્ગાયેત્ -