શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 9.1

સઞ્ચિતિઃ
બ્રાહ્મણ ૧ શતરુદ્રિયં કર્મ
૧ શતરુદ્રિયં કર્મ તત્રાદૌ રુદ્રરૂપતાપન્નસ્યાગ્નેરૂપશમનરૂપપ્રયોજનસહિતં શતરુદ્રિયહોમીય વિધાનં, વિહિતે હોમે દ્રવ્યવિશેષં વિધાય તસ્યોભયવિધાન્નાત્મકત્વાચ્ચયનસંસ્કારે જાતરુદ્રદૈવતોચિતરૂપત્વેન પ્રશંસનં, પ્રકૃતે હોમે સાધનતયા ચોદકપ્રાપ્તાયા જુહ્વા અપવાદત્વેનાર્કપર્ણસ્ય વિધાનં, પ્રકૃતહોમસ્ય પરિશ્રિત્સુ કર્તવ્યતયા વિધાનં, પુનસ્તત્યૈવ હોમસ્ય શતશીર્ષ્ણો રુદ્રસ્યેતરેષાં ચ રુદ્રાણામુત્પત્તિપ્રકારં દર્શયિત્વા તચ્છમનાર્થત્વેન પ્રશંસનં, હોમસ્ય દ્રવ્યાન્તરં વિધાય તત્પ્રશંસનં, હોમસાધનત્વેન વિહિતસ્યાર્કપર્ણસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, પરિશ્રિતામપિ પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, તિસૃષ્વશીતિષુ સ્વાહાકારઃ ક્રિયત ઇત્યુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યતે તત્ર કસ્મિન્પ્રદેશે સ્વાહાકારઃ કર્તવ્ય ઇત્યભિધાનં, તત્ર હોમસાધનભૂતમંત્રજાતેષુ ષોડશર્ચસ્ય પ્રથમાનુવાકસ્ય પ્રથમાયા ઋચઃ સાભિપ્રાયં વ્યાખ્યાનં, પ્રથમાનુવાકીયષોડશમન્ત્રેભ્યશ્ચતુર્દશમન્ત્રાનવયુત્ય તેષાં પ્રશંસનં, દ્વન્દ્વિભ્યો હોમવિધાનં, તતો જાતેભ્યો હોમવિધાનં, તેષાં મંત્રાણાં મધ્યે કેચન મંત્રા ઉભયતો નમસ્કારાઃ કેચનાન્યતરતો નમસ્કારા ઇતિ તદ્વૈષમ્યે કારણપ્રતિપાદનં, અન્યત્ર સર્વત્ર પ્રતિમન્ત્રં દ્રવ્યપ્રક્ષેપં સ્વાહાકાર ઇત્યત્રાપિ તથૈવ પ્રાપ્તૌ સાર્થવાદં તિસૃષ્વશીતિષુ સ્વાહાકારકરણવિધાનં, પ્રથમેઽનુવાકે તુ પ્રતિમંત્રં સ્વાહાકાર ઇત્યપ્યભિધાનં, વ્યાહૃતિસંજ્ઞકયજુર્મન્ત્રાણાં જપં વિધાય તેષાં વ્યાખ્યાનં, ઉત્તરસંજ્ઞકયજુર્મન્ત્રાણાં જપં વિધાય તેષાં મધ્યે પ્રથમમંત્રમવયુત્ય તદ્વ્યાખ્યાનં, એતસ્મિન્નનુવાકે યજુર્ગતા સપ્તત્વસંખ્યા કાર્ત્સ્ન્યેન તૃપ્તિહેતુર્ભવતી. ત્યભિધાનં, પ્રથમે ચોત્તમેઽનુવાકે યા સંખ્યા તસ્યાઃ સમ્ભૂય પ્રશંસનં, અવતાનસંજ્ઞકમન્ત્રૈર્હોમકરણવિધાનં, અવતાનમન્ત્રેષુ સહસ્રયોજનપદપ્રયોગાત્પરમે દૂરે ધનુષામવરોપણં કૃતં ભવતીત્યભિધાનમ્, અગ્ને સહસ્રયોજનત્વાદગ્નૌ હોમેન સહસ્રયોજને એવ ધનુષામવરોપણં ભવતીત્યભિધાનં, મન્ત્રે" અસંખ્યાતા સહસ્રાણિ અસ્મિન્મહત્યર્ણવે" ઇત્યેતત્પદપ્રયોગસ્યાભિપ્રાયનિરૂપણં, વિહિતાનામવતાનહોમાનાં સંખ્યાવિશેષં વિધાય તત્પ્રશંસનં, સાર્થવાદં સપ્રયોજનં પ્રત્યવરોહસંજ્ઞકમન્ત્રૈર્હો મકરણવિધાનં, તાન્પ્રત્યવરોહમન્ત્રાન્પ્રદર્શ્ય તેષાં વ્યાખ્યાન, " દશ પ્રાચીર્દશ દક્ષિણા" ઇત્યાદિના સંખ્યેયં દિગ્વિશેષં પર્યાલોચ્ય સંખ્યામાત્રમુપજીવ્ય શંસિત્વા- ઇદાનીં તત્સર્વમુપજીવ્યાઞ્જલિકરણહેતુસહિતમવશિષ્ટમન્ત્રપ્રયોગોપયોગસહિતં ચ પ્રશંસનં, " તમેષાં જમ્ભે દધ્મઃ" ઇત્યત્ર તમિત્યસ્ય સ્થાનેઽમુમિતિ પ્રયુઞ્જ્યાદભિચારાર્થમિત્યેકીયમતમુપન્યસ્ય સયુક્તિકં તસ્ય પ્રત્યાખ્યાનં, " પ્રત્યવરોહાન્ જુહોતીતિ " સામાન્યેન વિહિતસ્ય પ્રત્યવરોહહોમસ્ય સાર્થવાદં સંખ્યાવિશેષે પર્યાવર્તનામિધાનં, મન્ત્રાન્તે સ્વાહાકારસ્યાન્નપ્રદત્વાત્વાદન્નરૂપત્વેન પ્રશંસનં પ્રકારાન્તરેણ ષટ્સંખ્યાયા ઉપપાદનમ્ ઉક્તહોમાનન્તરં તદ્ધોમસાધનમર્કપર્ણં ચાત્વાલે પ્રક્ષિપેદિતિ સકારણં સોપપત્તિકમભિધાનં, પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં શતરુદ્રિયહોમસમ્પત્તેઃ પ્રશ્નોત્તરાભ્યાં નિરૂપણં, પ્રકારાન્તરેણાપિ શતરુદ્રિયસ્ય સમ્પત્તેઃ પ્રશ્નોત્તરાભ્યામેવ નિરૂપણં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ ૨
૨ અગ્નીત્કર્તૃકસ્યાગ્નેરદ્ભિસ્ત્રિષ્કૃત્વઃ પરિષેકસ્ય સહેતુકં સાર્થવાદં સપ્રકારકમભિધાનં, વિહિતે પરિષેકે મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, પરિષેકસાધનમુદકુંભં નિધાય સાર્થવાદં ત્રિષ્કૃત્વો વિપલ્યયનવિધાનં, ત્રિઃ પર્યેત્ય પશ્ચાત્સાશ્માનં કુમ્ભં કૃત્વા નૈરૃત્યાં દિશિ પ્રક્ષિપેદિતિ સાર્થવાદં સહેતુકં સપ્રકારકમભિધાનમ્ ઉક્તે નિરસને મંત્રં વિધાય તદ્વ્યાખ્યાનં, નિરસ્તસ્ય તસ્યાશ્મનોઽભેદને કિં કુર્યાદિત્યભિધાય નિરસનાનન્તરીયકર્તવ્યસ્ય કથનં, તતઃ પ્રત્યેત્ય ઇષ્ટકાધેનૂઃ કુર્યાદિતિ પ્રતિપાદનં, વિહિતમિષ્ટકાધેનુકરણમાસીનેન કર્તવ્યમિતિ કેષાઞ્ચિચ્છાખિનાં મતમુપન્યસ્ય તિષ્ઠતા કર્તવ્યમિતિ સ્વમતસ્ય સોપપત્તિકં પ્રતિપાદનં, તિષ્ઠતાઽપિ કથં તિષ્ઠતા કર્તવ્યમિતિ તત્પ્રકારનિરૂપણં, પ્રકૃતે ઇષ્ટકાધેનુકરણે સ્થાનવિશેષસ્પર્શપૂર્વકં મન્ત્રં વિધાય તદ્વ્યાખ્યાનં, તસ્યેષ્ટકાધેનુકરણસ્ય વાગ્ધેનુકરણાત્મના સોપપત્તિકં પ્રશંસનં, તત્રૈવ મન્ત્રાંતરં વિધાય તદ્વ્યાખ્યાનં, તતો મણ્ડૂકાઽવકાવેતસશાખાભિરગ્નિસ્થલસ્ય સર્વતો વિકર્ષણં કર્તવ્યમિતિ વિધાનં મણ્ડૂકાઽવકાવેતસશાખાનામુત્પત્તિપ્રદર્શનપૂર્વકં તત્સમ્પાદ્યસ્ય વિકર્ષણસ્ય શમનાર્થતાં પ્રદર્શ્ય ચ કૃત્સ્નાન્નરૂપત્વેન પ્રશંસનં, વિકર્ષણેન વાન્તરસા મણ્ડૂકાદયોઽનુપજીવનીયા આસન્નિત્યભિધાનં, મણ્ડૂકાદિભિર્દક્ષિણેપ્રદેશે પશ્ચિમે પ્રદેશે ચ વિકર્ષેદિતિ મન્ત્રમન્ત્રાર્થયુતં સપ્રકારકં પ્રતિપાદનં, પૂર્વવદુત્તરપ્રદેશે પૂર્વપ્રદેશે ચ મણ્ડૂકાદિભિર્વિકર્ષેદિતિ સપ્રકારકં સમન્ત્રકં પ્રતિપાદનં, દક્ષિણભાગાદિક્રમેણ વિકર્ષણાત્સિદ્ધસ્ય પ્રાદક્ષિણ્યક્રમસ્ય પ્રશંસનં, તત્રાત્મભાગવિકર્ષણસ્ય પ્રાથમિકત્વોપપાદનં, પૂર્વવત્ક્રમસિદ્ધસ્ય પ્રાદક્ષિણ્યસ્ય પ્રશંસનં, પક્ષાદીનાં વિકર્ષણમાત્માનમભિલક્ષ્ય કર્તવ્યમિત્યભિધાનં, દક્ષિણપક્ષાદીનાં વિકર્ષણેષુ મન્ત્રાન્વિધાય તદ્ગતસપ્તત્વસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, મણ્ડૂકાદીનામવલમ્બભૂતં વંશમુત્કરે ન્યસેદિતિ વિધાનમ્ , એનમગ્નિં પરિતઃ સામભિર્ગાયેદિતિ વિધાય તસ્ય સામગાનસ્યામૃતરૂપતયા પ્રશંસનં, કિંનામકં સામ કસ્મિન્વિભાગે ગાયેદિતિ સોપપત્તિકં સાર્થવાદમભિધાનં, તત્ર “પ્રજાપતેર્હૃદય " સંજ્ઞકં સામ કસ્યાંચિદપિ ઋચિ ન ગીયતે કિન્તુ કેવલં પ્રજાપતિશબ્દેન ગીયતે ઇતિ સાર્થવાદમભિધાનમ્ , અગ્નેઃ પ્રજાપ્રજાપત્યુભયાત્મકત્વાત્તત્રૈવ ગાને નોભયત્રાપિ હૃદયં નિધીયતે ઇત્યભિધાનમ્, એતેષાં ગાયત્ર્યાદીનાં સામ્નામિષ્ટકારૂપેણ પ્રશંસનં, સામગાને સમાખ્યાપ્રાપ્તમુદ્ગાતૃકર્તૃકત્વમપવાદ્યેતરકર્તૃત્વે ચ દોષમભિધાયાધ્વર્યુકર્તૃકત્વસ્ય પ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ,