શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.7.3

૮.૭.૩ પુરીષનિવપનમ્
અથ પુરીષં નિવપતિ । માંસં વૈ પુરીષં માંસેનૈવૈનમેતત્પ્રચ્છાદયતીષ્ટકાઉપધાયાસ્થીષ્ટકા અસ્થિ તન્માંસૈઃ સંચ્છાદયતિ -

સ વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાયામાવપતિ । પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાન્નં પુરીષં પ્રાણે તદન્નં દધાતિ તેન સર્વમાત્માનં પ્રચ્છાદયતિ તસ્માદ્યત્પ્રાણેઽન્નં ધીયતે સર્વમાત્માનમવતિ સર્વમાત્માનમનુવ્યેતિ -

ન સ્વયમાતૃણ્ણાયામાવપેદિત્યુ હૈક આહુઃ । પ્રાણઃ સ્વયમાતૃણ્ણા નેત્પ્રાણાનપિ દધાનીતિ સ વા ઐવ વપેદન્નેન વૈ પ્રાણા વિષ્ટબ્ધા યો વા અન્નં નાત્તિ સં વૈ તસ્ય પ્રાણા રોહન્તિ તદ્યસ્ય હ તથા કુર્વન્તિ યથા શુષ્કા સૂર્મી સુષિરૈવં હ સોઽમુષ્મિંલોકે સમ્ભવતિ તસ્માત્સ્વયમાતૃણ્ણાયામૈવ વપેત્ -

સ્વયમાતૃણ્ણાયામોપ્ય । અનૂક્યયા સંચ્છાદયન્નૈત્યા પરિશ્રિદ્ભ્યઃ સ તેનૈવ દક્ષિણાવૃજ્જઘનેન સ્વયમાતૃણાં સંચ્છાદયન્નેત્યા પુનરનૂક્યાયૈ -

આત્માનમગ્રે સંચ્છાદયતિ । આત્મા હ્યેવાગ્રે સમ્ભવતઃ સમ્ભવત્યથ દક્ષિણમ્પક્ષમથ પુચ્છમથોત્તરં તદ્દક્ષિણાવૃત્તદ્ધિ દેવત્રા -

સ એષ પ્રાણ એવ યત્પુરીષમ્ । તેન સર્વમાત્માનં પ્રચ્છાદયતિ સર્વસ્મિંસ્તદાત્મન્પ્રાણં દધાતિ તદ્યદ્ધાસ્યૈતદઙ્ગં નાભિપ્રાપ્નુયાત્પ્રાણો હાસ્ય તદઙ્ગં નાભિપ્રાપ્નુયાદ્યદુ વૈ પ્રાણોઽઙ્ગં નાભિપ્રાપ્નોતિ શુષ્યતિ વા વૈતન્મ્લાયતિ વા તસ્માદેનં સર્વમેવૈતેન પ્રચ્છાદયેત્ -

ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્નિતિ । ઇન્દ્રં હિ સર્વાણિ ભૂતાનિ વર્ધયન્તિ સમુદ્રવ્યચસં ગિર ઇતિ મહિમાનમસ્યૈતદાહ રથીતમં રથીનામિતિ રથિતમો હ્યેષ રથિનાં વાજાનાં સત્પતિં પતિમિત્યન્નં વૈ વાજા અન્નાનાં સત્પતિમ્પતિમિત્યેતદૈન્દ્ર્યાનુષ્ટુભા નિવપત્યૈન્દ્રં હિ પુરીષં તદેતદર્ધમગ્નેર્યત્પુરીષમર્ધમૈષ્ટકમ્ -

તદાહુઃ । યત્સર્વૈશ્છન્દોભિઃ સર્વાભિર્દેવતાભિરિષ્ટકા ઉપદધાત્યથૈતદેકયૈકદેવત્યયા નિવપતિ કથમેતદર્ધમગ્નેરિતીન્દ્રો વૈ સર્વાન્દેવાન્પ્રતિપ્રતિસ્તદ્યદૈન્દ્ર્યા નિવપતિ તેનૈતદર્ધમગ્નેરથ યદનુષ્ટુભા વાગ્વા અનુષ્ટુબ્વાગુ સર્વાણિ છન્દાંસિ તેનો એવાર્ધમ્ -

અથ વિકર્ણીં ચ સ્વયમાતૃણાં ચોપદધાતિ । વાયુર્વૈ વિકર્ણી દ્યૌરુત્તમા સ્વયમાતૃણ્ણા વાયું ચ તદ્દિવં ચોપદધાત્યુત્તમે ઉપદધાત્યુત્તમે હિ વાયુશ્ચ દ્યૌશ્ચ સંસ્પૃષ્ટે સંસ્પૃષ્ટે હિ વાયુશ્ચ દ્યૌશ્ચ પૂર્વાં વિકર્ણીમુપદધાત્યર્વાચીનં તદ્દિવો વાયું દધાતિ તસ્માદેષોઽર્વાચીનમેવ વાતઃ પવતે -

યદ્વેવ વિકર્ણીમુપદધાતિ । યત્ર વા અદોઽશ્વં ચિતિમવઘ્રાપયન્તિ તદસાવાદિત્ય ઇમાંલ્લોકાન્ત્સૂત્રે સમાવયતે તદ્યત્તત્સૂત્રં વાયુઃ સ સ યઃ સ વાયુરેષા સા વિકર્ણી તદ્યદેતામુપદધાત્યસાવેવ તદાદિત્ય ઇમાંલ્લોકાન્ત્સૂત્રે સમાવયતે -

યદ્વેવ વિકર્ણીં ચ સ્વયમાતૃણાં ચોપદધાતિ । આયુર્વૈ વિકર્ણી પ્રાણઃ સ્વયમાતૃણ્ણાઽઽયુશ્ચ તત્પ્રાણં ચોપદધાત્યુત્તમે ઉપદધાત્યુત્તમે હ્યાયુશ્ચ પ્રાણશ્ચ સંસ્પૃષ્ટે સંસ્પૃષ્ટે હ્યાયુશ્ચ પ્રાણશ્ચ પૂર્વામુત્તરાં વિકર્ણીમુપદધાત્યાયુષા તત્પ્રાણમુભયતઃ પરિગૃહ્ણાતિ -

પ્રોથદશ્વો ન યવસેઽવિષ્યન્યદા મહઃ સંવરણાદ્વ્યસ્થાત્ આદસ્ય વાતો અનુવાતિ શોચિરધ સ્મ તે વ્રજનં કૃષ્ણમસ્તીતિ યદા વા એતસ્ય વાતોઽનુવાતિ શોચિરથૈતસ્ય વ્રજનં કૃષ્ણં ભવતિ ત્રિષ્ટુભોપદધાતિ ત્રૈષ્ટુભો હિ વાયુરાગ્નેય્યાગ્નિકર્મ હ્યનિરુક્તયાઽનિરુક્તો હિ વાયુરથ યદ્વાત ઇત્યાહ વાતો હિ વાયુઃ -

અથ સ્વયમાતૃણ્ણામુપદધાતિ । આયોષ્ટ્વા સદને સાદયામીત્યેષ વા આયુસ્તસ્યૈતત્સદનમવત ઇત્યેષ હીદં સર્વમવતિ ચ્છાયાયામિત્યેતસ્ય હીદં સર્વં છાયાયાં સમુદ્રસ્ય હૃદય ઽઇતિ સમુદ્રસ્ય હ્યેતદ્ધૃદયં રશ્મીવતીં ભાસ્વતીમિતિ રશ્મીવતી હિ દ્યૌર્ભાસ્વત્યા યા દ્યાં ભાસ્યા પૃથિવીમોર્વન્તરિક્ષમિત્યેવં હ્યેષ ઇમાંલ્લોકાનાભાતિ -

પરમેષ્ઠી ત્વા સાદયત્વિતિ । પરમેષ્ઠી હ્યેતાં પઞ્ચમીં ચિતિમપશ્યન્ -

યદ્વેવ પરમેષ્ઠિનોપદધાતિ । પ્રજાપતિં વિસ્રસ્તં દેવતા આદાય વ્યુદક્રામંસ્તસ્ય પરમેષ્ઠી શિર આદાયોત્ક્રમ્યાતિષ્ઠન્ -

તમબ્રવીત્ । ઉપ મેહિ મ એતદ્ધેહિ યેન મે ત્વમુદક્રમીરિતિ કિં મે તતો ભવિષ્યતીતિ ત્વદ્દેવત્યમેવ મ એતદાત્મનો ભવિષ્યતીતિ તથેતિ તદસ્મિન્નેતત્પરમેષ્ઠી પ્રત્યદધાત્ -

તદ્યૈષોત્તમા સ્વયમાતૃણ્ણા । એતદસ્ય તદાત્મનસ્તદ્યદેતામત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈષાત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતામત્રોપદધાતિ -

દિવસ્પૃષ્ઠે વ્યચસ્વતીં પ્રથસ્વતીમિતિ । દિવો હ્યેતત્પૃષ્ઠં વ્યચસ્વત્પ્રથસ્વદ્દિવં યચ્છ દિવં દૃંહ દિવં મા હિંસીરિત્યાત્માનં યચ્છાત્માનં દૃંહાત્માનં મા હિંસીરિત્યેતત્ -

વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય । વ્યાનાયોદાનાયેતિ પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણા સર્વસ્મા ઉ વા એતસ્મૈ પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠાયૈ ચરિત્રાયેતીમે વૈ લોકાઃ સ્વયમાતૃણ્ણા ઇમ ઉ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠા ચરિત્રં સૂર્યસ્ત્વાભિપાત્વિતિ સૂર્યસ્ત્વાભિગોપાયત્વિત્યેતન્મહ્યા સ્વસ્ત્યેતિ મહત્યા સ્વસ્ત્યેત્યેતચ્છર્દિષા શંતમેનેતિ યચ્છર્દિઃ શંતમં તેનેત્યેતત્ -

નાનોપદધાતિ । નાના હિ વાયુશ્ચ દ્યૌશ્ચ સકૃત્સાદયતિ સમાનં તત્કરોતિ સમાનં હ્યાયુશ્ચ પ્રાણશ્ચ તે વા ઉભે એવ શર્કરે ભવત ઉભે સ્વયમાતૃણ્ણે સમાનં હ્યેવાયુશ્ચ પ્રાણશ્ચાથૈને સૂદદોહસાધિવદતિ પ્રાણો વૈ સૂદદોહાઃ પ્રાણેનૈવૈને એતત્સંતનોતિ સંદધાતિ -

તા અસ્ય સૂદદોહસ ઇતિ । આપો વૈ સૂદોઽન્નં દોહઃ સોમં શ્રીણન્તિ પૃશ્નય ઇત્યન્નં વૈ પૃશ્નિ જન્મન્દેવાનામિતિ સંવત્સરો વૈ દેવાનાં જન્મ વિશ ઇતિ યજ્ઞો વૈ વિશો યજ્ઞે હિ સર્વાણિ ભૂતાનિ વિષ્ટાનિ ત્રિષ્વા રોચને દિવ ઇતિ સવનાનિ વૈ ત્રીણિ રોચનાનિ સવનાન્યેતદાહાનુષ્ટુભા વાગ્વા અનુષ્ટુબ્વાગુ સર્વે પ્રાણા વાચા ચૈવૈને એતત્પ્રાણેન ચ સંતનોતિ સંદધાતિ સા વા એષૈકા સતી સૂદદોહાઃ સર્વા ઇષ્ટકા અનુસંચરતિ પ્રાણો વૈ સૂદદોહાસ્તસ્માદયમેક એવ પ્રાણઃ સન્ત્સર્વાણ્યઙ્ગાનિ સર્વમાત્માનમનુસંચરતિ -