શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.7.2

અથ લોકમ્પૃણામુપદધાતિ । અસૌ વા આદિત્યો લોકમ્પૃણૈષ હીમાંલ્લોકાન્પૂરયત્યમુમેવૈતદાદિત્યમુપદધાતિ તાં સર્વાસુ ચિતિષૂપદધાતીમેવૈ લોકા એતાશ્ચિતયોઽમું તદાદિત્યમેષુ લોકેષુ દધાતિ તસ્માદેષ સર્વેભ્ય એવૈભ્યો લોકેભ્યસ્તપતિ -

યદ્વેવ લોકમ્પૃણામુપદધાતિ । ક્ષત્રં વૈ લોકમ્પૃણા વિશ ઇમા ઇતરા ઇષ્ટકાઃ ક્ષત્રં તદ્વિશ્યત્તારં દધાતિ તાં સર્વાસુ ચિતિષૂપદધાતિ સર્વસ્યાં તદ્વિશિ ક્ષત્રમત્તારં દધાતિ -

સૈષૈકૈવ ભવતિ । એકસ્થં તત્ક્ષત્રમેકસ્થાં શ્રિયં કરોત્યથ યા દ્વિતીયા મિથુનં તદર્ધમુ હૈતદાત્મનો યન્મિથુનં યદા વૈ સહ મિથુનેનાથ સર્વોઽથ કૃત્સ્નઃ કૃત્સ્નતાયા એકેન યજુષા બહ્વીરિષ્ટકા ઉપદધાતિ ક્ષત્રં તદ્વીર્યેણાત્યાદધાતિ ક્ષત્રં વિશો વીર્યવત્તરં કરોત્યથેતરાઃ પૃથઙ્નાના યજુર્ભિરુપદધાતિ વિશં તત્ક્ષત્રાદવીર્યતરાં કરોતિ પૃથગ્વાદિનીં નાનાચેતસમ્ -

સ વા અસ્યાં સ્રક્ત્યાં પ્રથમે ઉપદધાતિ । અમું તદાદિત્યમેતસ્યાં દિશિ દધાત્યથેતસ્તસ્માદતોઽનુપર્યૈત્યથેતસ્તસ્માદતોઽનુપર્યૈત્યથેતસ્તસ્માદતોઽનુપર્યૈત્યથાતસ્તસ્માદતોઽનુપર્યૈતિ -

સ યદ્યત્રૈવ પ્રથમે ઉપદધાતિ । તદુત્તમે અનૂપદધ્યાત્સકૃદ્ધૈવાસાવાદિત્ય ઇમાંલ્લોકાન્પર્યેત્ય નાતિપ્રચ્યવેતાતિહૃત્ય પૂર્વે ઉત્તમે અનૂપદધાત્યમું તદાદિત્યમિમાંલ્લોકાનતિપ્રચ્યાવયતિ તસ્માદસાવાદિત્ય ઇમાંલ્લોકાનસંસ્થિતો દક્ષિણાવૃત્પુનઃ પુનરનુપર્યૈતિ -

લોકં પૃણ ચ્છિદ્રં પૃણેતિ । લોકં ચ પૂરય ચ્છિદ્રં ચ પૂરયેત્યેતદથો સીદ ધ્રુવા ત્વમિત્યથો સીદ સ્થિરા ત્વં પ્રતિષ્ઠિતેત્યેતદિન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિરસ્મિન્યોનાવસીષદન્નિતીન્દ્રાગ્ની ચ ત્વા બૃહસ્પતિશ્ચાસ્મિન્યોનૌ પ્રત્યતિષ્ઠિપન્નિત્યેતદનુષ્ટુભા વાગ્વા અનુષ્ટુબ્વાગિન્દ્ર ઇન્દ્રો લોકમ્પૃણા ન સાદયત્યસન્નો હ્યેષ સૂદદોહસા વદતિ પ્રાણો વૈ સૂદદોહાઃ પ્રાણેનૈવૈનમેતત્સંતનોતિ સંદધાતિ -

તદાહુઃ । કથમેષા લોકમ્પૃણાઽયાતયામ્ની ભવતીત્યસૌ વા આદિત્યો લોકમ્પૃણાઽયાતયામા વા એષોઽથો વાગ્વૈ લોકમ્પૃણાઽયાતયામ્ન્યુ વૈ વાક્ -

સ વૈ યજુષ્મતીરુપધાય । લોકમ્પૃણયા પ્રચ્છાદયત્યન્નં વૈ યજુષ્મત્ય ઇષ્ટકા આત્મા લોકમ્પૃણાન્નં તદાત્મના પરિદધાતિ તસ્માદન્નમાત્મના પરિહિતમાત્મૈવ ભવતિ -

સ વા આત્મન્નેવ । યજુષ્મતીરુપદધાતિ ન પક્ષપુચ્છેષ્વાત્મંસ્તદન્નં દધાતિ યદુ વા આત્મન્નન્નં ધીયતે તદાત્માનમવતિ તત્પક્ષપુચ્છાન્યથ યત્પક્ષપુચ્છેષુ નૈવ તદાત્માનમવતિ ન પક્ષપુચ્છાનિ -

ઉભયીર્યજુષ્મતીશ્ચ લોકમ્પૃણાશ્ચાત્મન્નુપદધાતિ । તસ્માદયમાત્મા દ્વિગુણો બહુલતર ઇવ લોકમ્પૃણા એવ પક્ષપુચ્છેષુ તસ્માત્પક્ષપુચ્છાનિ તનીયાંસીવાનૂચીશ્ચ તિરશ્ચીશ્ચાત્મન્નુપદધાત્યસ્થીનિ વા ઇષ્ટકાસ્તસ્માદિમાન્યન્વઞ્ચિ ચ તિર્યઞ્ચિ ચાત્મન્નસ્થીનિ પરાચીરેવ પક્ષપુચ્છેષુ ન હિ કિં ચન પક્ષપુચ્છેષુ તિર્યગસ્થ્યસ્તિ તદ્ધૈતદેવ ચિતસ્ય ચાચિતસ્ય ચ વિજ્ઞાનમેવમેવ ચિત ઇતરથાઽચિતઃ -

સ વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાં લોકમ્પૃણયા પ્રચ્છાદયતિ । પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાદિત્યો લોકમ્પૃણા પ્રાણં તદાદિત્યેન સમિન્દ્ધે તસ્માદયમુષ્ણઃ પ્રાણસ્તયા સર્વમાત્માનં પ્રચ્છાદયતિ સર્વં તદાત્માનમાદિત્યેન સમિન્દ્ધે તસ્માદયં સર્વ એવાત્મોષ્ણસ્તદ્ધૈતદેવ જીવિષ્યતશ્ચ મરિષ્યતશ્ચ વિજ્ઞાનમુષ્ણ એવ જીવિષ્યઞ્છીતો મરિષ્યન્ -

સ યસ્યાં સ્રક્ત્યાં પ્રથમે ઉપદધાતિ । તતો દશભિર્દશભિઃ સંચ્છાદયન્નેત્યા સ્વયમાતૃણ્ણાયૈ સ તેનૈવ દક્ષિણાવૃજ્જઘનેન સ્વયમાતૃણ્ણાં સંચ્છાદયન્નેત્યાનૂક્યાયા અથ પુનરેત્ય તમવધિં સંચ્છાદયતિ -

આત્માનમગ્રે સંચ્છાદયતિ । આત્મા હ્યેવાગ્રે સમ્ભવતઃ સમ્ભવત્યથ દક્ષિણં પક્ષમથ પુચ્છમથોત્તરં તદ્દક્ષિણાવૃત્તદ્ધિ દેવત્રાઽથો એવં વા અસાવાદિત્ય ઇમાંલ્લોકાન્દક્ષિણાવૃદનુપર્યૈતિ -

સ એષ પ્રાણ એવ યલ્લોકમ્પૃણા । તયા સર્વમાત્માનં પ્રચ્છાદયતિ સર્વસ્મિંસ્તદાત્મન્પ્રાણં દધાતિ તદ્યદ્ધાસ્યૈષાઙ્ગં નાભિપ્રાપ્નુયાત્પ્રાણો હાસ્ય તદઙ્ગં નાભિપ્રાપ્નુયાદ્યદુ વૈ પ્રાણોઽઙ્ગં નાભિપ્રાપ્નોતિ શુષ્યતિ વા વૈતન્મ્લાયતિ વા તસ્માદેનં સર્વમેવૈતયા પ્રચ્છાદયેત્ -

સ વા આત્મન એવાધિ પક્ષપુચ્છાનિ ચિનોતિ । આત્મનો હ્યેવાધ્યઙ્ગાનિ પ્રરોહન્ત્યથ
યત્પુરસ્તાદર્વાચીરુપદધ્યાદ્યથાન્યત આહૃત્યાઙ્ગં પ્રતિદધ્યાત્તાદૃક્તત્ -

ન ભિન્નાં ન કૃષ્ણામુપદધ્યાત્ । આર્ચ્છતિ વા એષા યા ભિદ્યત આર્તમ્વેતદ્રૂપંયત્કૃષ્ણં નેદાર્તમાત્માનમભિસંસ્કરવા ઇતિ નાભિન્નાં પરાસ્યેન્નેદનાર્તમાત્મનો બહિર્દ્ધા કરવાણીતિ ધિષ્ણ્યેભ્યઃ પ્રતિસંખ્યાય યા વિરાજમતિરિચ્યેરન્નોત્તરામુદ્ભવેયુસ્તદ્વૈ ખલુ તા આર્ચ્છન્તિ તા ભિત્ત્વોત્કર ઉત્કિરેદુત્કરો વા અતિરિક્તસ્ય પ્રતિષ્ઠા તદ્યત્રાતિરિક્તસ્ય પ્રતિષ્ઠા તદેવૈના એતત્પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

અથાત ઇષ્ટકામાત્રાણામેવ । પાદમાત્રીઃ પ્રથમાયાં ચોત્તમાયાં ચ ચિત્યોરુપદધ્યાત્પ્રતિષ્ઠા વૈ પાદો યો વૈ પાદઃ સ હસ્ત ઊર્વસ્થમાત્ર્યો વર્ષિષ્ઠાઃ સ્યુર્ન હ્યૂર્વસ્થાત્કિં ચન વર્ષીયોઽસ્થ્યસ્તિ ત્ર્યાલિખિતવત્યસ્તિસ્રશ્ચિતયઃ સ્યુસ્ત્રિવૃતો હીમે લોકા અપરિમિતાઽઽલિખિતે દ્વે રસો હૈતે ચિતી અપરિમિત ઉ વૈ રસઃ સર્વાસ્ત્વેવ ત્ર્યાલિખિતવત્યઃ સ્યુઃ સર્વે હ્યેવેમે લોકાસ્ત્રિવૃતઃ -

અથાત ઇષ્ટકાનામેવાવપનસ્ય । યાં કાં ચ યજુષ્મતીમિષ્ટકાં વિદ્યાત્તાં મધ્યમાયાં ચિતા ઉપદધ્યાદન્તરિક્ષં વૈ મધ્યમા ચિતિરન્તરિક્ષમુ વૈ સર્વેષાં ભૂતાનામાવપનમથો અન્નં વૈ યજુષ્મત્ય ઇષ્ટકા ઉદરં મધ્યમા ચિતિરુદરે તદન્નં દધાતિ -

તદાહુઃ । નોપદધ્યાન્નેદતિરેચયાનીતિ સ વા ઉપૈવ દધ્યાત્કામેભ્યો વા એતા ઇષ્ટકા
ઉપધીયન્તે ન વૈ કામાનામતિરિક્તમસ્તિ સ વૈ નૈવોપદધ્યાદેતાવદ્વા એતદ્દેવા અકુર્વન્ -