શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.7.1

ઋતવ્યા ઉપદધાતિ । ઋતવ એતે યદૃતવ્યા ઋતૂનેવૈતદુપદધાતિ તદેતત્સર્વં યદૃતવ્યાઃ સંવત્સરો વા ઋતવ્યાઃ સંવત્સર ઇદં સર્વમિદમેવૈતત્સર્વમુપદધાત્યથો પ્રજનનમેતત્સંવત્સરો વા ઋતવ્યાઃ સંવત્સરઃ પ્રજનનં પ્રજનનમેવૈતદુપદધાતિ -

યદ્વેવઽર્તવ્યા ઉપદધાતિ । ક્ષત્રં વા ઋતવ્યા વિશ ઇમા ઇતરા ઇષ્ટકાઃ ક્ષત્રં તદ્વિશ્યત્તારં દધાતિ તાઃ સર્વાસુ ચિતિષૂપદધાતિ સર્વસ્યાં તદ્વિશિ ક્ષત્રમત્તારં દધાતિ -

યદ્વેવઽર્તવ્યા ઉપદધાતિ । સંવત્સર એષોઽગ્નિઃ સ ઋતવ્યાભિઃ સંહિતઃ સંવત્સરમેવૈતદૃતુભિઃ સંતનોતિ સંદધાતિ તા વૈ નાનાપ્રભૃતયઃ સમાનોદર્કા ઋતવો વા અસૃજ્યન્ત તે સૃષ્ટા નાનૈવાસન્ -

તેઽબ્રુવન્ । ન વા ઇત્થં સન્તઃ શક્ષ્યામઃ પ્રજનયિતું રૂપૈઃ સમાયામેતિ ત એકૈકમૃતું રૂપૈઃ સમાયંસ્તસ્માદેકૈકસ્મિન્નૃતૌ સર્વેષામૃતૂનાં રૂપં તા યન્નાનાપ્રભૃતયો નાના હ્યસૃજ્યન્તાથ યત્સમાનોદર્કા રૂપૈર્હિ સમાયન્ -

સ ઉપદધાતિ । તપશ્ચ તપસ્યશ્ચ શૈશિરાવૃતૂ ઇતિ નામની એનયોરેતે નામભ્યામેવૈને
એતદુપદધાત્યસૌ વા આદિત્યસ્તપસ્તસ્માદેતાવૃતૂ અનન્તર્હિતૌ તદ્યદેતસ્માદેતાવૃતૂ અનન્તર્હિતૌ તસ્માદેતૌ તપશ્ચ તપસ્યશ્ચ -

અગ્નેરન્તઃશ્લેષોઽસીતિ । સંવત્સર એષોઽગ્નિઃ સ ઋતવ્યાભિઃ સંહિતઃ સંવત્સરમેવૈતદૃતુભિઃ સંતનોતિ સંદધાતિ કલ્પેતાં દ્યાવાપૃથિવી કલ્પન્તામાપ ઓષધય ઇતીદમેવૈતત્સર્વમૃતુભિઃ કલ્પયતિ કલ્પન્તામગ્નયઃ પૃથઙ્ મમ જ્યૈષ્ઠ્યાય સવ્રતા ઇત્યગ્નયો હૈતે પૃથગ્યદેતા ઇષ્ટકાસ્તે યથાઽનયોરૃત્વોર્જ્યૈષ્ઠ્યાય કલ્પેરન્નેવમેતદાહ યે અગ્નયઃ સમનસોઽન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઇમે ઇતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ શૈશિરાવૃતૂ અભિકલ્પમાના ઇન્દ્રમિવ દેવા અભિસંવિશન્ત્વિતિ યથેન્દ્રં દેવા અભિસંવિષ્ટા એવમિમાવૃતૂ જ્યૈષ્ઠ્યાયાભિસંવિશન્ત્વિત્યેતદ્દ્વે ઇષ્ટકે ભવતો દ્વૌ હિ માસાવૃતુઃ સકૃત્સાદયત્યેકં તદૃતું કરોતિ -

તદ્યદેતે અત્રોપદધાતિ । સંવત્સર એષોઽગ્નિરિમ ઉ લોકાઃ સંવત્સરસ્તસ્ય દ્યૌરેવ પઞ્ચમી ચિતિર્દ્યૌરસ્ય શિશિર ઋતુસ્તદ્યદેતે અત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈતે આત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતે અત્રોપદધાતિ -

યદ્વેવૈતે અત્રોપદધાતિ । પ્રજાપતિરેષોઽગ્નિઃ સંવત્સર ઉ પ્રજાપતિસ્તસ્ય શિર એવ પઞ્ચમી ચિતિઃ શિરોઽસ્ય શિશિર ઋતુસ્તદ્યદેતે અત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈતે આત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતે અત્રોપદધાતિ -

સ પુરસ્તાત્સ્વયમાતૃણ્ણાયૈ ચ વિશ્વજ્યોતિષશ્ચઽર્તવ્યે ઉપદધાતિ । દ્યૌર્વા ઉત્તમા સ્વયમાતૃણ્ણાદિત્ય ઉત્તમા વિશ્વજ્યોતિરર્વાચીનં તદ્દિવશ્ચાદિત્યાચ્ચઽર્તૂન્દધાતિ તસ્માદર્વાચીનમેવાત ઋતવોઽથો પ્રજનનમેતદર્વાચીનં તદ્દિવશ્ચાદિત્યાશ્ચ પ્રજનનં દધાતિ તસ્માદર્વાચીનમેવાતઃ પ્રજાયતે સ્થિતં હૈવાતઃ પરાક્પ્રજનનં યાવન્તો હ્યેવ સનાગ્રે દેવાસ્તાવન્તો દેવાઃ -

અથ પ્રથમાયૈ સ્વયમાતૃણ્ણાયૈ પ્રથમાયૈ ચ વિશ્વજ્યોતિષ ઉપરિષ્ટાદૃતવ્યે ઉપદધાતિ । ઇયં વૈ પ્રથમા સ્વયમાતૃણ્ણાગ્નિઃ પ્રથમા વિશ્વજ્યોતિસ્તદૂર્ધ્વાનૃતૂન્દધાતિ તસ્માદિત ઊર્ધ્વા ઋતવોઽથો પ્રજનનમેતદિતસ્તદૂર્ધ્વં પ્રજનનં દધાતિ તસ્માદિત ઊર્ધ્વમેવ પ્રજાયતે -

તા ન વ્યૂહેત્ । નેદૃતૂન્વ્યૂહાનીતિ યો વૈ મ્રિયત ઋતવો હ તસ્મૈ વ્યુહ્યન્તે તસ્માદ્યત્રૈવ પ્રથમે ઉપદધાતિ તત્સર્વા ઉપદધ્યાત્ -

અથો ઇમે વૈ લોકા ઋતવ્યાઃ । ઇમાંસ્તલ્લોકાનૂર્ધ્વાંશ્ચિતિભિશ્ચિનોત્યથો ક્ષત્રં વા ઋતવ્યાઃ ક્ષત્રં તદૂર્ધ્વં ચિતિભિશ્ચિનોત્યથો સંવત્સરો વા ઋતવ્યાઃ સંવત્સરં તદૂર્ધ્વં ચિતિભિશ્ચિનોતિ તા નાન્યયા યજુષ્મત્યેષ્ટકયોપરિષ્ટાદભ્યુપદધ્યાન્નેત્ક્ષત્રં વિશાભ્યુપદધાનીતિ -

તા હૈતા એવ સંયાન્યઃ । એતદ્વૈ દેવા ઋતવ્યાભિરેવેમાંલ્લોકાન્ત્સમયુરિતશ્ચોર્ધ્વાનમુતશ્ચાર્વાચસ્તથૈવૈતદ્યજમાન ઋતવ્યાભિરેવેમાંલ્લોકાન્ત્સંયાતીતશ્ચોર્ધ્વાનમુતશ્ચાર્વાચઃ -

તદુ હ ચરકાધ્વર્યવઃ । અન્યા એવ સંયાનીરિત્યુપદધતિ ન તથા કુર્યાદત્યહૈવ રેચયન્ત્યેતા ઉ એવ સંયાન્યઃ -

અથ વિશ્વજ્યોતિષમુપદધાતિ । આદિત્યો વા ઉત્તમા વિશ્વજ્યોતિરાદિત્યો હ્યેવામુષ્મિંલોકે વિશ્વજ્યોતિરાદિત્યમેવૈતદુપદધાતિ -

યદ્વેવ વિશ્વજ્યોતિષમુપદધાતિ । પ્રજા વૈ વિશ્વજ્યોતિઃ પ્રજા હ્યેવ વિશ્વં જ્યોતિઃ પ્રજનનમેવૈતદુપદધાતિ -

સ પુરસ્તાત્સ્વયમાતૃણ્ણાયૈ વિશ્વજ્યોતિષમુપદધાતિ । દ્યૌર્વા ઉત્તમા સ્વયમાતૃણ્ણાદિત્ય ઉત્તમા વિશ્વજ્યોતિરર્વાચીનં તદ્દિવ આદિત્યં દધાતિ તસ્માદેષોઽર્વાચીનમેવાતસ્તપત્યથો પ્રજનનમેતદર્વાચીનં તદ્દિવઃ પ્રજનનં દધાતિ તસ્માદર્વાચીનમેવાતઃ પ્રજાયતે -

અથ પ્રથમાયૈ સ્વયમાતૃણ્ણાયૈ । ઉપરિષ્ટાદ્વિશ્વજ્યોતિષમુપદધાતીયં વૈ પ્રથમા સ્વયમાતૃણ્ણાગ્નિઃ પ્રથમા વિશ્વજ્યોતિરિતસ્તદૂર્ધ્વમગ્નિં દધાતિ તસ્માદિત ઊર્ધ્વોઽગ્નિર્દીપ્યતેઽથો પ્રજનનમેતદિતસ્તદૂર્ધ્વં પ્રજનનં દધાતિ તસ્માદિત ઊર્ધ્વમેવ પ્રજાયતે -

અથ મધ્યમાયૈ સ્વયમાતૃણ્ણાયૈ । ઉપરિષ્ટાદ્વિશ્વજ્યોતિષમુપદધાત્યન્તરિક્ષં વૈ મધ્યમા સ્વયમાતૃણ્ણા વાયુર્મધ્યમા વિશ્વજ્યોતિરન્તરિક્ષે તદ્વાયું દધાતિ તસ્માદયમન્તરિક્ષે વાયુઃ -

તાન્યેતાનિ જ્યોતીંષિ । તદ્યદેતા એવમુપદધાત્યેતાન્યેવૈતજ્જ્યોતીંષિ સમ્યઞ્ચિ દધાતિ
તસ્માદિત ઊર્ધ્વોઽગ્નિર્દીપ્યતેઽર્વાઙ્સાવાદિત્યસ્તપત્યન્તરિક્ષેઽયં તિર્યઙ્ વાયુઃ પવતે -

પરમેષ્ઠી ત્વા સાદયત્વિતિ । પરમેષ્ઠી હ્યેતાં પઞ્ચમીં ચિતિમપશ્યદ્દિવસ્પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્મતીમિતિ દિવો હ્યસૌ પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્માનાદિત્યઃ -

વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય । વ્યાનાયેતિ પ્રાણો વૈ વિશ્વજ્યોતિઃ સર્વસ્મા ઉ વા એતસ્મૈ
પ્રાણો વિશ્વં જ્યોતિર્યચ્છેતિ સર્વં જ્યોતિર્યચ્છેત્યેતત્સૂર્યસ્તેઽધિપતિરિતિ સૂર્યમેવાસ્યા અધિપતિં કરોતિ સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

તા હૈતા એવ સંયાન્યઃ । એતદ્વૈ દેવા વિશ્વજ્યોતિર્ભિરેવેમાંલ્લોકાન્ત્સમયુરિતશ્ચોર્ધ્વાનમુતશ્ચાર્વાચસ્તથૈવૈતદ્યજમાનો
વિશ્વજ્યોતિર્ભિરેવેમાંલ્લોકાન્ત્સંયાતીતશ્ચોર્ધ્વાનમુતશ્ચાર્વાચઃ -

તદુ હ ચરકાધ્વર્યવઃ । અન્યા એવ સંયાનીરિત્યુપદધતિ ન તથા કુર્યાદત્યહૈવ રેચયન્ત્યેતા ઉ એવ સંયાન્યઃ -